Ananke (Mythologie)
Ananke (Vorlage:GrcS) war in der griechischen Mythologie die Personifizierung des unpersönlichen Schicksals, im Unterschied zu dem von den Moiren zugeordneten persönlichen (gerechten) Schicksal und zu Tyche, die für den sowohl zum Glück als auch zum Unglück blinden Lebenszufall steht. In Tragödiendichtungen erscheint sie als die oberste Macht, der selbst die Götter gehorchen.
Nach Schreckenberg geht das Wort Ananke auf das semitische Chanak („Joch“, insbesondere das Sklaven oder Gefangenen auferlegte Joch) zurück, von wo es in das Ionische übernommen wurde und bereits von Homer in übertragener Form verwendet wird. Die ursprüngliche Bedeutung war allerdings auch in späterer Zeit noch präsent, so z. B. mehrfach im Gefesselten Prometheus des Aischylos.<ref>Aischylos, 103 ff; 217 ff; 510 ff.</ref>
In der orphischen Theogonie, wo sie auch mit Adrasteia gleichgesetzt wird, ist sie eine Göttin des Uranfangs, die in schlangenhafter Umschlingung mit Chronos die Dreiheit von Aither, Chaos und Erebos erzeugt<ref>Frg. 54 in: Orphicorum Fragmenta. Hrsg. von Otto Kern.</ref> bzw. den Aither und Phanes.<ref>Apollonios von Rhodos, Argonautika 12 ff.</ref> Sie gilt auch als Gattin des Demiurgen und Mutter der Heimarmene.<ref>Frg. 162 in: Orphicorum Fragmenta.</ref>
Bei Platon ist sie Mutter der Moiren<ref>Platon, Politeia 617c.</ref> und eine der ursprünglichen Schöpfungsmächte.<ref>Platon, Symposion 195c; 197b.</ref> In späterer Zeit spielt Ananke eine Rolle in der Hermetik.<ref>Proklos, Kommentar zu Platons Politeia 2,344 f. Siehe auch Kroll: Die Lehren des Hermes Trismegistos. 1914, S. 212 f.</ref> Nach Pausanias befand sich auf der Akropolis von Korinth ein Heiligtum der Ananke.<ref>Pausanias, Beschreibung Griechenlands 2,4,6</ref> In der römischen Mythologie erhielt sie den Namen Necessitas.
Ananke erscheint auch als Gegenstand eines Gedichts von Goethe, des vierten in seinem Zyklus Urworte, Orphisch: <poem style="margin-left:2em; font-style:italic;"> ΑΝΑΓΚΗ, Nötigung Da ist’s denn wieder, wie die Sterne wollten: Bedingung und Gesetz; und aller Wille Ist nur ein Wollen, weil wir eben sollten, Und vor dem Willen schweigt die Willkür stille; Das Liebste wird vom Herzen weggescholten, Dem harten Muß bequemt sich Will und Grille. So sind wir scheinfrei denn nach manchen Jahren Nur enger dran, als wir am Anfang waren.<ref>Goethe. Berliner Ausgabe. Bd. 1, S. 550. Als zweites in diesem Zyklus von 5 Gedichten erscheint Tyche, das Zufällige.</ref> </poem>
Auch Victor Hugo führt im Vorwort des Romans Der Glöckner von Notre-Dame als ein Leitmotiv des Buchs ΑΝΑΓΚΗ ein: „Gerade über dieses Wort ist vorliegendes Buch geschrieben worden.“<ref>Victor Hugo: Der Glöckner von Notre-Dame. Europäischer Literaturverlag, Berlin 2015, ISBN 9783959090308.</ref>
Literatur
- Heinz Schreckenberg: Ananke. Untersuchungen zur Geschichte des Wortgebrauchs. Zetemata Bd. 36, Beck, München 1964.
- Wilhelm Gundel: Beitraege zur Entwickelungsgeschichte der Begriffe Ananke und Heimarmene. Habilitationsschrift, Giessen 1914.
- {{ #if:Wolfgang Fauth|Wolfgang Fauth: |}}{{ #if:Ananke|Ananke|Ananke (Mythologie) }}. In: Der Kleine Pauly (KlP). Band 2, Stuttgart {{#switch: 2
| 1 = 1964 | 2 = 1967 | 3 = 1969 | 4 = 1972 | 5 = 1975 }}{{#if:332|, Sp. 332{{#if:|{{#ifexpr: <>332|{{#ifexpr: 332+1=| f{{#if:|.}}|–}}}} |}}|}}{{#if:|, {{{Fundstelle}}}}}{{#if: | ({{{6}}})}}.{{#invoke:TemplatePar|match |template=Vorlage:KlP |cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:KlP |format=@@@ |1=1=N>0 |2=1=<=5 |3=2=n |4=3=n |5=4=* |6=5=* |7=6=* |8=Fundstelle=*}}
- {{ #if:Konrad Wernicke|Konrad Wernicke: |}}{{ #if:RE:Ananke|{{ #if:Ananke|Ananke|Ananke (Mythologie) }}.|{{ #if:Ananke|Ananke|Ananke (Mythologie) }}.}} In: Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft (RE). {{#switch: I,2
| S I | Suppl. I = Supplementband I | S II | Suppl. II = Supplementband II | S III | Suppl. III = Supplementband III | S IV | Suppl. IV = Supplementband IV | S V | Suppl. V = Supplementband V | S VI | Suppl. VI = Supplementband VI | S VII | Suppl. VII = Supplementband VII | S VIII | Suppl. VIII = Supplementband VIII | S IX | Suppl. IX = Supplementband IX | S X | Suppl. X = Supplementband X | S XI | Suppl. XI = Supplementband XI | S XII | Suppl. XII = Supplementband XII | S XIII | Suppl. XIII = Supplementband XIII | S XIV | Suppl. XIV = Supplementband XIV | S XV | Suppl. XV = Supplementband XV | R=Registerband | #default = Band I,2 }}, Stuttgart {{#switch: I,2 | I,1=1893 | I,2=1894 | II,1=1895 | II,2=1896 | III,1=1897 | III,2=1899 | IV,1=1900 | IV,2=1901 | V,1=1903 | V,2=1905 | VI,1=1907 | VI,2=1909 | VII,1=1910 | VII,2=1912 | VIII,1=1912 | VIII,2=1913 | IX,1=1914 | IX,2=1916 | X,1=1918 | X,2=1919 | XI,1=1921 | XI,2=1922 | XII,1=1924 | XII,2=1925 | XIII,1=1926 | XIII,2=1927 | XIV,1=1928 | XIV,2=1930 | XV,1=1931 | XV,2=1932 | XVI,1=1933 | XVI,2=1935 | XVII,1=1936 | XVII,2=1937 | XVIII,1=1939 | XVIII,2=1942 | XVIII,3=1949 | XVIII,4=1949 | XIX,1=1937 | XIX,2=1938 | XX,1=1941 | XX,2=1950 | XXI,1=1951 | XXI,2=1952 | XXII,1=1953 | XXII,2=1954 | XXIII,1=1957 | XXIII,2=1959 | XXIV=1963
| I A,1=1914 | I A,2=1920 | II A,1=1921 | II A,2=1923 | III A,1=1927 | III A,2=1929 | IV A,1=1931 | IV A,2=1932 | V A,1=1934 | V A,2=1934 | VI A,1=1936 | VI A,2=1937 | VII A,1=1939 | VII A,2=1948 | VIII A,1=1955 | VIII A,2=1958 | IX A,1=1961 | IX A,2=1967 | X A=1972
| Suppl. I=1903 | Suppl. II=1913 | Suppl. III=1918 | Suppl. IV=1924 | Suppl. V=1931 | Suppl. VI=1935 | Suppl. VII=1940 | Suppl. VIII=1956 | Suppl. IX=1962 | Suppl. X=1965 | Suppl. XI=1968 | Suppl. XII=1970 | Suppl. XIII=1973 | Suppl. XIV=1974 | Suppl. XV=1978
|S I=1903 |S II=1913 |S III=1918 |S IV=1924 |S V=1931 |S VI=1935 |S VII=1940 |S VIII=1956 |S IX=1962 |S X=1965 |S XI=1968 |S XII=1970 |S XIII=1973 |S XIV=1974 |S XV=1978 |R=1980
| #default = 1893ff. }}{{#if:2057|, {{#ifeq: I,2|R|S.|Sp.}} 2057{{#if:2058|{{#ifexpr:2057<>2058|{{#ifexpr: 2057+1=2058| f{{#if:|.}}|–2058}}}} |}}|}}{{#if:|, |}}{{#if: | ({{{7}}})}}.{{#invoke:TemplatePar|match |template=Vorlage:RE |cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:RE |format=@@@ |1=1=+ |2=2=N>0 |3=3=n |4=4=* |5=5=* |6=6=* |7=7=* |8=Fundstelle=*}}{{#if:I,2|{{#switch: I,2 | I,1 | I,2 | II,1 | II,2 | III,1 | III,2 | IV,1 | IV,2 | V,1 | V,2 | VI,1 | VI,2 | VII,1 | VII,2 | VIII,1 | VIII,2 | IX,1 | IX,2 | X,1 | X,2 | XI,1 | XI,2 | XII,1 | XII,2 | XIII,1 | XIII,2 | XIV,1 | XIV,2 | XV,1 | XV,2 | XVI,1 | XVI,2 | XVII,1 | XVII,2 | XVIII,1 | XVIII,2 | XVIII,3 | XVIII,4 | XIX,1 | XIX,2 | XX,1 | XX,2 | XXI,1 | XXI,2 | XXII,1 | XXII,2 | XXIII,1 | XXIII,2 | XXIV
| I A,1 | I A,2 | II A,1 | II A,2 | III A,1 | III A,2 | IV A,1 | IV A,2 | V A,1 | V A,2 | VI A,1 | VI A,2 | VII A,1 | VII A,2 | VIII A,1 | VIII A,2 | IX A,1 | IX A,2 | X A
| Suppl. I | Suppl. II | Suppl. III | Suppl. IV | Suppl. V | Suppl. VI | Suppl. VII | Suppl. VIII | Suppl. IX | Suppl. X | Suppl. XI | Suppl. XII | Suppl. XIII | Suppl. XIV | Suppl. XV
|S I |S II |S III |S IV |S V |S VI |S VII |S VIII |S IX |S X |S XI |S XII |S XIII |S XIV |S XV |R= | #default = Vorlage:RE: Ungültige Bandnummer. }}|}}
Weblinks
- Ananke auf Theoi.com (engl.)
Einzelnachweise
<references/>