Zum Inhalt springen

Wilhelm von Hirsau

aus Wikipedia, der freien Enzyklopädie
Datei:Wilhelm Hirsau.jpg
Wilhelm von Hirsau im Schenkungsbuch von Kloster Reichenbach

Wilhelm von Hirsau (* um 1030; † 5. Juli 1091 in Hirsau) war ein Abt des Klosters Hirsau und Klosterreformer. Er war der Vater der Hirsauer Reform und stand im Investiturstreit auf der Seite des Papstes. Daneben verfasste er gelehrte Schriften über Musik und Astronomie. Für die Hirsauer Klöster schuf er in Anlehnung an die auf seine Initiative hin von Ulrich von Zell aufgezeichneten Gewohnheiten Clunys die Constitutiones Hirsaugienses.

Leben

Wilhelm von Hirsau stammte aus Bayern, wo er wahrscheinlich um das Jahr 1030 geboren wurde. Über seine Herkunft ist weiter nichts bekannt. Wilhelm erhielt, als puer oblatus den Benediktinern übergeben, seine geistliche Ausbildung zum Mönch im Emmeram-Kloster, einer Eigenkirche des Regensburger Bischofs. Otloh von St. Emmeram (* ca. 1010; † nach 1070) war der berühmte Lehrer Wilhelms.

Hier verfasste Wilhelm etwa ab der Mitte des 11. Jahrhunderts gelehrte Traktate über Astronomie und Musik, Teildisziplinen des Quadriviums, des Vierwegs innerhalb der sieben freien Künste, der septem artes liberales. Noch heute kann man in Regensburg Wilhelms berühmtes Regensburger Lehrgerät, ein steinernes Astrolabium, bewundern. Es ist ein über zweieinhalb Meter hohes Denkmal, auf dessen Vorderseite eine Astrolab-Sphaera eingraviert ist, während die Rückseite einen in den Himmel blickenden Mann zeigt, vermutlich den griechischen Astronomen und Dichter Aratos von Soloi (3. Jahrhundert v. Chr., erste Hälfte). Besonders erwähnenswert ist, dass Wilhelm auch astronomische Beobachtungen unternahm. Für die Berechnung des Osterdatums (Computus Ecclesiasticus) musste das Frühlingsäquinoktium bekannt sein, das sich durch die Präzession verschiebt. Da er in der Literatur widersprüchliche Angaben fand, bestimmte er die Solstitien über Sonnenhöhen. Wie damals üblich, setzte er die Äquinoktien im Jahreslauf halb zwischen die Solstitien. Die aus der Zeit um 1100 überlieferten Kalender der Benediktiner, wie diejenigen des Stiftes Lambach, stimmen gut mit den nach heutigen Kenntnissen berechneten astronomischen Daten überein.

Berufung zum Abt

Im Jahr 1069 kam es zu Wilhelms Berufung zum Hirsauer Abt. Wie es genau zu dieser Berufung kam, ist in den Quellen umstritten, da der Impuls einmal dem Grafen von Calw und einmal dem Konvent selbst zugesprochen wird.<ref>{{#invoke:Vorlage:Literatur|f}}</ref> Auch Wilhelms eigene Motivation zum Amtsantritt variiert in den Quellen. Während Wilhelm im Codex Hirsaugiensis<ref>{{#invoke:Vorlage:Literatur|f}}</ref> zunächst aus Respekt vor dem noch lebenden, aber bereits abgesetzten, Abt Friedrich das Amt nicht antreten möchte, schildert die Vita Wilhelms den Amtsantritt ganz im Sinne eines vorformulierten Reformprogramms.<ref>{{#invoke:Vorlage:Literatur|f}}</ref> Auffällig ist obendrein, dass im Falle Abt Wilhelms, im Gegensatz zu allen anderen Hirsauer Äbten des 11. und 12. Jahrhunderts, nicht bekannt ist, von welchem Bischof er die Weihe empfangen hatte.<ref>{{#invoke:Vorlage:Literatur|f}}</ref> In den ersten Jahren als Abt verfolgte Wilhelm das Ziel, sein Kloster von den weltlichen Gewalten weitgehend unabhängig zu machen. Dies geschah auf der Grundlage der schon seit längerer Zeit wirksamen gorzisch-lothringischen und cluniazensischen Reformbestrebungen, ganz im kirchlich-revolutionären Sinn der Zeit. Wilhelms Politik richtete sich also zunächst gegen den Calwer Grafen.

Eine Königsurkunde Heinrichs IV. (1056–1106), wohl bald nach 1070 formuliert, schuf immerhin die wichtige Beziehung zum Königtum, schrieb aber im Wesentlichen den Stand Hirsaus als gräfliches Eigenkloster fest. Ein 1074 von Papst Gregor VII. ausgestelltes Privileg stellte Hirsau unter päpstlichen Schutz. Die integra libertas coenobii (ganze Freiheit des Klosters) des sog. Hirsauer Formulars, eine Urkunde König Heinrichs vom 9. Oktober 1075, deklarierte die freie Abtswahl und die freie Wahl oder Absetzung des Vogtes (freilich aus der Stifterfamilie des Klosters).

Gegen die Widerstände des Grafen Adalbert II. von Calw hatte sich Wilhelm letztlich durchgesetzt. Der Graf hatte zuvor auf seine laikale Herrschaft über das Kloster verzichtet, der König trat gleichsam an die Stelle des Grafen und unterstellte die Mönchsgemeinschaft seinem Schutz, ohne dass Hirsau ein freies, königsunmittelbares Kloster wurde. Der Graf erhielt in königlicher Bannleihe die erbliche Vogtei über Hirsau, der Abt wurde durch den Dekan oder Prior des Klosters eingesetzt.

Die Verschärfung der Fronten im Investiturstreit mag auch Auswirkungen auf die inneren Verhältnisse im Hirsauer Kloster gehabt haben. Jedenfalls ist von Wilhelm überliefert, dass er in Hirsau die von seinem Jugendfreund Ulrich von Zell aufgezeichneten Gepflogenheiten des burgundischen Klosters Cluny einführte. Auf ihnen fußen die Consuetudines Hirsaugienses (Hirsauer Gewohnheiten), die im Rahmen der Hirsauer Reform weite Verbreitung fanden. Disziplin und Gehorsam, harte Strafen bei Übertretungen der Vorschriften und dauernde Kontrolle der Mönche zeichneten spätestens in den Jahren nach 1079 das Leben in Hirsau aus.

Parallel dazu hat man, um den Ansturm von Laien auf Hirsau in den Griff zu bekommen, das Institut der Konversen, der Laienbrüder geschaffen. Offensichtlich war Hirsau trotz oder gerade wegen der mönchischen Strenge und der asketischen Frömmigkeit für viele Menschen attraktiv. Dem Aufschwung des Klosters unter Wilhelm von Hirsau entsprach es dann auch, dass die Enge des Aureliusklosters verlassen wurde und man sich auf der gegenüberliegenden Seite der Nagold ansiedelte. Dort entstand nach 1083 die damals größte Klosteranlage in Deutschland mit der mächtigen romanischen Kirche, die den Heiligen Petrus und Paulus geweiht war.

Hirsauer Reform

Das Wirken Wilhelms war aber nicht nur auf Hirsau beschränkt. Viele Klöster sollten sich der Hirsauer Reform anschließen. Neugründungen, die von Hirsauer Mönchen besiedelt wurden, waren Zwiefalten, Blaubeuren im Herzogtum Schwaben, Reinhardsbrunn in Thüringen und das Stift St. Paul im Lavanttal in Kärnten. Nach ihrer Verlegung auf den Schwarzwald wurden St. Georgen (1084) und St. Peter (1093) ebenfalls mit Hilfe von Hirsau personell ausgestattet. Bereits bestehende Klöster, die die Hirsauer Lebensform annahmen, waren Petershausen bei Konstanz, Kloster Allerheiligen in Schaffhausen, St. Peter in Erfurt und Comburg; Hirsauer Priorate waren Reichenbach im Murgtal, Schönrain in Franken, Fischbachau in Bayern, Kloster Paulinzella in Thüringen.

Die Hirsauer fanden also besonders in Schwaben und Franken, dann in Mittel- und Ostdeutschland ihre Anhänger. Der weiten Verbreitung der Hirsauer Reform entsprach dabei der Ruf Wilhelms in der kirchlich-politischen Propaganda des Investiturstreits. Der Hirsauer Abt war die Stütze der Gregorianer in Deutschland, in Schwaben. Er stand auf der Seite der Gegenkönige Rudolf von Schwaben (1077–1080) und Hermann von Salm (1081–1088), unter anderem war ihm die Geschlossenheit der gregorianischen Partei im deutschen Südwesten zu verdanken, vom Ruf, den das Hirsauer Kloster in den Kreisen der Kirchenreformer besaß, ganz abgesehen. Als Wilhelm am 5. Juli 1091 starb, hatte die Reformpartei in Schwaben und Deutschland mit ihm einen wichtigen Repräsentanten verloren.

Die Vita Willihelmi abbatis Hirsaugiensis bewahrt sein Andenken.

Sein Nachfolger als Abt von Hirsau wurde Gebhard von Urach, später Bischof von Speyer und Bruder von Kardinalbischof Kuno von Urach († 1122), einem eifrigen Förderer der gregorianischen Reformen und Vertrauten von Papst Paschalis II. (1099–1118).

Die Vita Wilhelms von Hirsau

Als wichtigstes Zeugnis für das Leben Abt Wilhelms gilt die Vita Willihelmi Abbatis Hirsaugiensis. Die Entstehungszeit und der Verfasser dieses hagiographischen Werkes sind ungeklärt. Die ältere Forschung ging davon aus, dass die Vita unmittelbar nach dem Tod des berühmten Abtes verfasst wurde.<ref>{{#invoke:Vorlage:Literatur|f}}</ref> In jüngerer Vergangenheit wurde darüber hinaus vermutet, dass die heute überlieferte Vita nicht mehr der ursprünglichen Form entspricht.<ref>{{#invoke:Vorlage:Literatur|f}}</ref> Diese Überlegung basiert auf einer Aussage des spätmittelalterlichen Chronisten Johannes Trithemius, der in seinen Hirsauer Annalen behauptet, ein Mönch namens Haimo habe beim Versuch das Werk auszubauen, es versehentlich gekürzt. Da diese Information sowie der Name des angeblichen Verfassers aber nur in diesem über 400 Jahre später entstandenen Dokument enthalten sind, wurde der Wahrheitsgehalt der Aussagen angezweifelt. Basierend auf dieser Skepsis regten sich erste Stimmen, in der Vita Wilhelms ein Produkt der Zeit nach 1107 zu sehen, das gänzlich erst zu dieser Zeit entstand.<ref>{{#invoke:Vorlage:Literatur|f}}</ref> Diese Neudatierung begründet sich vor allem auf inhaltliche Aussagen der Vita, die von internen Auseinandersetzungen des Konvents mit dem neuen Abt Gebhard zeugen, der gerade zum Bischof von Speyer aufgestiegen war. Diesem, in den Augen des Konvents, schlechten Abt sollte der glänzende Abt Wilhelm als literarisches Vorbild gegenübergestellt werden. Treffen diese Datierung sowie die Begleitumstände der Verfassung zu, so dürfte die Vita mehr von den internen Querelen im frühen 12. Jahrhundert zeugen, als von der Ereignisgeschichte des ausgehenden 11. Jahrhunderts.

Wilhelm der Selige

Wilhelm wird häufig als „der Selige“, manchmal auch als „der Heilige“ bezeichnet. Eine Seligsprechung ist nicht datierbar. Den Überlieferungen zufolge soll er ein heiligmäßiges Leben geführt und auch Wunder gewirkt haben, doch wurde kein Heiligsprechungsprozess beantragt. In den Acta Sanctorum erscheint er unter dem 4. Juli, in anderen Seligen- und Heiligenverzeichnissen auch am 5. Juli, je nach Festlegung seines Todestages.

Quellen und Literatur

Quellen

  • Vita Wilhelmi abbatis Hirsaugiensis. In: {{#ifexist:Vorlage:MGH/SS

|{{#switch:12 | 1 = Georg Heinrich Pertz u. a. (Hrsg.): {{#switch:SS

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 12: Annales et chronica aevi Carolini. Hannover 1826

| 2 = Georg Heinrich Pertz u. a. (Hrsg.): {{#switch:SS

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 12: Scriptores rerum Sangallensium. Annales, chronica et historiae aevi Carolini. Hannover 1829

| 3 = Georg Heinrich Pertz u. a. (Hrsg.): {{#switch:SS

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 12: Annales, chronica et historiae aevi Saxonici. Hannover 1839

| 4 = Georg Heinrich Pertz u. a. (Hrsg.): {{#switch:SS

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 12: Annales, chronica et historiae aevi Carolini et Saxonici. Hannover 1841

| 5 = Georg Heinrich Pertz u. a. (Hrsg.): {{#switch:SS

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 12: Annales et chronica aevi Salici. Hannover 1844

| 6 = Georg Heinrich Pertz u. a. (Hrsg.): {{#switch:SS

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 12: Chronica et annales aevi Salici. Hannover 1844

| 7 = Georg Heinrich Pertz u. a. (Hrsg.): {{#switch:SS

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 12: Chronica et gesta aevi Salici. Hannover 1846

| 8 = Georg Heinrich Pertz u. a. (Hrsg.): {{#switch:SS

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 12: Chronica et gesta aevi Salici. Hannover 1848

| 9 = Georg Heinrich Pertz u. a. (Hrsg.): {{#switch:SS

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 12: Chronica et annales aevi Salici. Hannover 1851

| 10 = Georg Heinrich Pertz u. a. (Hrsg.): {{#switch:SS

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 12: Annales et chronica aevi Salici. Vitae aevi Carolini et Saxonici. Hannover 1852

| 11 = Georg Heinrich Pertz u. a. (Hrsg.): {{#switch:SS

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 12: Historiae aevi Salici. Hannover 1854

| 12 = Georg Heinrich Pertz u. a. (Hrsg.): {{#switch:SS

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 12: Historiae aevi Salici. Hannover 1856

| 13 = Georg Waitz u. a. (Hrsg.): {{#switch:SS

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 12: Supplementa tomorum I-XII, pars I. Hannover 1881

| 14 = Georg Waitz u. a. (Hrsg.): {{#switch:SS

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 12: Supplementa tomorum I-XII, pars II. Supplementum tomi XIII. Hannover 1883

| 15,1 = Georg Waitz, Wilhelm Wattenbach u. a. (Hrsg.): {{#switch:SS

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 12: Supplementa tomorum I-XII, pars III. Supplementum tomi XIII pars I. Hannover 1887

| 15,2 = Georg Waitz, Wilhelm Wattenbach u. a. (Hrsg.): {{#switch:SS

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 12: Supplementa tomorum I-XII, pars III. Supplementum tomi XIII pars II. Hannover 1888

| 16 = Georg Heinrich Pertz u. a. (Hrsg.): {{#switch:SS

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 12: Annales aevi Suevici. Hannover 1859

| 17 = Georg Heinrich Pertz u. a. (Hrsg.): {{#switch:SS

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 12: Annales aevi Suevici. Hannover 1861

| 18 = Georg Heinrich Pertz u. a. (Hrsg.): {{#switch:SS

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 12: Annales aevi Suevici. Hannover 1863

| 19 = Georg Heinrich Pertz u. a. (Hrsg.): {{#switch:SS

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 12: Annales aevi Suevici. Hannover 1866

| 20 = Georg Heinrich Pertz u. a. (Hrsg.): {{#switch:SS

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 12: Supplementa tomorum I, V, VI, XII. Chronica aevi Suevici. Hannover 1868

| 21 = Georg Heinrich Pertz u. a. (Hrsg.): {{#switch:SS

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 12: Historici Germaniae saec. XII.. Hannover 1869

| 22 = Georg Heinrich Pertz u. a. (Hrsg.): {{#switch:SS

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 12: Historici Germaniae saec. XII.. Hannover 1872

| 23 = Georg Heinrich Pertz u. a. (Hrsg.): {{#switch:SS

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 12: Chronica aevi Suevici. Hannover 1874

| 24 = Georg Waitz u. a. (Hrsg.): {{#switch:SS

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 12: Annales aevi Suevici (Supplementa tomorum XVI et XVII) Gesta saec. XII. XIII. (Supplementa tomorum XX-XXIII). Hannover 1879

| 25 = Georg Waitz u. a. (Hrsg.): {{#switch:SS

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 12: Gesta saec. XIII.. Hannover 1880

| 26 = Georg Waitz (Hrsg.): {{#switch:SS

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 12: Ex rerum Francogallicarum scriptoribus. Ex historiis auctorum Flandrensium Francogallica lingua scriptis. Hannover 1882

| 27 = Reinhold Pauli, Felix Liebermann (Hrsg.): {{#switch:SS

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 12: Ex rerum Anglicarum scriptoribus saec. XII. et XIII.. Hannover 1885

| 28 = Reinhold Pauli, Felix Liebermann (Hrsg.): {{#switch:SS

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 12: Ex rerum Anglicarum scriptoribus saec. XIII.. Hannover 1888

| 29 = Georg Waitz (Hrsg.): {{#switch:SS

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 12: Ex rerum Danicarum scriptoribus saec. XII. et XIII. Hannover 1892

| 30,1 = Oswald Holder-Egger (Hrsg.): {{#switch:SS

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 12: Supplementa tomorum XVI-XXV. Hannover 1896

| 30,2 = Adolf Hofmeister u. a. (Hrsg.) {{#switch:SS

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 12: Supplementa tomorum I-XV.  Leipzig 1934

| 31 = Oswald Holder-Egger (Hrsg.): {{#switch:SS

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 12: Annales et chronica Italica aevi Suevici. Hannover 1903

| 32 = Oswald Holder-Egger (Hrsg.): {{#switch:SS

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 12: Cronica fratris Salimbene de Adam ordinis Minorum. Hannover 1905

| 34 = Hartmut Hoffmann (Hrsg.): {{#switch:SS

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 12: Die Chronik von Montecassino. Hannover 1980

| 35 = Walter Koller (Hrsg.): {{#switch:SS

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 12: Die Chronik des Saba Malaspina. Hannover 1999

| 36 = Martina Stratmann (Hrsg.): {{#switch:SS

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 12: Flodoard von Reims, Historia Remensis ecclesiae. Hannover 1998

| 37 = Klaus Naß (Hrsg.): {{#switch:SS

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 12: Die Reichschronik des Annalista Saxo. Hannover 2006

| 38 = Hartmut Hoffmann (Hrsg.): {{#switch:SS

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 12: Richer von Saint-Remi, Historiae. Hannover 2000

| 39 = Ottavio Clavuot (Hrsg.): {{#switch:SS

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} 12: Tholomeus Lucensis historia ecclesiastica nova. Hannover 2009

| #default = Dieser Band der Reihe {{#switch:SS

| AuctAnt         = Auctores antiquissimi
| SS              = Scriptores (in Folio)
| SSrerGermNS     = Scriptores rerum Germanicarum, Nova series
| SSrerGerm       = Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi
| EppKaiserzeit   = Die Briefe der deutschen Kaiserzeit
| DD              = Diplomata
| SSrerMerov      = Scriptores rerum Merovingicarum
| SSrerLangob     = Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum
| LL              = Leges (in Folio)
| GestaPontifRom  = Gesta pontificum Romanorum
| EppSaecXIII     = Epistolae saeculi XIII e regestis pontificum Romanorum selectae
| DtChron         = Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters
| Ldl             = Libelli de lite imperatorum et pontificum saeculis XI. et XII. conscripti
| Staatsschriften = Staatsschriften des späteren Mittelalters
| Poetae          = Poetae Latini medii aevi
| Epp             = Epistolae (in Quart)
| EppSpaetMA      = Die Briefe des späteren Mittelalters
}} existiert nicht

}}{{#if:209|{{#ifeq:225|0||, S. 209}}|}}{{#if:225|{{#ifeq:225|0||–225}}|}} (Monumenta Germaniae Historica, Digitalisat) | Diese Reihe der Monumenta Germaniae Historica ist nicht bekannt }}

  • Wilhelm von Hirsau, Praefatio in sua astronomica, in: Jacques Paul Migne, Patrologia Latina, Band 150: B. Lanfranci Cantuariensis archiepiscopi opera omnia, Paris 1854, Patrologia Latina, Band 150, Spalte 1639–1642
  • Wilhelm von Hirsau, Musica, in: Jacques Paul Migne, Patrologia Latina, Band 150, Spalte 1147–1178
  • Vitae ss. Wilhelmi abbatis Hirsaugiensis et Wilhelmi Gellonensis / nunquam adhuc editae ex mss. codicibus erutae commentario & notis illustratae auctore Carlo Stengelio. Dabertzhofer, Augustae Vindelicorum 1611. Digitalisierte Ausgabe der Universitäts- und Landesbibliothek Düsseldorf
  • Willehelmi Abbatis Constitutiones Hirsaugienses, edd. Candida Elvert/Pius Engelbert, 2 Teilbände (Corpus Consuetudinum Monasticarum 15), Siegburg 2010

Sekundärliteratur

  • {{#invoke:Vorlage:Literatur|f}}{{#if:
 | {{#invoke:TemplatePar|match
     |template=Vorlage:LexMA
     |cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:LexMA
     |format=@@@
     |1=Band=N>0
     |2=Band=n<=9
     |3=Spalte=N>0
     |4=SpalteBis=n
     |5=Lemma=*
     |6=Autor=*
     |7=Kommentar=*
     |8=Fundstelle=*}}
 | {{#invoke:TemplatePar|match
     |template=Vorlage:LexMA
     |cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:LexMA
     |format=@@@
     |1=1=N>0
     |2=1=n<=9
     |3=2=N>0
     |4=3=n
     |5=4=*
     |6=5=*
     |7=6=*
     |8=Fundstelle=*}}

}}

  • Michael Buhlmann: Benediktinisches Mönchtum im mittelalterlichen Schwarzwald. Ein Lexikon. Vortrag beim Schwarzwaldverein St. Georgen e. V. St. Georgen im Schwarzwald, 10. November 2004 (= Vertex Alemanniae, H. 10), St. Georgen 2004, Seite 107 ff.
  • Denis Drumm: Das Hirsauer Geschichtsbild im 12. Jahrhundert. Studien zum Umgang mit der klösterlichen Vergangenheit in einer Zeit des Umbruchs. (= Schriften zur südwestdeutschen Landeskunde. Band 77). Thorbecke, Ostfildern 2016, ISBN 978-3-7995-5277-6.
  • {{#invoke:Vorlage:Literatur|f}}{{#ifeq: 0 | 0
   | {{#if: 161
       |
       | Vorlage:NDB – bitte Seitenzahl(en) angeben
     }}{{#if: 118987216
         | {{#if: {{#invoke:URIutil|isDNBvalid|118987216}}
             | {{#if: 
                 | Vorlage:NDB – Wenn GND dann kein SFZ angeben
               }}
             | Vorlage:NDB – GND unzulässig
           }}
         | {{#if: 
             | {{#if: 
                 | {{#ifeq: 140606 | 4526413
                     |
                     | Vorlage:NDB7= ist obsolet, jetzt SFZ=
                   }}
               }}
             | {{#ifeq:  | 1
                 | 
                 | 
               }}
           }}
     }}{{#if: 
         | {{#ifeq: 140606 | 11376103
             |
             | Vorlage:NDBWerktitel= war ein Irrtum, jetzt Werkliste=
           }}
       }}

}}{{#if:

   | {{#if: 
       |
       | 
     }}

}}

| 1=08359 | 2=08360 | 3=08361 | 4=08362 | 5=08363 | 6=08364 | 7=08365 | 8=08366 | 9=08367 | 10=08368 | 11=08369 | 12=08370 | 13=08371 | 14=08372 | 15=08373 | 16=08374 | 17=08375 | 18=08376 | 19=08377 | 20=08378 | 21=08379 | 22=08380 | 23=08381 | 24=08382 | 25=08383 | 26=08384 | 27=08385 | 28=08386 | 29=08387 | 30=08388 | 31=08389 | 32=08390 | 33=08391 | 34=08392 | 35=08393 | 36=08394 | 37=08395 | 38=08396 | 39=08397 | 40=08398 | 41=08399 | 42=08400 | 43=08401 | 44=08402 | 45=08403 | 46=08404 | 47=08405 | 48=08406 | 49=08407 | 50=08408 | 51=08409 | 52=08410 | 53=08411 | 54=08412 | 55=08413 | 56=00000 | #default = 0 }} | 0 | {{ #if:Wilhelm, Abt von Hirsau|Wilhelm, Abt von Hirsau|Wilhelm von Hirsau }} | [https://daten.digitale-sammlungen.de/~db/bsb000{{#switch: 43 | 1=08359 | 2=08360 | 3=08361 | 4=08362 | 5=08363 | 6=08364 | 7=08365 | 8=08366 | 9=08367 | 10=08368 | 11=08369 | 12=08370 | 13=08371 | 14=08372 | 15=08373 | 16=08374 | 17=08375 | 18=08376 | 19=08377 | 20=08378 | 21=08379 | 22=08380 | 23=08381 | 24=08382 | 25=08383 | 26=08384 | 27=08385 | 28=08386 | 29=08387 | 30=08388 | 31=08389 | 32=08390 | 33=08391 | 34=08392 | 35=08393 | 36=08394 | 37=08395 | 38=08396 | 39=08397 | 40=08398 | 41=08399 | 42=08400 | 43=08401 | 44=08402 | 45=08403 | 46=08404 | 47=08405 | 48=08406 | 49=08407 | 50=08408 | 51=08409 | 52=08410 | 53=08411 | 54=08412 | 55=08413 | 56=00000 | #default = 0 }}/images/index.html?seite={{#switch: 43 | 1={{ #expr: 221 + 16 }} | 2={{ #expr: 221 + 2 }} | 3={{ #expr: 221 + 2 }} | 4={{ #expr: 221 + 2 }} | 5={{ #expr: 221 + 2 }} | 6={{ #expr: 221 + 2 }} | 7={{ #expr: 221 + 2 }} | 8={{ #expr: 221 + 2 }} | 9={{#switch: 221 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 221 < 449 | {{ #expr: 221 + 2 }} | {{ #expr: 221 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 221 + 2 }} | 11={{ #expr: 221 + 2 }} | 12={{ #expr: 221 + 2 }} | 13={{ #expr: 221 + 2 }} | 14={{ #expr: 221 + 2 }} | 15={{ #expr: 221 + 2 }} | 16={{ #expr: 221 + 2 }} | 17={{ #expr: 221 + 2 }} | 18={{ #expr: 221 + 2 }} | 19={{ #expr: 221 + 2 }} | 20={{ #expr: 221 + 2 }} | 21={{ #expr: 221 + 2 }} | 22={{ #expr: 221 + 2 }} | 23={{ #expr: 221 + 2 }} | 24={{ #expr: 221 + 2 }} | 25={{ #expr: 221 + 2 }} | 26={{ #expr: 221 + 2 }} | 27={{ #expr: 221 + 2 }} | 28={{ #expr: 221 + 2 }} | 29={{ #expr: 221 + 2 }} | 30={{ #expr: 221 + 2 }} | 31={{ #expr: 221 + 2 }} | 32={{ #expr: 221 + 2 }} | 33={{ #expr: 221 + 2 }} | 34={{ #expr: 221 + 2 }} | 35={{ #expr: 221 + 2 }} | 36={{ #expr: 221 + 2 }} | 37={{ #expr: 221 + 2 }} | 38={{ #expr: 221 + 2 }} | 39={{ #expr: 221 + 2 }} | 40={{ #expr: 221 + 2 }} | 41={{ #expr: 221 + 2 }} | 42={{ #expr: 221 + 2 }} | 43={{ #expr: 221 + 2 }} | 44={{ #expr: 221 + 2 }} | 45={{ #expr: 221 + 6 }} | 46={{ #expr: 221 + 2 }} | 47={{ #expr: 221 + 2 }} | 48={{ #expr: 221 + 2 }} | 49={{ #expr: 221 + 2 }} | 50={{ #expr: 221 + 2 }} | 51={{ #expr: 221 + 2 }} | 52={{ #expr: 221 + 2 }} | 53={{ #expr: 221 + 2 }} | 54={{ #expr: 221 + 2 }} | 55={{ #expr: 221 + 3 }} | 56=221 | #default = 221 }} {{ #if:Wilhelm, Abt von Hirsau|Wilhelm, Abt von Hirsau|Wilhelm von Hirsau }}] }} }}{{#ifeq:Vorlage:Str rightc|.||.}} In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 43, Duncker & Humblot, Leipzig {{#switch: 43 | 1=1875 | 2=1875 | 3=1876 | 4=1876 | 5=1877 | 6=1877 | 7=1877 | 8=1878 | 9=1879 | 10=1879 | 11=1880 | 12=1880 | 13=1881 | 14=1881 | 15=1882 | 16=1882 | 17=1883 | 18=1883 | 19=1884 | 20=1884 | 21=1885 | 22=1885 | 23=1886 | 24=1887 | 25=1887 | 26=1888 | 27=1888 | 28=1889 | 29=1889 | 30=1890 | 31=1890 | 32=1891 | 33=1891 | 34=1892 | 35=1893 | 36=1893 | 37=1894 | 38=1894 | 39=1895 | 40=1896 | 41=1896 | 42=1897 | 43=1898 | 44=1898 | 45=1900 | 46=1902 | 47=1903 | 48=1904 | 49=1904 | 50=1905 | 51=1906 | 52=1906 | 53=1907 | 54=1908 | 55=1910 | 56=1912 | #default = Vorlage:ADB – bitte Band und Seitenzahlen korrekt angeben{{#ifeq:0|0|}} }}, S. 221{{ #if:224 | {{ #ifexpr: {{#switch: 43 | 1={{ #expr: 221 + 16 }} | 2={{ #expr: 221 + 2 }} | 3={{ #expr: 221 + 2 }} | 4={{ #expr: 221 + 2 }} | 5={{ #expr: 221 + 2 }} | 6={{ #expr: 221 + 2 }} | 7={{ #expr: 221 + 2 }} | 8={{ #expr: 221 + 2 }} | 9={{#switch: 221 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 221 < 449 | {{ #expr: 221 + 2 }} | {{ #expr: 221 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 221 + 2 }} | 11={{ #expr: 221 + 2 }} | 12={{ #expr: 221 + 2 }} | 13={{ #expr: 221 + 2 }} | 14={{ #expr: 221 + 2 }} | 15={{ #expr: 221 + 2 }} | 16={{ #expr: 221 + 2 }} | 17={{ #expr: 221 + 2 }} | 18={{ #expr: 221 + 2 }} | 19={{ #expr: 221 + 2 }} | 20={{ #expr: 221 + 2 }} | 21={{ #expr: 221 + 2 }} | 22={{ #expr: 221 + 2 }} | 23={{ #expr: 221 + 2 }} | 24={{ #expr: 221 + 2 }} | 25={{ #expr: 221 + 2 }} | 26={{ #expr: 221 + 2 }} | 27={{ #expr: 221 + 2 }} | 28={{ #expr: 221 + 2 }} | 29={{ #expr: 221 + 2 }} | 30={{ #expr: 221 + 2 }} | 31={{ #expr: 221 + 2 }} | 32={{ #expr: 221 + 2 }} | 33={{ #expr: 221 + 2 }} | 34={{ #expr: 221 + 2 }} | 35={{ #expr: 221 + 2 }} | 36={{ #expr: 221 + 2 }} | 37={{ #expr: 221 + 2 }} | 38={{ #expr: 221 + 2 }} | 39={{ #expr: 221 + 2 }} | 40={{ #expr: 221 + 2 }} | 41={{ #expr: 221 + 2 }} | 42={{ #expr: 221 + 2 }} | 43={{ #expr: 221 + 2 }} | 44={{ #expr: 221 + 2 }} | 45={{ #expr: 221 + 6 }} | 46={{ #expr: 221 + 2 }} | 47={{ #expr: 221 + 2 }} | 48={{ #expr: 221 + 2 }} | 49={{ #expr: 221 + 2 }} | 50={{ #expr: 221 + 2 }} | 51={{ #expr: 221 + 2 }} | 52={{ #expr: 221 + 2 }} | 53={{ #expr: 221 + 2 }} | 54={{ #expr: 221 + 2 }} | 55={{ #expr: 221 + 3 }} | 56=221 | #default = 221 }} != {{#switch: 43 | 1={{ #expr: 224 + 16 }} | 2={{ #expr: 224 + 2 }} | 3={{ #expr: 224 + 2 }} | 4={{ #expr: 224 + 2 }} | 5={{ #expr: 224 + 2 }} | 6={{ #expr: 224 + 2 }} | 7={{ #expr: 224 + 2 }} | 8={{ #expr: 224 + 2 }} | 9={{#switch: 224 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 224 < 449 | {{ #expr: 224 + 2 }} | {{ #expr: 224 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 224 + 2 }} | 11={{ #expr: 224 + 2 }} | 12={{ #expr: 224 + 2 }} | 13={{ #expr: 224 + 2 }} | 14={{ #expr: 224 + 2 }} | 15={{ #expr: 224 + 2 }} | 16={{ #expr: 224 + 2 }} | 17={{ #expr: 224 + 2 }} | 18={{ #expr: 224 + 2 }} | 19={{ #expr: 224 + 2 }} | 20={{ #expr: 224 + 2 }} | 21={{ #expr: 224 + 2 }} | 22={{ #expr: 224 + 2 }} | 23={{ #expr: 224 + 2 }} | 24={{ #expr: 224 + 2 }} | 25={{ #expr: 224 + 2 }} | 26={{ #expr: 224 + 2 }} | 27={{ #expr: 224 + 2 }} | 28={{ #expr: 224 + 2 }} | 29={{ #expr: 224 + 2 }} | 30={{ #expr: 224 + 2 }} | 31={{ #expr: 224 + 2 }} | 32={{ #expr: 224 + 2 }} | 33={{ #expr: 224 + 2 }} | 34={{ #expr: 224 + 2 }} | 35={{ #expr: 224 + 2 }} | 36={{ #expr: 224 + 2 }} | 37={{ #expr: 224 + 2 }} | 38={{ #expr: 224 + 2 }} | 39={{ #expr: 224 + 2 }} | 40={{ #expr: 224 + 2 }} | 41={{ #expr: 224 + 2 }} | 42={{ #expr: 224 + 2 }} | 43={{ #expr: 224 + 2 }} | 44={{ #expr: 224 + 2 }} | 45={{ #expr: 224 + 6 }} | 46={{ #expr: 224 + 2 }} | 47={{ #expr: 224 + 2 }} | 48={{ #expr: 224 + 2 }} | 49={{ #expr: 224 + 2 }} | 50={{ #expr: 224 + 2 }} | 51={{ #expr: 224 + 2 }} | 52={{ #expr: 224 + 2 }} | 53={{ #expr: 224 + 2 }} | 54={{ #expr: 224 + 2 }} | 55={{ #expr: 224 + 3 }} | 56=224 | #default = 224 }} |{{ #ifexpr: {{#switch: 43 | 1={{ #expr: 224 + 16 }} | 2={{ #expr: 224 + 2 }} | 3={{ #expr: 224 + 2 }} | 4={{ #expr: 224 + 2 }} | 5={{ #expr: 224 + 2 }} | 6={{ #expr: 224 + 2 }} | 7={{ #expr: 224 + 2 }} | 8={{ #expr: 224 + 2 }} | 9={{#switch: 224 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 224 < 449 | {{ #expr: 224 + 2 }} | {{ #expr: 224 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 224 + 2 }} | 11={{ #expr: 224 + 2 }} | 12={{ #expr: 224 + 2 }} | 13={{ #expr: 224 + 2 }} | 14={{ #expr: 224 + 2 }} | 15={{ #expr: 224 + 2 }} | 16={{ #expr: 224 + 2 }} | 17={{ #expr: 224 + 2 }} | 18={{ #expr: 224 + 2 }} | 19={{ #expr: 224 + 2 }} | 20={{ #expr: 224 + 2 }} | 21={{ #expr: 224 + 2 }} | 22={{ #expr: 224 + 2 }} | 23={{ #expr: 224 + 2 }} | 24={{ #expr: 224 + 2 }} | 25={{ #expr: 224 + 2 }} | 26={{ #expr: 224 + 2 }} | 27={{ #expr: 224 + 2 }} | 28={{ #expr: 224 + 2 }} | 29={{ #expr: 224 + 2 }} | 30={{ #expr: 224 + 2 }} | 31={{ #expr: 224 + 2 }} | 32={{ #expr: 224 + 2 }} | 33={{ #expr: 224 + 2 }} | 34={{ #expr: 224 + 2 }} | 35={{ #expr: 224 + 2 }} | 36={{ #expr: 224 + 2 }} | 37={{ #expr: 224 + 2 }} | 38={{ #expr: 224 + 2 }} | 39={{ #expr: 224 + 2 }} | 40={{ #expr: 224 + 2 }} | 41={{ #expr: 224 + 2 }} | 42={{ #expr: 224 + 2 }} | 43={{ #expr: 224 + 2 }} | 44={{ #expr: 224 + 2 }} | 45={{ #expr: 224 + 6 }} | 46={{ #expr: 224 + 2 }} | 47={{ #expr: 224 + 2 }} | 48={{ #expr: 224 + 2 }} | 49={{ #expr: 224 + 2 }} | 50={{ #expr: 224 + 2 }} | 51={{ #expr: 224 + 2 }} | 52={{ #expr: 224 + 2 }} | 53={{ #expr: 224 + 2 }} | 54={{ #expr: 224 + 2 }} | 55={{ #expr: 224 + 3 }} | 56=224 | #default = 224 }} = {{ #expr: {{#switch: 43 | 1={{ #expr: 221 + 16 }} | 2={{ #expr: 221 + 2 }} | 3={{ #expr: 221 + 2 }} | 4={{ #expr: 221 + 2 }} | 5={{ #expr: 221 + 2 }} | 6={{ #expr: 221 + 2 }} | 7={{ #expr: 221 + 2 }} | 8={{ #expr: 221 + 2 }} | 9={{#switch: 221 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 221 < 449 | {{ #expr: 221 + 2 }} | {{ #expr: 221 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 221 + 2 }} | 11={{ #expr: 221 + 2 }} | 12={{ #expr: 221 + 2 }} | 13={{ #expr: 221 + 2 }} | 14={{ #expr: 221 + 2 }} | 15={{ #expr: 221 + 2 }} | 16={{ #expr: 221 + 2 }} | 17={{ #expr: 221 + 2 }} | 18={{ #expr: 221 + 2 }} | 19={{ #expr: 221 + 2 }} | 20={{ #expr: 221 + 2 }} | 21={{ #expr: 221 + 2 }} | 22={{ #expr: 221 + 2 }} | 23={{ #expr: 221 + 2 }} | 24={{ #expr: 221 + 2 }} | 25={{ #expr: 221 + 2 }} | 26={{ #expr: 221 + 2 }} | 27={{ #expr: 221 + 2 }} | 28={{ #expr: 221 + 2 }} | 29={{ #expr: 221 + 2 }} | 30={{ #expr: 221 + 2 }} | 31={{ #expr: 221 + 2 }} | 32={{ #expr: 221 + 2 }} | 33={{ #expr: 221 + 2 }} | 34={{ #expr: 221 + 2 }} | 35={{ #expr: 221 + 2 }} | 36={{ #expr: 221 + 2 }} | 37={{ #expr: 221 + 2 }} | 38={{ #expr: 221 + 2 }} | 39={{ #expr: 221 + 2 }} | 40={{ #expr: 221 + 2 }} | 41={{ #expr: 221 + 2 }} | 42={{ #expr: 221 + 2 }} | 43={{ #expr: 221 + 2 }} | 44={{ #expr: 221 + 2 }} | 45={{ #expr: 221 + 6 }} | 46={{ #expr: 221 + 2 }} | 47={{ #expr: 221 + 2 }} | 48={{ #expr: 221 + 2 }} | 49={{ #expr: 221 + 2 }} | 50={{ #expr: 221 + 2 }} | 51={{ #expr: 221 + 2 }} | 52={{ #expr: 221 + 2 }} | 53={{ #expr: 221 + 2 }} | 54={{ #expr: 221 + 2 }} | 55={{ #expr: 221 + 3 }} | 56=221 | #default = 221 }} + 1 }} | f|–224}}|}} |}}{{#if: | ({{{7}}})}}.{{ #if:ADB:Wilhelm (Abt von Hirsau)||{{#ifeq:0|0|}}}}

|1=Hamm 1975. 2., unveränderte Auflage. Hamm 1990, ISBN 3-88309-013-1 |2=Hamm 1990, ISBN 3-88309-032-8 |3=Herzberg 1992, ISBN 3-88309-035-2 |4=Herzberg 1992, ISBN 3-88309-038-7 |5=Herzberg 1993, ISBN 3-88309-043-3 |6=Herzberg 1993, ISBN 3-88309-044-1 |7=Herzberg 1994, ISBN 3-88309-048-4 |8=Herzberg 1994, ISBN 3-88309-053-0 |9=Herzberg 1995, ISBN 3-88309-058-1 |10=Herzberg 1995, ISBN 3-88309-062-X |11=Herzberg 1996, ISBN 3-88309-064-6 |12=Herzberg 1997, ISBN 3-88309-068-9 |13=Herzberg 1998, ISBN 3-88309-072-7 |14=Herzberg 1998, ISBN 3-88309-073-5 |15=Herzberg 1999, ISBN 3-88309-077-8 |16=Herzberg 1999, ISBN 3-88309-079-4 |17=Herzberg 2000, ISBN 3-88309-080-8 |18=Herzberg 2001, ISBN 3-88309-086-7 |19=Nordhausen 2001, ISBN 3-88309-089-1 |20=Nordhausen 2002, ISBN 3-88309-091-3 |21=Nordhausen 2003, ISBN 3-88309-110-3 |22=Nordhausen 2003, ISBN 3-88309-133-2 |23=Nordhausen 2004, ISBN 3-88309-155-3 |24=Nordhausen 2005, ISBN 3-88309-247-9 |25=Nordhausen 2005, ISBN 3-88309-332-7 |26=Nordhausen 2006, ISBN 3-88309-354-8 |27=Nordhausen 2007, ISBN 978-3-88309-393-2 |28=Nordhausen 2007, ISBN 978-3-88309-413-7 |29=Nordhausen 2008, ISBN 978-3-88309-452-6 |30=Nordhausen 2009, ISBN 978-3-88309-478-6 |31=Nordhausen 2010, ISBN 978-3-88309-544-8 |32=Nordhausen 2011, ISBN 978-3-88309-615-5 |33=Nordhausen 2012, ISBN 978-3-88309-690-2 |34=Nordhausen 2013, ISBN 978-3-88309-766-4 |35=Nordhausen 2014, ISBN 978-3-88309-882-1 |36=Nordhausen 2015, ISBN 978-3-88309-920-0 |37=Nordhausen 2016, ISBN 978-3-95948-142-7 |38=Nordhausen 2017, ISBN 978-3-95948-259-2 |39=Nordhausen 2018, ISBN 978-3-95948-350-6 |40=Nordhausen 2019, ISBN 978-3-95948-426-8 |41=Nordhausen 2020, ISBN 978-3-95948-474-9 |42=Nordhausen 2021, ISBN 978-3-95948-505-0 |43=Nordhausen 2021, ISBN 978-3-95948-536-4 |44=Nordhausen 2022, ISBN 978-3-95948-556-2 |45=Nordhausen 2023, ISBN 978-3-95948-584-5 |46=Nordhausen 2023, ISBN 978-3-95948-590-6 |47=Nordhausen 2024, ISBN 978-3-689-11006-2 |48=Nordhausen 2025, ISBN 978-3-689-11017-8 }}{{#if:|, Sp. }}{{#if:1240-1241|, Sp. {{#iferror:{{#expr:1240-1241}}|1240-1241|{{#expr:1*1240-1241*0}}–{{#expr:-(0*1240-1241*1)}}}}}}}}{{#if:|}}{{#if:https://web.archive.org/web/20051122223332/http://www.bautz.de/bbkl/w/wilhelm_v_hi.shtml%7C}}.{{#if: 13 | |{{#ifeq:||}}}}

  • Wolfgang Urban: Wilhelm von Hirsau. Reformer und Klostergründer. (= Aus der Reihe Schwäbische Heilige). Schwabenverlag, Ostfildern 1991, ISBN 3-7966-0692-X.
  • Joachim Wiesenbach: Wilhelm von Hirsau, Astrolab und Astronomie im 11. Jahrhundert; in: Klaus Schreiner (Bearb.): Hirsau. St. Peter und Paul. 2 Teile (= Forschungen und Berichte der Archäologie in Baden-Württemberg, Bd. 10), Stuttgart 1991; ISBN 3-8062-0902-2, Band 2, S. 109–156, ill.
  • G. Zimmermann: Wilhelm von Hirsau. In: Max Miller / Robert Uhland (Hrsg.): Lebensbilder aus Schwaben und Franken. Bd. 9. Kohlhammer, Stuttgart 1963, Seite 1–17.
  • Ernst Zinner: Entstehung und Ausbreitung der coppernicanischen Lehre. 2. Aufl., München 1988, ISBN 3-406-32049-X

Weblinks

[{{canonicalurl:Commons:Category:{{#if:|{{{1}}}|Wilhelm von Hirsau}}|uselang=de}} Commons: {{#if:|{{{2}}}|{{#if:|{{{1}}}|{{#invoke:WLink|getArticleBase}}}}}}]{{#switch:1

|X|x= |0|-= |S|s= – Sammlung von Bildern |1|= – Sammlung von Bildern{{#if:

    | {{#switch: {{#invoke:TemplUtl|faculty|1}}/{{#invoke:TemplUtl|faculty|1}}
        |1/=  und Videos
        |1/1=, Videos und Audiodateien
        |/1=  und Audiodateien}}
    | , Videos und Audiodateien
  }}

|#default= – }}{{#if:

   | {{#ifeq: {{#invoke:Str|left||9}} 
       | category: 
| FEHLER: Ohne Category: angeben!}}}}

Vorlage:Wikidata-Registrierung

| {{#if: 
    | Vorlage:DNB-Portal – veraltete Parametrisierung 3=
  }}

}}

|b=Biographien{{#invoke:Str|left|Wilhelm_von_Hirsau.html|1}} |l=Literatur }}/Wilhelm_von_Hirsau.html {{ #if:|{{{3}}}|Wilhelm von Hirsau }}.] In: Joachim Schäfer: Ökumenisches Heiligenlexikon{{ #if:|, abgerufen am {{{4}}}}}

Einzelnachweise

<references />

Vorlage:Hinweisbaustein{{#ifeq:0 | 0 | {{#if: 28. August 2005 | | }} {{#if: {{#invoke:Expr|figure|8872836|set=Z}} | | }} {{#if: {{#invoke:Vorlage:Seitenbewertung|fulfils|match=17437798}} | | }} }}

{{#ifeq: p | p | | {{#if: 118987216n/94/74231307196709 | |

}} }}{{#ifeq:||{{#if: | [[Kategorie:Wikipedia:GND fehlt {{#invoke:Str|left|{{{GNDCheck}}}|7}}]] }}{{#if: | {{#if: | | }} }} }}{{#if: | {{#ifeq: 0 | 2 | | }} }}{{#if: | {{#ifeq: 0 | 2 | | }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: 118987216 | | {{#if: {{#statements:P227}} | | }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: 118987216 | {{#if: {{#invoke:Wikidata|pageId}} | {{#if: {{#statements:P227}} | | }} }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: n/94/74231 | | {{#if: {{#statements:P244}} | | }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: n/94/74231 | {{#if: {{#invoke:Wikidata|pageId}} | {{#if: {{#statements:P244}} | | }} }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: 307196709 | | {{#if: {{#statements:P214}} | | }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: 307196709 | {{#if: {{#invoke:Wikidata|pageId}} | {{#if: {{#statements:P214}} | | }} }} }} }}Vorlage:Wikidata-Registrierung

{{#if: Wilhelm von Hirsau | {{#if: | {{#if: Benediktiner-Abt und Klosterreformer | {{#if: um 1030 | {{#if: Bayern | {{#if: 5. Juli 1091 | {{#if: Hirsau |

Vorlage:Wikidata-Registrierung