Zum Inhalt springen

Georg Hartmann (Mathematiker)

aus Wikipedia, der freien Enzyklopädie
Datei:Yale's Hartmann astrolabe.jpg
Astrolabium von Georg Hartmann

Georg Hartmann (* 9. Februar 1489 in Eggolsheim bei Forchheim; † 8. April 1564 in Nürnberg)<ref>Beim Todesdatum wird manchmal auch 9. April angegeben, auf der Grabplatte steht 8. April. Siehe die Abbildung der Grabplatte in Ludwig Engelhardt, Constanze Lindner Haigis, Dieter Nievergelt: Ein Sonnenuhr-Kruzifix von Georg Hartmann</ref> war ein deutscher Mathematiker und Instrumentenhersteller, der vor allem als Pionier der Nürnberger Sonnenuhrmacher bekannt wurde.

Leben

Hartmann studierte ab 1506 in Köln Theologie und Mathematik, setzte sein Studium in Italien fort, wo er wahrscheinlich von 1510 bis 1518 war<ref><templatestyles src="Webarchiv/styles.css" />{{#if:20131206062939

      | {{#ifeq: 20131206062939 | *
    | Vorlage:Webarchiv/Wartung/Stern{{#if: Astronomieportal Nürnberg | {{#invoke:WLink|getEscapedTitle|Astronomieportal Nürnberg}} | {{#invoke:Webarchiv|getdomain|http://naa.net/ain/personen/show.asp?ID=45}} }} (Archivversionen)
    | {{#iferror: {{#time: j. F Y|20131206062939}}
         | {{#if:  || }}Vorlage:Webarchiv/Wartung/DatumDer Wert des Parameters {{#if: wayback | wayback | Datum }} muss ein gültiger Zeitstempel der Form YYYYMMDDHHMMSS sein!
         | {{#if: Astronomieportal Nürnberg | {{#invoke:WLink|getEscapedTitle|Astronomieportal Nürnberg}} | {{#invoke:Webarchiv|getdomain|http://naa.net/ain/personen/show.asp?ID=45}} }} {{#ifeq:  | [] | [ | ( }}Memento{{#if: {{#if:  | {{{archiv-bot}}} |  }} |  des Vorlage:Referrer }} vom {{#time: j. F Y|20131206062939}} im Internet Archive{{#if:  | ;  }}{{#ifeq:  | [] | ] | ) }}
      }}
  }}
      | {{#if:
          | {{#iferror: {{#time: j. F Y|{{{webciteID}}}}}
    | {{#switch: {{#invoke:Str|len|{{{webciteID}}}}}
       | 16= {{#if: Astronomieportal Nürnberg | {{#invoke:WLink|getEscapedTitle|Astronomieportal Nürnberg}} | {{#invoke:Webarchiv|getdomain|http://naa.net/ain/personen/show.asp?ID=45}} }} {{#ifeq:  | [] | [ | ( }}Memento{{#if: {{#if:  | {{{archiv-bot}}} |  }} |  des Vorlage:Referrer }} vom {{#time: j. F Y| 19700101000000 + {{#expr: floor {{#expr: {{#invoke:Str|sub|{{{webciteID}}}|1|10}}/86400}} }} days}} auf WebCite{{#if:  | ;  }}{{#ifeq:  | [] | ] | ) }}
       | 9 = {{#if: Astronomieportal Nürnberg | {{#invoke:WLink|getEscapedTitle|Astronomieportal Nürnberg}} | {{#invoke:Webarchiv|getdomain|http://naa.net/ain/personen/show.asp?ID=45}} }} {{#ifeq:  | [] | [ | ( }}Memento{{#if: {{#if:  | {{{archiv-bot}}} |  }} |  des Vorlage:Referrer}} vom {{#time: j. F Y| 19700101000000 + {{#expr: floor {{#expr: {{#invoke:Str|sub|{{#invoke:Expr|base62|{{{webciteID}}}}}|1|10}}/86400}} }} days}} auf WebCite{{#if:  | ;  }}{{#ifeq:  | [] | ] | ) }}
       | #default= Der Wert des Parameters {{#if: webciteID | webciteID | ID }} muss entweder ein Zeitstempel der Form YYYYMMDDHHMMSS oder ein Schüsselwert mit 9 Zeichen oder eine 16-stellige Zahl sein!Vorlage:Webarchiv/Wartung/webcitation{{#if:  || }}
      }}
    | c|{{{webciteID}}}}} {{#if: Astronomieportal Nürnberg | {{#invoke:WLink|getEscapedTitle|Astronomieportal Nürnberg}} | {{#invoke:Webarchiv|getdomain|http://naa.net/ain/personen/show.asp?ID=45}} }} (Memento{{#if: {{#if:  | {{{archiv-bot}}} |  }} |  des Vorlage:Referrer}} vom {{#time: j. F Y|{{{webciteID}}}}} auf WebCite{{#if:  | ;  }}{{#ifeq:  | [] | ] | ) }}
  }}
          | {{#if: 
              | Vorlage:Webarchiv/Today
              | {{#if:
                      | Vorlage:Webarchiv/Generisch
                      | {{#if: Astronomieportal Nürnberg | {{#invoke:WLink|getEscapedTitle|Astronomieportal Nürnberg}} | {{#invoke:Webarchiv|getdomain|http://naa.net/ain/personen/show.asp?ID=45}} }}  
                 }}}}}}}}{{#if:
    | Vorlage:Webarchiv/archiv-bot
  }}{{#invoke:TemplatePar|check
     |all      = url=
     |opt      = text= wayback= webciteID= archive-is= archive-today= archiv-url= archiv-datum= ()= archiv-bot= format= original=
     |cat      = Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Webarchiv
     |errNS    = 0
     |template = Vorlage:Webarchiv
     |format   = *
     |preview  = 1
  }}{{#ifexpr: {{#if:20131206062939|1|0}}{{#if:|+1}}{{#if:|+1}}{{#if:|+1}}{{#if:|+1}} <> 1
    | {{#if:  || }}Vorlage:Webarchiv/Wartung/Parameter{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: Genau einer der Parameter 'wayback', 'webciteID', 'archive-today', 'archive-is' oder 'archiv-url' muss angegeben werden.|1}}
  }}{{#if: 
    | {{#switch: {{#invoke:Webarchiv|getdomain|{{{archiv-url}}}}}
        | web.archive.org = 
          {{#if:  || }}{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: Im Parameter 'archiv-url' wurde URL von Internet Archive erkannt, bitte Parameter 'wayback' benutzen.|1}} 
        | webcitation.org = 
          {{#if:  || }}{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: Im Parameter 'archiv-url' wurde URL von WebCite erkannt, bitte Parameter 'webciteID' benutzen.|1}} 
        | archive.today |archive.is |archive.ph |archive.fo |archive.li |archive.md |archive.vn = 
          {{#if:  || }}{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: Im Parameter 'archiv-url' wurde URL von archive.today erkannt, bitte Parameter 'archive-today' benutzen.|1}}
      }}{{#if: 
         | {{#iferror: {{#iferror:{{#invoke:Vorlage:FormatDate|Execute}}|}}
             | {{#if:  || }}Vorlage:Webarchiv/Wartung/Parameter{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: Der Wert des Parameter 'archiv-datum' ist ungültig oder hat ein ungültiges Format.|1}}
          |  }} 
         | {{#if:  || }}Vorlage:Webarchiv/Wartung/Parameter{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: Der Pflichtparameter 'archiv-datum' wurde nicht angegeben.|1}}
      }}
    | {{#if: 
         | {{#if:  || }}Vorlage:Webarchiv/Wartung/Parameter{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: Der Parameter 'archiv-datum' ist nur in Verbindung mit 'archiv-url' angebbar.|1}}
      }}
  }}{{#if:{{#invoke:URLutil|isHostPathResource|http://naa.net/ain/personen/show.asp?ID=45}}
    || {{#if:  || }}
  }}{{#if: Astronomieportal Nürnberg
    | {{#if: {{#invoke:WLink|isBracketedLink|Astronomieportal Nürnberg}}
        | {{#if:  || }}
      }}
    | {{#if:  || }}Vorlage:Webarchiv/Wartung/Linktext_fehlt
  }}{{#switch: 
    |addlarchives|addlpages= {{#if:  || }}{{#if: 1 |Vorlage:Webarchiv/Wartung/Parameter}}{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: enWP-Wert im Parameter 'format'.|1}}
  }}{{#ifeq: {{#invoke:Str|find|http://naa.net/ain/personen/show.asp?ID=45%7Carchiv}} |-1
    || {{#ifeq: {{#invoke:Str|find|{{#invoke:Str|cropleft|http://naa.net/ain/personen/show.asp?ID=45%7C4}}%7Chttp}} |-1
         || {{#switch: {{#invoke:Webarchiv|getdomain|http://naa.net/ain/personen/show.asp?ID=45 }}
              | abendblatt.de | daserste.ndr.de | inarchive.com | webcitation.org = 
              | #default = {{#if:  || }}{{#if: 1 |Vorlage:Webarchiv/Wartung/URL}}{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: Archiv-URL im Parameter 'url' anstatt URL der Originalquelle. Entferne den vor der Original-URL stehenden Mementobestandteil und setze den Archivierungszeitstempel in den Parameter 'wayback', 'webciteID', 'archive.today' oder 'archive-is' ein, sofern nicht bereits befüllt.|1}}
            }} 
       }}
  }}</ref>, und wurde dann Priester. Er ging 1518 als Vikar an die Sebaldus-Kirche in Nürnberg. 1522 erhielt er die Pfründe von St. Walburga in Nürnberg. Es ist nicht genau bekannt, ob er auch nach 1525 noch als Priester wirkte, da er erfolgreich als Instrumentenbauer war. Er starb im April 1564 in Nürnberg und wurde auf dem Johannisfriedhof nahe dem Grab von Albrecht Dürer beerdigt, wo sich sein Epitaph bis heute erhalten hat. Es gibt einen Porträtstich von ihm.

Bekannt war er in Nürnberg als Instrumentenbauer und er war ein angesehener Mathematiker, der mit vielen Gelehrten in Briefwechsel stand. Zu den von ihm verfertigten Instrumenten gehörten Quadranten, Kompasse, Sonnenuhren (unter anderem entwarf er die Sonnenuhr am Ziffernblatt der Sebalduskirche), Erd- und Himmelsgloben, Astrolabien, Geschützaufsätze und Kaliberstäbe.<ref>Ralf Kern: Wissenschaftliche Instrumente in ihrer Zeit. Band 1: Vom Astrolab zum mathematischen Besteck. Köln 2010. S. 377.</ref> Kaliberstäbe wurden von ihm erfunden und dienen dazu, das Gewicht von Kanonenkugeln abzuschätzen. Hartmann hatte in seinem Haus eine eigene Druckerei. Er ließ auch Vorlagen für Sonnenuhren drucken, die dann auf Holz aufgeklebt werden konnten. Eine ganze Reihe seiner Instrumente sind erhalten. Wahrscheinlich stellte er auch Brillen (mehrere mit seinem Namenszug sind bekannt) und medizinisch-astrologische Scheiben<ref>So eine astrologische Darstellung der vier Temperamente</ref> her (Directorium genannt), worüber er auch eine Abhandlung schrieb. Solche Scheiben sind in Nürnberg (Germanisches Nationalmuseum) und in den Bibliotheken in München und Wolfenbüttel erhalten. Seine Instrumente befinden sich neben dem Germanischen Nationalmuseum unter anderem im British Museum, Museum of the History of Science in Oxford, im Museum Boerhaave Leiden, Adlerplanetarium in Chicago und im Museum für Wissenschaftsgeschichte in Florenz. Ein Sonnenuhr-Kruzifix im Germanischen Nationalmuseum gilt als erster bekannter Karton-Modellbaubogen (noch vor den Tafelbeilagen von Hans Döring zur Kriegsbeschreibung von Reinhard Graf zu Solms von 1544/45).<ref>Ludwig Engelhardt, Constanze Lindner Haigis, Dieter Nievergelt: Ein Sonnenuhr-Kruzifix von Georg Hartmann </ref><ref>Barbara Hornberger: Entdeckungen in der Graphischen Sammlung des Germanischen Nationalmuseums in Nürnberg, Arbeitskreis Geschichte des Kartonmodellbaus, 3, S. 25 </ref><ref>{{#invoke:Vorlage:Literatur|f}}</ref>

Er war mit bedeutenden Humanisten bekannt wie Willibald Pirckheimer, Albrecht Dürer, Peter Apian, Johannes Schöner, Hieronimus Reinmann und Philipp Melanchthon.

Hartmann entdeckte 1544 die Inklination des Erdmagnetfeldes, was er in einem Brief an den Herzog Albrecht von Preußen darlegte, neben anderen Beobachtungen zum Magnetismus (wie der Induktion von Magnetpolen entgegengesetzter Polung bei Streichen mit einem Magneten). Die Entdeckung der Inklination wurde öffentlich aber kaum bekannt. Erst Robert Norman konstruierte Jahre später die erste Inklinationsbussole. Er maß auch wahrscheinlich als einer der Ersten die magnetische Missweisung (1510, Rom).

Sein Fabrica Horologiorum von 1526/27 beschreibt die Herstellung von Sonnenuhren. Es wurde nie gedruckt, eine Prachthandschrift mit Golddruck auf Pergament befindet sich in der Herzogin-Anna-Amalia-Bibliothek in Weimar.

Er gab auch das Buch zur Optik bzw. zur Perspektive von Johannes Peckham im Druck heraus. Ein Manuskript von Johannes Werner über sphärische Trigonometrie aus seinem Besitz überließ er Georg Joachim Rheticus zum Druck.

Die Georg-Hartmann-Realschule in Forchheim und Straßen in Nürnberg und Eggolsheim sind nach ihm benannt. Eine Tafel an seinem Geburtshaus in Eggolsheim erinnert an ihn.

Schriften

  • Directorium, Nürnberg 1554 (Abhandlung zur Astrologie)
  • Herausgeber: Pisani perspectiva communis, Nürnberg 1542.

Literatur

| 1=08359 | 2=08360 | 3=08361 | 4=08362 | 5=08363 | 6=08364 | 7=08365 | 8=08366 | 9=08367 | 10=08368 | 11=08369 | 12=08370 | 13=08371 | 14=08372 | 15=08373 | 16=08374 | 17=08375 | 18=08376 | 19=08377 | 20=08378 | 21=08379 | 22=08380 | 23=08381 | 24=08382 | 25=08383 | 26=08384 | 27=08385 | 28=08386 | 29=08387 | 30=08388 | 31=08389 | 32=08390 | 33=08391 | 34=08392 | 35=08393 | 36=08394 | 37=08395 | 38=08396 | 39=08397 | 40=08398 | 41=08399 | 42=08400 | 43=08401 | 44=08402 | 45=08403 | 46=08404 | 47=08405 | 48=08406 | 49=08407 | 50=08408 | 51=08409 | 52=08410 | 53=08411 | 54=08412 | 55=08413 | 56=00000 | #default = 0 }} | 0 | {{ #if:Hartmann: Georg H.|Hartmann: Georg H.|Georg Hartmann (Mathematiker) }} | [https://daten.digitale-sammlungen.de/~db/bsb000{{#switch: 50 | 1=08359 | 2=08360 | 3=08361 | 4=08362 | 5=08363 | 6=08364 | 7=08365 | 8=08366 | 9=08367 | 10=08368 | 11=08369 | 12=08370 | 13=08371 | 14=08372 | 15=08373 | 16=08374 | 17=08375 | 18=08376 | 19=08377 | 20=08378 | 21=08379 | 22=08380 | 23=08381 | 24=08382 | 25=08383 | 26=08384 | 27=08385 | 28=08386 | 29=08387 | 30=08388 | 31=08389 | 32=08390 | 33=08391 | 34=08392 | 35=08393 | 36=08394 | 37=08395 | 38=08396 | 39=08397 | 40=08398 | 41=08399 | 42=08400 | 43=08401 | 44=08402 | 45=08403 | 46=08404 | 47=08405 | 48=08406 | 49=08407 | 50=08408 | 51=08409 | 52=08410 | 53=08411 | 54=08412 | 55=08413 | 56=00000 | #default = 0 }}/images/index.html?seite={{#switch: 50 | 1={{ #expr: 27 + 16 }} | 2={{ #expr: 27 + 2 }} | 3={{ #expr: 27 + 2 }} | 4={{ #expr: 27 + 2 }} | 5={{ #expr: 27 + 2 }} | 6={{ #expr: 27 + 2 }} | 7={{ #expr: 27 + 2 }} | 8={{ #expr: 27 + 2 }} | 9={{#switch: 27 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 27 < 449 | {{ #expr: 27 + 2 }} | {{ #expr: 27 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 27 + 2 }} | 11={{ #expr: 27 + 2 }} | 12={{ #expr: 27 + 2 }} | 13={{ #expr: 27 + 2 }} | 14={{ #expr: 27 + 2 }} | 15={{ #expr: 27 + 2 }} | 16={{ #expr: 27 + 2 }} | 17={{ #expr: 27 + 2 }} | 18={{ #expr: 27 + 2 }} | 19={{ #expr: 27 + 2 }} | 20={{ #expr: 27 + 2 }} | 21={{ #expr: 27 + 2 }} | 22={{ #expr: 27 + 2 }} | 23={{ #expr: 27 + 2 }} | 24={{ #expr: 27 + 2 }} | 25={{ #expr: 27 + 2 }} | 26={{ #expr: 27 + 2 }} | 27={{ #expr: 27 + 2 }} | 28={{ #expr: 27 + 2 }} | 29={{ #expr: 27 + 2 }} | 30={{ #expr: 27 + 2 }} | 31={{ #expr: 27 + 2 }} | 32={{ #expr: 27 + 2 }} | 33={{ #expr: 27 + 2 }} | 34={{ #expr: 27 + 2 }} | 35={{ #expr: 27 + 2 }} | 36={{ #expr: 27 + 2 }} | 37={{ #expr: 27 + 2 }} | 38={{ #expr: 27 + 2 }} | 39={{ #expr: 27 + 2 }} | 40={{ #expr: 27 + 2 }} | 41={{ #expr: 27 + 2 }} | 42={{ #expr: 27 + 2 }} | 43={{ #expr: 27 + 2 }} | 44={{ #expr: 27 + 2 }} | 45={{ #expr: 27 + 6 }} | 46={{ #expr: 27 + 2 }} | 47={{ #expr: 27 + 2 }} | 48={{ #expr: 27 + 2 }} | 49={{ #expr: 27 + 2 }} | 50={{ #expr: 27 + 2 }} | 51={{ #expr: 27 + 2 }} | 52={{ #expr: 27 + 2 }} | 53={{ #expr: 27 + 2 }} | 54={{ #expr: 27 + 2 }} | 55={{ #expr: 27 + 3 }} | 56=27 | #default = 27 }} {{ #if:Hartmann: Georg H.|Hartmann: Georg H.|Georg Hartmann (Mathematiker) }}] }} }}{{#ifeq:Vorlage:Str rightc|.||.}} In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 50, Duncker & Humblot, Leipzig {{#switch: 50 | 1=1875 | 2=1875 | 3=1876 | 4=1876 | 5=1877 | 6=1877 | 7=1877 | 8=1878 | 9=1879 | 10=1879 | 11=1880 | 12=1880 | 13=1881 | 14=1881 | 15=1882 | 16=1882 | 17=1883 | 18=1883 | 19=1884 | 20=1884 | 21=1885 | 22=1885 | 23=1886 | 24=1887 | 25=1887 | 26=1888 | 27=1888 | 28=1889 | 29=1889 | 30=1890 | 31=1890 | 32=1891 | 33=1891 | 34=1892 | 35=1893 | 36=1893 | 37=1894 | 38=1894 | 39=1895 | 40=1896 | 41=1896 | 42=1897 | 43=1898 | 44=1898 | 45=1900 | 46=1902 | 47=1903 | 48=1904 | 49=1904 | 50=1905 | 51=1906 | 52=1906 | 53=1907 | 54=1908 | 55=1910 | 56=1912 | #default = Vorlage:ADB – bitte Band und Seitenzahlen korrekt angeben{{#ifeq:0|0|}} }}, S. 27{{ #if:28 | {{ #ifexpr: {{#switch: 50 | 1={{ #expr: 27 + 16 }} | 2={{ #expr: 27 + 2 }} | 3={{ #expr: 27 + 2 }} | 4={{ #expr: 27 + 2 }} | 5={{ #expr: 27 + 2 }} | 6={{ #expr: 27 + 2 }} | 7={{ #expr: 27 + 2 }} | 8={{ #expr: 27 + 2 }} | 9={{#switch: 27 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 27 < 449 | {{ #expr: 27 + 2 }} | {{ #expr: 27 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 27 + 2 }} | 11={{ #expr: 27 + 2 }} | 12={{ #expr: 27 + 2 }} | 13={{ #expr: 27 + 2 }} | 14={{ #expr: 27 + 2 }} | 15={{ #expr: 27 + 2 }} | 16={{ #expr: 27 + 2 }} | 17={{ #expr: 27 + 2 }} | 18={{ #expr: 27 + 2 }} | 19={{ #expr: 27 + 2 }} | 20={{ #expr: 27 + 2 }} | 21={{ #expr: 27 + 2 }} | 22={{ #expr: 27 + 2 }} | 23={{ #expr: 27 + 2 }} | 24={{ #expr: 27 + 2 }} | 25={{ #expr: 27 + 2 }} | 26={{ #expr: 27 + 2 }} | 27={{ #expr: 27 + 2 }} | 28={{ #expr: 27 + 2 }} | 29={{ #expr: 27 + 2 }} | 30={{ #expr: 27 + 2 }} | 31={{ #expr: 27 + 2 }} | 32={{ #expr: 27 + 2 }} | 33={{ #expr: 27 + 2 }} | 34={{ #expr: 27 + 2 }} | 35={{ #expr: 27 + 2 }} | 36={{ #expr: 27 + 2 }} | 37={{ #expr: 27 + 2 }} | 38={{ #expr: 27 + 2 }} | 39={{ #expr: 27 + 2 }} | 40={{ #expr: 27 + 2 }} | 41={{ #expr: 27 + 2 }} | 42={{ #expr: 27 + 2 }} | 43={{ #expr: 27 + 2 }} | 44={{ #expr: 27 + 2 }} | 45={{ #expr: 27 + 6 }} | 46={{ #expr: 27 + 2 }} | 47={{ #expr: 27 + 2 }} | 48={{ #expr: 27 + 2 }} | 49={{ #expr: 27 + 2 }} | 50={{ #expr: 27 + 2 }} | 51={{ #expr: 27 + 2 }} | 52={{ #expr: 27 + 2 }} | 53={{ #expr: 27 + 2 }} | 54={{ #expr: 27 + 2 }} | 55={{ #expr: 27 + 3 }} | 56=27 | #default = 27 }} != {{#switch: 50 | 1={{ #expr: 28 + 16 }} | 2={{ #expr: 28 + 2 }} | 3={{ #expr: 28 + 2 }} | 4={{ #expr: 28 + 2 }} | 5={{ #expr: 28 + 2 }} | 6={{ #expr: 28 + 2 }} | 7={{ #expr: 28 + 2 }} | 8={{ #expr: 28 + 2 }} | 9={{#switch: 28 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 28 < 449 | {{ #expr: 28 + 2 }} | {{ #expr: 28 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 28 + 2 }} | 11={{ #expr: 28 + 2 }} | 12={{ #expr: 28 + 2 }} | 13={{ #expr: 28 + 2 }} | 14={{ #expr: 28 + 2 }} | 15={{ #expr: 28 + 2 }} | 16={{ #expr: 28 + 2 }} | 17={{ #expr: 28 + 2 }} | 18={{ #expr: 28 + 2 }} | 19={{ #expr: 28 + 2 }} | 20={{ #expr: 28 + 2 }} | 21={{ #expr: 28 + 2 }} | 22={{ #expr: 28 + 2 }} | 23={{ #expr: 28 + 2 }} | 24={{ #expr: 28 + 2 }} | 25={{ #expr: 28 + 2 }} | 26={{ #expr: 28 + 2 }} | 27={{ #expr: 28 + 2 }} | 28={{ #expr: 28 + 2 }} | 29={{ #expr: 28 + 2 }} | 30={{ #expr: 28 + 2 }} | 31={{ #expr: 28 + 2 }} | 32={{ #expr: 28 + 2 }} | 33={{ #expr: 28 + 2 }} | 34={{ #expr: 28 + 2 }} | 35={{ #expr: 28 + 2 }} | 36={{ #expr: 28 + 2 }} | 37={{ #expr: 28 + 2 }} | 38={{ #expr: 28 + 2 }} | 39={{ #expr: 28 + 2 }} | 40={{ #expr: 28 + 2 }} | 41={{ #expr: 28 + 2 }} | 42={{ #expr: 28 + 2 }} | 43={{ #expr: 28 + 2 }} | 44={{ #expr: 28 + 2 }} | 45={{ #expr: 28 + 6 }} | 46={{ #expr: 28 + 2 }} | 47={{ #expr: 28 + 2 }} | 48={{ #expr: 28 + 2 }} | 49={{ #expr: 28 + 2 }} | 50={{ #expr: 28 + 2 }} | 51={{ #expr: 28 + 2 }} | 52={{ #expr: 28 + 2 }} | 53={{ #expr: 28 + 2 }} | 54={{ #expr: 28 + 2 }} | 55={{ #expr: 28 + 3 }} | 56=28 | #default = 28 }} |{{ #ifexpr: {{#switch: 50 | 1={{ #expr: 28 + 16 }} | 2={{ #expr: 28 + 2 }} | 3={{ #expr: 28 + 2 }} | 4={{ #expr: 28 + 2 }} | 5={{ #expr: 28 + 2 }} | 6={{ #expr: 28 + 2 }} | 7={{ #expr: 28 + 2 }} | 8={{ #expr: 28 + 2 }} | 9={{#switch: 28 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 28 < 449 | {{ #expr: 28 + 2 }} | {{ #expr: 28 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 28 + 2 }} | 11={{ #expr: 28 + 2 }} | 12={{ #expr: 28 + 2 }} | 13={{ #expr: 28 + 2 }} | 14={{ #expr: 28 + 2 }} | 15={{ #expr: 28 + 2 }} | 16={{ #expr: 28 + 2 }} | 17={{ #expr: 28 + 2 }} | 18={{ #expr: 28 + 2 }} | 19={{ #expr: 28 + 2 }} | 20={{ #expr: 28 + 2 }} | 21={{ #expr: 28 + 2 }} | 22={{ #expr: 28 + 2 }} | 23={{ #expr: 28 + 2 }} | 24={{ #expr: 28 + 2 }} | 25={{ #expr: 28 + 2 }} | 26={{ #expr: 28 + 2 }} | 27={{ #expr: 28 + 2 }} | 28={{ #expr: 28 + 2 }} | 29={{ #expr: 28 + 2 }} | 30={{ #expr: 28 + 2 }} | 31={{ #expr: 28 + 2 }} | 32={{ #expr: 28 + 2 }} | 33={{ #expr: 28 + 2 }} | 34={{ #expr: 28 + 2 }} | 35={{ #expr: 28 + 2 }} | 36={{ #expr: 28 + 2 }} | 37={{ #expr: 28 + 2 }} | 38={{ #expr: 28 + 2 }} | 39={{ #expr: 28 + 2 }} | 40={{ #expr: 28 + 2 }} | 41={{ #expr: 28 + 2 }} | 42={{ #expr: 28 + 2 }} | 43={{ #expr: 28 + 2 }} | 44={{ #expr: 28 + 2 }} | 45={{ #expr: 28 + 6 }} | 46={{ #expr: 28 + 2 }} | 47={{ #expr: 28 + 2 }} | 48={{ #expr: 28 + 2 }} | 49={{ #expr: 28 + 2 }} | 50={{ #expr: 28 + 2 }} | 51={{ #expr: 28 + 2 }} | 52={{ #expr: 28 + 2 }} | 53={{ #expr: 28 + 2 }} | 54={{ #expr: 28 + 2 }} | 55={{ #expr: 28 + 3 }} | 56=28 | #default = 28 }} = {{ #expr: {{#switch: 50 | 1={{ #expr: 27 + 16 }} | 2={{ #expr: 27 + 2 }} | 3={{ #expr: 27 + 2 }} | 4={{ #expr: 27 + 2 }} | 5={{ #expr: 27 + 2 }} | 6={{ #expr: 27 + 2 }} | 7={{ #expr: 27 + 2 }} | 8={{ #expr: 27 + 2 }} | 9={{#switch: 27 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 27 < 449 | {{ #expr: 27 + 2 }} | {{ #expr: 27 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 27 + 2 }} | 11={{ #expr: 27 + 2 }} | 12={{ #expr: 27 + 2 }} | 13={{ #expr: 27 + 2 }} | 14={{ #expr: 27 + 2 }} | 15={{ #expr: 27 + 2 }} | 16={{ #expr: 27 + 2 }} | 17={{ #expr: 27 + 2 }} | 18={{ #expr: 27 + 2 }} | 19={{ #expr: 27 + 2 }} | 20={{ #expr: 27 + 2 }} | 21={{ #expr: 27 + 2 }} | 22={{ #expr: 27 + 2 }} | 23={{ #expr: 27 + 2 }} | 24={{ #expr: 27 + 2 }} | 25={{ #expr: 27 + 2 }} | 26={{ #expr: 27 + 2 }} | 27={{ #expr: 27 + 2 }} | 28={{ #expr: 27 + 2 }} | 29={{ #expr: 27 + 2 }} | 30={{ #expr: 27 + 2 }} | 31={{ #expr: 27 + 2 }} | 32={{ #expr: 27 + 2 }} | 33={{ #expr: 27 + 2 }} | 34={{ #expr: 27 + 2 }} | 35={{ #expr: 27 + 2 }} | 36={{ #expr: 27 + 2 }} | 37={{ #expr: 27 + 2 }} | 38={{ #expr: 27 + 2 }} | 39={{ #expr: 27 + 2 }} | 40={{ #expr: 27 + 2 }} | 41={{ #expr: 27 + 2 }} | 42={{ #expr: 27 + 2 }} | 43={{ #expr: 27 + 2 }} | 44={{ #expr: 27 + 2 }} | 45={{ #expr: 27 + 6 }} | 46={{ #expr: 27 + 2 }} | 47={{ #expr: 27 + 2 }} | 48={{ #expr: 27 + 2 }} | 49={{ #expr: 27 + 2 }} | 50={{ #expr: 27 + 2 }} | 51={{ #expr: 27 + 2 }} | 52={{ #expr: 27 + 2 }} | 53={{ #expr: 27 + 2 }} | 54={{ #expr: 27 + 2 }} | 55={{ #expr: 27 + 3 }} | 56=27 | #default = 27 }} + 1 }} | f|–28}}|}} |}}{{#if: | ({{{7}}})}}.{{ #if:ADB:Hartmann, Georg||{{#ifeq:0|0|}}}}

  • {{#invoke:Vorlage:Literatur|f}}{{#ifeq: 0 | 0
   | {{#if: 742
       |
       | Vorlage:NDB – bitte Seitenzahl(en) angeben
     }}{{#if: 118925563
         | {{#if: {{#invoke:URIutil|isDNBvalid|118925563}}
             | {{#if: 
                 | Vorlage:NDB – Wenn GND dann kein SFZ angeben
               }}
             | Vorlage:NDB – GND unzulässig
           }}
         | {{#if: 
             | {{#if: 
                 | {{#ifeq: 286096 | 4526413
                     |
                     | Vorlage:NDB7= ist obsolet, jetzt SFZ=
                   }}
               }}
             | {{#ifeq:  | 1
                 | 
                 | 
               }}
           }}
     }}{{#if: 
         | {{#ifeq: 286096 | 11376103
             |
             | Vorlage:NDBWerktitel= war ein Irrtum, jetzt Werkliste=
           }}
       }}

}}{{#if:

   | {{#if: 
       |
       | 
     }}

}}

  • Suzanne Karr Schmidt: Interactive and Sculptural Printmaking in the Renaissance. Leiden; Bosten: Brill, 2018. Hier v. a. Part 3: Instrumentle auff Papir: Georg Hartmann of Nuremberg and the Printed Scientific Instrument Trade, S. 205–289.
  • Ralf Kern: Wissenschaftliche Instrumente in ihrer Zeit. Köln, 2010.
  • Hans Günther Klemm: Georg Hartmann aus Eggolsheim (1489–1564). Leben und Wirken eines fränkischen Mathematikers. Forchheim: Ehrenbürg-Gymnasium 1990 (104 Seiten, zu einer Ausstellung über Hartmann 1989)
  • Hans Günther Klemm: Wissenschaftsgeschichte im regionalen Umfeld einer Schule. Zum Beispiel: Der humanistische Mathematiker und Ingenieur Georg Hartmann (1489–1564) aus Eggolsheim bei Forchheim (Oberfranken). In: Werner B. Schneider (Hrsg.): Wege in der Physikdidaktik, Band 3. Erlangen: Palm und Enke 1993, S. 43–56
  • John Lamprey: An examination of two groups of Georg Hartmann sixteenth century astrolabes and the tables used in their manufacture. In: Annals of Science, Band 54/2, 1997, S. 111–142
  • John Lamprey: Hartmann’s Practika. A Manual for making Sundials and Astrolabes with the compass and rule, Bellevue: Eigenverlag 2002
  • Ernst Zinner: Deutsche und niederländische astronomische Instrumente des 11.–18. Jahrhunderts, Nachdruck der 2. Auflage, München: Beck 1979, S. 357–368
  • Johannes Voigt: Briefwechsel der berühmtesten Gelehrten des Zeitalters der Reformation mit Herzog Albrecht von Preußen, Königsberg 1841
  • Theodor Gustav Werner: Nürnbergs Erzeugung und Ausfuhr wissenschaftlicher Geräte im Zeitalter der Entdeckungen. Das Martin-Behaim-Problem in wirtschaftsgeschichtlicher Betrachtung. In: Mitteilungen des Vereins für Geschichte der Stadt Nürnberg (MVGN), Band 53, 1965, S. 69–149
  • Horst-Dieter Beyerstedt: Hartmann, Georg. In: Michael Diefenbacher, Rudolf Endres (Hrsg.): Stadtlexikon Nürnberg. Nürnberg: W. Tümmels Verlag, 1999
  • Kurt Pilz: 600 Jahre Astronomie in Nürnberg, Nürnberg 1977

Weblinks

[{{canonicalurl:Commons:Category:{{#if:Georg Hartmann (astronomer)|Georg Hartmann (astronomer)|Georg Hartmann (Mathematiker)}}|uselang=de}} Commons: {{#if:Georg Hartmann|Georg Hartmann|{{#if:Georg Hartmann (astronomer)|Georg Hartmann (astronomer)|{{#invoke:WLink|getArticleBase}}}}}}]{{#switch:1

|X|x= |0|-= |S|s= – Sammlung von Bildern |1|= – Sammlung von Bildern{{#if:

    | {{#switch: {{#invoke:TemplUtl|faculty|1}}/{{#invoke:TemplUtl|faculty|1}}
        |1/=  und Videos
        |1/1=, Videos und Audiodateien
        |/1=  und Audiodateien}}
    | , Videos und Audiodateien
  }}

|#default= – }}{{#if: Georg Hartmann (astronomer)

   | {{#ifeq: {{#invoke:Str|left|georg hartmann (astronomer)|9}} 
       | category: 
| FEHLER: Ohne Category: angeben!}}}}

Vorlage:Wikidata-Registrierung

Anmerkungen

<references />

{{#ifeq: p | p | | {{#if: 118925563no/2002/6257649471983 | |

}} }}{{#ifeq:||{{#if: | [[Kategorie:Wikipedia:GND fehlt {{#invoke:Str|left|{{{GNDCheck}}}|7}}]] }}{{#if: | {{#if: | | }} }} }}{{#if: | {{#ifeq: 0 | 2 | | }} }}{{#if: | {{#ifeq: 0 | 2 | | }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: 118925563 | | {{#if: {{#statements:P227}} | | }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: 118925563 | {{#if: {{#invoke:Wikidata|pageId}} | {{#if: {{#statements:P227}} | | }} }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: no/2002/62576 | | {{#if: {{#statements:P244}} | | }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: no/2002/62576 | {{#if: {{#invoke:Wikidata|pageId}} | {{#if: {{#statements:P244}} | | }} }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: 49471983 | | {{#if: {{#statements:P214}} | | }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: 49471983 | {{#if: {{#invoke:Wikidata|pageId}} | {{#if: {{#statements:P214}} | | }} }} }} }}Vorlage:Wikidata-Registrierung

{{#if: Hartmann, Georg | {{#if: | {{#if: deutscher Mathematiker und Instrumentenhersteller | {{#if: 9. Februar 1489 | {{#if: Eggolsheim | {{#if: 8. April 1564 | {{#if: Nürnberg |

Vorlage:Wikidata-Registrierung