Zum Inhalt springen

Volksgericht (Bayern)

aus Wikipedia, der freien Enzyklopädie

Die Volksgerichte (nicht zu verwechseln mit dem Volksgerichtshof im Nationalsozialismus) waren Sondergerichte, die im November 1918 in der Folge der Novemberrevolution in Bayern unter Kurt Eisner für die beschleunigte Aburteilung schwerer Straftaten eingerichtet wurden.

Nach der Niederschlagung der Münchner Räterepublik durch württembergische Verbände, Einheiten der neuformierten Vorläufigen Reichswehr und bayerische Freikorps wurden die Volksgerichte zunächst von der Regierung unter dem sozialdemokratischen Ministerpräsidenten Johannes Hoffmann durch ein Gesetz bestätigt. Sie waren mit zwei Berufsrichtern und drei Laien besetzt, zur Verurteilung waren vier Stimmen erforderlich. Kam diese Mehrheit nicht zustande, dann war das Verfahren an die ordentliche Gerichtsbarkeit zu verweisen.

Datei:Justizpalast Bayreuth.JPG
Justizpalast Bayreuth – Verhandlungsort des Speckputsches

Im Mai 1919 hatten sich 56 Teilnehmer des „Speckputsches“ vor dem zu diesem Zweck eigens eingerichteten Volksgericht in Bayreuth zu verantworten.<ref>Webseite des Landgerichts Bayreuth</ref> Im März 1920 stürzte Gustav von Kahr – einziger Erfolg der Kapp-Putschisten – die Hoffmann-Regierung und ersetzte sie durch ein rechtsnationalistisches Regime unter eigener Leitung.

Sowohl das Kabinett Kahr als auch die folgenden konservativen Regierungen übernahmen die Volksgerichte. Diese neigten später bei politischen Straftaten zu Einseitigkeit. So wurde Hitler für seinen gescheiterten rechtsnationalistischen Putschversuch vom Volksgericht München I nur zu Festungshaft verurteilt, die als „ehrenhaft“ galt, während Kommunisten und ehemalige Räterepublikaner die volle Härte der Justiz zu spüren bekamen. Dies wurde während der Weimarer Republik und danach auf der linken Seite des politischen Spektrums als Klassenjustiz wahrgenommen und kritisiert. Im Mai 1924 wurden die bayerischen Volksgerichte aufgelöst, nachdem sie insgesamt ca. 31.000 Urteile gefällt hatten. Die bayerischen Sondergerichte werden heutzutage als eindeutig verfassungswidrig bewertet, da sie gegen die Weimarer Reichsverfassung verstießen.

Literatur

  • {{#switch: link

|link = {{ #if:Franz J. Bauer|Franz J. Bauer: }} [{{ #if:44638|https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/artikel/artikel_44638%7Chttps://www.historisches-lexikon-bayerns.de/Lexikon/{{#invoke:Str%7Creplace%7C{{#invoke:Str%7Creplace%7CVolksgerichte, 1918–1924| |_}}|–|-}} }} {{ #if:Volksgerichte, 1918–1924|Volksgerichte, 1918–1924|Volksgericht (Bayern) }}]. In: Historisches Lexikon Bayerns |iquelle = {{#if:|{{#iferror: {{#iferror:{{#invoke:Vorlage:FormatDate|Execute}}|}}| |}}}}{{#if:Franz J. Bauer|Franz J. Bauer: }}{{#if:|{{#if:Volksgerichte, 1918–1924|[{{#invoke:Vorlage:Internetquelle|archivURL|1={{#invoke:URLutil|getNormalized|1={{{archiv-url}}}}}}} {{#invoke:Vorlage:Internetquelle|TitelFormat|titel=Volksgerichte, 1918–1924}}]{{#if:| ({{{format}}})}}{{#if:| {{{titelerg}}}{{#invoke:Vorlage:Internetquelle|Endpunkt|titel={{{titelerg}}}}}}}}}|{{#if:{{ #if:44638|https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/artikel/artikel_44638%7Chttps://www.historisches-lexikon-bayerns.de/Lexikon/{{#invoke:Str%7Creplace%7C{{#invoke:Str%7Creplace%7CVolksgerichte, 1918–1924| |_}}|–|-}} }}|{{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}|{{#invoke:Vorlage:Internetquelle|TitelFormat|titel={{#invoke:WLink|getEscapedTitle|1=Volksgerichte, 1918–1924}}}}|[{{#invoke:URLutil|getNormalized|1={{ #if:44638|https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/artikel/artikel_44638%7Chttps://www.historisches-lexikon-bayerns.de/Lexikon/{{#invoke:Str%7Creplace%7C{{#invoke:Str%7Creplace%7CVolksgerichte, 1918–1924| |_}}|–|-}} }}}} {{#invoke:Vorlage:Internetquelle|TitelFormat|titel={{#invoke:WLink|getEscapedTitle|1=Volksgerichte, 1918–1924}}}}]}}{{#if:| ({{{format}}}{{#if:Historisches Lexikon Bayerns{{ #if:2009-12-23|2009-12-23 }}{{#if: 2015-02-25 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}||1}}}}

          | )
          | {{#if:{{#ifeq:de|de||{{#if:|1}}}}| ; 
              | )}}}}}}{{#if:| {{{titelerg}}}{{#invoke:Vorlage:Internetquelle|Endpunkt|titel={{{titelerg}}}}}}}}}}}{{#if:{{ #if:44638|https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/artikel/artikel_44638%7Chttps://www.historisches-lexikon-bayerns.de/Lexikon/{{#invoke:Str%7Creplace%7C{{#invoke:Str%7Creplace%7CVolksgerichte, 1918–1924| |_}}|–|-}} }}|{{#if:{{#invoke:URLutil|isResourceURL|1={{ #if:44638|https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/artikel/artikel_44638%7Chttps://www.historisches-lexikon-bayerns.de/Lexikon/{{#invoke:Str%7Creplace%7C{{#invoke:Str%7Creplace%7CVolksgerichte, 1918–1924| |_}}|–|-}} }}}}||}}}}{{#if:Volksgerichte, 1918–1924|{{#if:{{#invoke:WLink|isValidLinktext|1=Volksgerichte, 1918–1924|lines=0}}||}}}}{{#if: Historisches Lexikon Bayerns| In: {{#invoke:Vorlage:Internetquelle|TitelFormat|titel=Historisches Lexikon Bayerns}}}}{{#if: | {{{hrsg}}}{{#if: {{ #if:2009-12-23|2009-12-23 }}|,|{{#if: 2015-02-25 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}|;|,}}}}}}}}{{#if: {{ #if:2009-12-23|2009-12-23 }}| {{#if:{{#invoke:DateTime|format|{{ #if:2009-12-23|2009-12-23 }}|noerror=1}}
            |{{#invoke:DateTime|format|{{ #if:2009-12-23|2009-12-23 }}|T._Monat JJJJ}}
            |{{#invoke:TemplUtl|failure|1=Fehler bei Vorlage:Internetquelle, datum={{ #if:2009-12-23|2009-12-23 }}|class=Zitationswartung}} }}{{#if: |,|{{#if: 2015-02-25 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}|;|,}}}}}}}}{{#if: | S. {{{seiten}}}{{#if: |,|{{#if: 2015-02-25 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}|;|,}}}}}}}}{{#if: {{#invoke:TemplUtl|faculty|}}| {{#if:{{ #if:2009-12-23|2009-12-23 }}|{{#if:|archiviert|ehemals}}|{{#if:|Archiviert|Ehemals}}}} {{#if:|vom|im}} Vorlage:Referrer{{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}| (nicht mehr online verfügbar)}}{{#if: | am {{#iferror: {{#iferror:{{#invoke:Vorlage:FormatDate|Execute}}|}}|{{{archiv-datum}}}{{#if:646496||(?)}}}}}}{{#if: 2015-02-25|;}}}}{{#if: 2015-02-25| {{#if:{{ #if:2009-12-23|2009-12-23 }}{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}|abgerufen|Abgerufen}} {{#switch: {{#invoke:Str|len| {{#invoke:DateTime|format| 2015-02-25 |ISO|noerror=1}} }}
       |4=im Jahr
       |7=im
       |10=am
       |#default={{#invoke:TemplUtl|failure|1=Fehler bei Vorlage:Internetquelle, abruf=2015-02-25|class=Zitationswartung}} }} {{#invoke:DateTime|format|2015-02-25|T._Monat JJJJ}}
    | {{#invoke:TemplUtl|failure|1=Vorlage:Internetquelle | abruf=2026-MM-TT ist Pflichtparameter}} }}{{#if:{{#ifeq:de|de||{{#if:|1}}}}|{{#if:Historisches Lexikon Bayerns{{ #if:2009-12-23|2009-12-23 }}{{#if: 2015-02-25 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}||1}}}}
       |  (
       | {{#if: | |  (}}
       }}{{#ifeq:{{#if:de|de|de}}|de||
          {{#invoke:Multilingual|format|{{{sprache}}}|slang=!|split=[%s,]+|shift=m|separator=, }}}}{{#if: |{{#ifeq:{{#if:de|de|de}}|de||, }}{{{kommentar}}}}})}}{{#if: {{ #if:2009-12-23|2009-12-23 }}{{#if: 2015-02-25 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}||1}} }}|{{#if: |: {{
 #if: 
 | {{
     #ifeq: {{#if:{{#if: {{#invoke:templutl|faculty|}}|de-ch|de}}|{{#if: {{#invoke:templutl|faculty|}}|de-ch|de}}|de}} | de
     | Vorlage:Str trim
     | {{#invoke:Vorlage:lang|flat}}
     }}
 | {{#ifeq: {{#if:{{#if: {{#invoke:templutl|faculty|}}|de-ch|de}}|{{#if: {{#invoke:templutl|faculty|}}|de-ch|de}}|de}} | de
     | „Vorlage:Str trim“
     | {{#invoke:Text|quote
         |1={{#if: 
              | {{#invoke:Vorlage:lang|flat}}
              | {{#invoke:Vorlage:lang|flat}} }}
         |2={{#if: {{#invoke:TemplUtl|faculty|}}|de-CH|de}}
         |3=1}} }}

}}{{#if:

   |  (<templatestyles src="Person/styles.css" />{{#if:  | :  }}{{#if:  | , deutsch: „“ }})
   | {{#if: 
       |  ({{#if:  | , deutsch: „“ }})
       | {{#if:  |  (deutsch: „“) }}
 }}

}}{{#if: {{{zitat}}}

   | {{#if: 
       | {{#if: {{{zitat}}}
           | Vorlage:": Text= und 1= gleichzeitig, bzw. Pipe zu viel }} }}
   | Vorlage:": Text= fehlt }}{{#if:  | {{#if: {{#invoke:Text|unstrip|{{{ref}}}}}
             | Vorlage:": Ungültiger Wert: ref=
             | {{{ref}}} }}

}}|.{{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}|{{#if:||{{#ifeq: | JaKeinHinweis |{{#switch:

   |0|=Vorlage:Toter Link/Core{{#if: {{ #if:44638|https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/artikel/artikel_44638%7Chttps://www.historisches-lexikon-bayerns.de/Lexikon/{{#invoke:Str%7Creplace%7C{{#invoke:Str%7Creplace%7CVolksgerichte, 1918–1924| |_}}|–|-}} }}
       | {{#if:  | [{{ #if:44638|https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/artikel/artikel_44638%7Chttps://www.historisches-lexikon-bayerns.de/Lexikon/{{#invoke:Str%7Creplace%7C{{#invoke:Str%7Creplace%7CVolksgerichte, 1918–1924| |_}}|–|-}} }} ] }} (Seite {{#switch:|no|0|=|dauerhaft }}nicht mehr abrufbar{{#if:  | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format||F Y}} }}. #if:44638|https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/artikel/artikel_44638|https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/Lexikon/{{#invoke:Str|replace|{{#invoke:Str|replace|Volksgerichte, 1918–1924| |_}}|–|-}} }} Suche im Internet Archive ){{#if: 
           | {{#if: deadurlausgeblendet | | Vorlage:Toter Link/archivebot }}
         }}
       |   (Seite {{#switch:|no|0|=|#default=dauerhaft }}nicht mehr abrufbar{{#if:  | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format||F Y}} }}.)
     }}{{#switch: 
         |no|0|=
         |#default={{#if:  ||  }}
    }}{{#invoke:TemplatePar|check
         |opt      = inline= url= text= datum= date= archivebot= bot= botlauf= fix-attempted= checked=
         |cat      = Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Toter Link
         |errNS    = 0
         |template = Vorlage:Toter Link
         |format   = 
         |preview  = 1
    }}{{#if: {{ #if:44638|https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/artikel/artikel_44638%7Chttps://www.historisches-lexikon-bayerns.de/Lexikon/{{#invoke:Str%7Creplace%7C{{#invoke:Str%7Creplace%7CVolksgerichte, 1918–1924| |_}}|–|-}} }}
      | {{#if:{{#invoke:URLutil|isWebURL|{{ #if:44638|https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/artikel/artikel_44638%7Chttps://www.historisches-lexikon-bayerns.de/Lexikon/{{#invoke:Str%7Creplace%7C{{#invoke:Str%7Creplace%7CVolksgerichte, 1918–1924| |_}}|–|-}} }}}}
          || {{#if:  ||  }} 
        }}
      | {{#if: 
           | {{#if:  ||  }}
           | {{#if:  ||  }}
        }}
    }}{{#if: 
       | {{#if:{{#invoke:DateTime|format||F Y|noerror=1}}
             || {{#if:  ||  }} 
         }}
    }}{{#switch: deadurl
         |checked|deadurl|= 
         |#default=  {{#if:  ||  }}
    }}|#default= https://wiki-de.moshellshocker.dns64.de/index.php?title=Wikipedia:Defekte_Weblinks&dwl={{ #if:44638|https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/artikel/artikel_44638%7Chttps://www.historisches-lexikon-bayerns.de/Lexikon/{{#invoke:Str%7Creplace%7C{{#invoke:Str%7Creplace%7CVolksgerichte, 1918–1924| |_}}|–|-}} }} Die nachstehende Seite ist {{#switch:|no|0|=|dauerhaft }}nicht mehr abrufbar]{{#if:  | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format||F Y}} }}. (#if:44638|https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/artikel/artikel_44638|https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/Lexikon/{{#invoke:Str|replace|{{#invoke:Str|replace|Volksgerichte, 1918–1924| |_}}|–|-}} }} Suche im Internet Archive. )  {{#if: 
            | {{#if: deadurlausgeblendet | | Vorlage:Toter Link/archivebot }}
         }}Vorlage:Toter Link/Core{{#switch: 
          |no|0|=
          |#default= {{#if:  ||  }}
        }}{{#invoke:TemplatePar|check
         |all      = inline= url=
         |opt      = datum= date= archivebot= bot= botlauf= fix-attempted= checked=
         |cat      = Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Toter Link
         |errNS    = 0
         |template = Vorlage:Toter Link
         |format   = 
         |preview  = 1
       }}{{#if: {{ #if:44638|https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/artikel/artikel_44638%7Chttps://www.historisches-lexikon-bayerns.de/Lexikon/{{#invoke:Str%7Creplace%7C{{#invoke:Str%7Creplace%7CVolksgerichte, 1918–1924| |_}}|–|-}} }}
       | {{#if:{{#invoke:URLutil|isWebURL|{{ #if:44638|https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/artikel/artikel_44638%7Chttps://www.historisches-lexikon-bayerns.de/Lexikon/{{#invoke:Str%7Creplace%7C{{#invoke:Str%7Creplace%7CVolksgerichte, 1918–1924| |_}}|–|-}} }}}}
          || {{#if:  ||  }} 
        }}
    }}{{#if: 
         | {{#if:{{#invoke:DateTime|format||F Y|noerror=1}}
             || {{#if:  ||  }} 
           }}
    }}{{#switch: deadurl
         |checked|deadurl|= 
         |#default=  {{#if:  ||  }}
    }}[{{ #if:44638|https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/artikel/artikel_44638%7Chttps://www.historisches-lexikon-bayerns.de/Lexikon/{{#invoke:Str%7Creplace%7C{{#invoke:Str%7Creplace%7CVolksgerichte, 1918–1924| |_}}|–|-}} }} }}|{{#switch: 
   |0|=Vorlage:Toter Link/Core{{#if: {{ #if:44638|https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/artikel/artikel_44638%7Chttps://www.historisches-lexikon-bayerns.de/Lexikon/{{#invoke:Str%7Creplace%7C{{#invoke:Str%7Creplace%7CVolksgerichte, 1918–1924| |_}}|–|-}} }}
       | {{#if:  | [{{ #if:44638|https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/artikel/artikel_44638%7Chttps://www.historisches-lexikon-bayerns.de/Lexikon/{{#invoke:Str%7Creplace%7C{{#invoke:Str%7Creplace%7CVolksgerichte, 1918–1924| |_}}|–|-}} }} ] }} (Seite {{#switch:|no|0|=|dauerhaft }}nicht mehr abrufbar{{#if:  | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format||F Y}} }}. #if:44638|https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/artikel/artikel_44638|https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/Lexikon/{{#invoke:Str|replace|{{#invoke:Str|replace|Volksgerichte, 1918–1924| |_}}|–|-}} }} Suche im Internet Archive ){{#if: 
           | {{#if:  | | Vorlage:Toter Link/archivebot }}
         }}
       |   (Seite {{#switch:|no|0|=|#default=dauerhaft }}nicht mehr abrufbar{{#if:  | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format||F Y}} }}.)
     }}{{#switch: 
         |no|0|=
         |#default={{#if:  ||  }}
    }}{{#invoke:TemplatePar|check
         |opt      = inline= url= text= datum= date= archivebot= bot= botlauf= fix-attempted= checked=
         |cat      = Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Toter Link
         |errNS    = 0
         |template = Vorlage:Toter Link
         |format   = 
         |preview  = 1
    }}{{#if: {{ #if:44638|https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/artikel/artikel_44638%7Chttps://www.historisches-lexikon-bayerns.de/Lexikon/{{#invoke:Str%7Creplace%7C{{#invoke:Str%7Creplace%7CVolksgerichte, 1918–1924| |_}}|–|-}} }}
      | {{#if:{{#invoke:URLutil|isWebURL|{{ #if:44638|https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/artikel/artikel_44638%7Chttps://www.historisches-lexikon-bayerns.de/Lexikon/{{#invoke:Str%7Creplace%7C{{#invoke:Str%7Creplace%7CVolksgerichte, 1918–1924| |_}}|–|-}} }}}}
          || {{#if:  ||  }} 
        }}
      | {{#if: 
           | {{#if:  ||  }}
           | {{#if:  ||  }}
        }}
    }}{{#if: 
       | {{#if:{{#invoke:DateTime|format||F Y|noerror=1}}
             || {{#if:  ||  }} 
         }}
    }}{{#switch: 
         |checked|deadurl|= 
         |#default=  {{#if:  ||  }}
    }}|#default= https://wiki-de.moshellshocker.dns64.de/index.php?title=Wikipedia:Defekte_Weblinks&dwl={{ #if:44638|https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/artikel/artikel_44638%7Chttps://www.historisches-lexikon-bayerns.de/Lexikon/{{#invoke:Str%7Creplace%7C{{#invoke:Str%7Creplace%7CVolksgerichte, 1918–1924| |_}}|–|-}} }} Die nachstehende Seite ist {{#switch:|no|0|=|dauerhaft }}nicht mehr abrufbar]{{#if:  | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format||F Y}} }}. (#if:44638|https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/artikel/artikel_44638|https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/Lexikon/{{#invoke:Str|replace|{{#invoke:Str|replace|Volksgerichte, 1918–1924| |_}}|–|-}} }} Suche im Internet Archive. )  {{#if: 
            | {{#if:  | | Vorlage:Toter Link/archivebot }}
         }}Vorlage:Toter Link/Core{{#switch: 
          |no|0|=
          |#default= {{#if:  ||  }}
        }}{{#invoke:TemplatePar|check
         |all      = inline= url=
         |opt      = datum= date= archivebot= bot= botlauf= fix-attempted= checked=
         |cat      = Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Toter Link
         |errNS    = 0
         |template = Vorlage:Toter Link
         |format   = 
         |preview  = 1
       }}{{#if: {{ #if:44638|https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/artikel/artikel_44638%7Chttps://www.historisches-lexikon-bayerns.de/Lexikon/{{#invoke:Str%7Creplace%7C{{#invoke:Str%7Creplace%7CVolksgerichte, 1918–1924| |_}}|–|-}} }}
       | {{#if:{{#invoke:URLutil|isWebURL|{{ #if:44638|https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/artikel/artikel_44638%7Chttps://www.historisches-lexikon-bayerns.de/Lexikon/{{#invoke:Str%7Creplace%7C{{#invoke:Str%7Creplace%7CVolksgerichte, 1918–1924| |_}}|–|-}} }}}}
          || {{#if:  ||  }} 
        }}
    }}{{#if: 
         | {{#if:{{#invoke:DateTime|format||F Y|noerror=1}}
             || {{#if:  ||  }} 
           }}
    }}{{#switch: 
         |checked|deadurl|= 
         |#default=  {{#if:  ||  }}
    }}[{{ #if:44638|https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/artikel/artikel_44638%7Chttps://www.historisches-lexikon-bayerns.de/Lexikon/{{#invoke:Str%7Creplace%7C{{#invoke:Str%7Creplace%7CVolksgerichte, 1918–1924| |_}}|–|-}} }} }} }}}}}}}}}}{{#if:|
        {{#invoke:Vorlage:Internetquelle|archivBot|stamp={{{archiv-bot}}}|text={{#if:|Vorlage:Webarchiv/archiv-bot}}

}}}}{{#invoke:TemplatePar|check |all= url= titel= |opt= autor= hrsg= format= sprache= titelerg= werk= seiten= datum= abruf= zugriff= abruf-verborgen= archiv-url= archiv-datum= archiv-bot= kommentar= zitat= AT= CH= offline= |cat= {{#ifeq: 0 | 0 | Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Internetquelle}} |template= Vorlage:Internetquelle |format=0 |preview=1 }} |bildlink = {{ #if:Volksgerichte, 1918–1924|Volksgerichte, 1918–1924|Volksgericht (Bayern) }} im Historischen Lexikon Bayerns |#default = [{{ #if:44638|https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/artikel/artikel_44638%7Chttps://www.historisches-lexikon-bayerns.de/Lexikon/{{#invoke:Str%7Creplace%7C{{#invoke:Str%7Creplace%7CVolksgerichte, 1918–1924| |_}}|–|-}} }} {{ #if:Volksgerichte, 1918–1924|Volksgerichte, 1918–1924|Volksgericht (Bayern) }}] im Historischen Lexikon Bayerns }}

Einzelnachweise

<references />