Vetus Latina
Vetus Latina („alte lateinische [Übersetzung]“) oder Itala ist die Bezeichnung für die ältesten erhaltenen Übersetzungen von Texten des Alten und Neuen Testaments in die lateinische Sprache. Sie unterscheiden sich von der Vulgata-Übersetzung, die vom späten 4. bis frühen 5. Jahrhundert durch den Kirchenvater Hieronymus angefertigt wurde.
Geschichte
Die ältesten biblischen Texte in lateinischer Sprache sind in Schriften christlicher Autoren aus dem 2. Jahrhundert überliefert. Die ältesten erhaltenen Handschriften sind Evangelientexte aus dem 4. und 5. Jahrhundert (Codex Vercellensis, Codex Bobiensis). Sie beruhen auf Übersetzungen, die spätestens im 3. Jahrhundert angefertigt worden waren.<ref>Bruce M. Metzger, Bart D. Ehrman: The Text of the New Testament: Its Transmission, Corruption and Restoration. Oxford University Press, Oxford, 4. Aufl. 2005, ISBN 0-19-516667-1, S. 103.</ref> Die älteste illustrierte Vetus-Latina-Handschrift sind die Quedlinburger Italafragmente mit Texten aus dem 1. Buch Samuel.
Mit dem Aufkommen der Vulgata-Übersetzung kamen die Fassungen der Vetus Latina allmählich außer Gebrauch. In der Spätantike und im Mittelalter wurde die Vulgata zur maßgebenden Bibelübersetzung und Bibelausgabe. In einigen Vulgata-Handschriften sind allerdings einige kürzere Textvarianten der Vetus Latina enthalten.
Vetus-Latina-Institut
Seit 1945 wurden die zahlreichen erhaltenen Handschriften in der Erzabtei Beuron systematisch unter der Leitung des Vetus-Latina-Instituts aufgearbeitet. Grundstock des Instituts war eine Kartei mit rund einer Million lateinischer Bibelzitate, die der Münchner Philologe Josef Denk (1849–1927) anlegte.<ref>zu Josef Denk siehe {{#if: Friedrich Wilhelm Bautz|Friedrich Wilhelm Bautz: }}Denk, Josef. In: Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL){{#if:1|. Band 1, Bautz, {{#switch:1 |1=Hamm 1975. 2., unveränderte Auflage. Hamm 1990, ISBN 3-88309-013-1 |2=Hamm 1990, ISBN 3-88309-032-8 |3=Herzberg 1992, ISBN 3-88309-035-2 |4=Herzberg 1992, ISBN 3-88309-038-7 |5=Herzberg 1993, ISBN 3-88309-043-3 |6=Herzberg 1993, ISBN 3-88309-044-1 |7=Herzberg 1994, ISBN 3-88309-048-4 |8=Herzberg 1994, ISBN 3-88309-053-0 |9=Herzberg 1995, ISBN 3-88309-058-1 |10=Herzberg 1995, ISBN 3-88309-062-X |11=Herzberg 1996, ISBN 3-88309-064-6 |12=Herzberg 1997, ISBN 3-88309-068-9 |13=Herzberg 1998, ISBN 3-88309-072-7 |14=Herzberg 1998, ISBN 3-88309-073-5 |15=Herzberg 1999, ISBN 3-88309-077-8 |16=Herzberg 1999, ISBN 3-88309-079-4 |17=Herzberg 2000, ISBN 3-88309-080-8 |18=Herzberg 2001, ISBN 3-88309-086-7 |19=Nordhausen 2001, ISBN 3-88309-089-1 |20=Nordhausen 2002, ISBN 3-88309-091-3 |21=Nordhausen 2003, ISBN 3-88309-110-3 |22=Nordhausen 2003, ISBN 3-88309-133-2 |23=Nordhausen 2004, ISBN 3-88309-155-3 |24=Nordhausen 2005, ISBN 3-88309-247-9 |25=Nordhausen 2005, ISBN 3-88309-332-7 |26=Nordhausen 2006, ISBN 3-88309-354-8 |27=Nordhausen 2007, ISBN 978-3-88309-393-2 |28=Nordhausen 2007, ISBN 978-3-88309-413-7 |29=Nordhausen 2008, ISBN 978-3-88309-452-6 |30=Nordhausen 2009, ISBN 978-3-88309-478-6 |31=Nordhausen 2010, ISBN 978-3-88309-544-8 |32=Nordhausen 2011, ISBN 978-3-88309-615-5 |33=Nordhausen 2012, ISBN 978-3-88309-690-2 |34=Nordhausen 2013, ISBN 978-3-88309-766-4 |35=Nordhausen 2014, ISBN 978-3-88309-882-1 |36=Nordhausen 2015, ISBN 978-3-88309-920-0 |37=Nordhausen 2016, ISBN 978-3-95948-142-7 |38=Nordhausen 2017, ISBN 978-3-95948-259-2 |39=Nordhausen 2018, ISBN 978-3-95948-350-6 |40=Nordhausen 2019, ISBN 978-3-95948-426-8 |41=Nordhausen 2020, ISBN 978-3-95948-474-9 |42=Nordhausen 2021, ISBN 978-3-95948-505-0 |43=Nordhausen 2021, ISBN 978-3-95948-536-4 |44=Nordhausen 2022, ISBN 978-3-95948-556-2 |45=Nordhausen 2023, ISBN 978-3-95948-584-5 |46=Nordhausen 2023, ISBN 978-3-95948-590-6 |47=Nordhausen 2024, ISBN 978-3-689-11006-2 |48=Nordhausen 2025, ISBN 978-3-689-11017-8 }}{{#if:|, Sp. }}{{#if:1259–1260|, Sp. {{#iferror:{{#expr:1259–1260}}|1259–1260|{{#expr:1*1259–1260*0}}–{{#expr:-(0*1259–1260*1)}}}}}}}}{{#if:|}}{{#if:https://web.archive.org/web/20070613114829/http://www.bautz.de/bbkl/d/denk_j.shtml%7C}}.{{#if: 1 | |{{#ifeq:||}}}}</ref> Als Vater der Vetus-Latina-Forschung gilt der Mauriner Petrus Sabatier (1682–1742).<ref>Anthony J. Forte: Vetus Latina. Die Reste der altlateinischen Bibel. Nach Petrus Sabatier neu gesammelt. Bd. 11,2: Sirach (Ecclesiasticus). Pars altera et Versio secunda. Faszikel 2. Herder, Freiburg 2020, S. 81–161, hier S. 81.</ref>
2014 wurde Thomas Johann Bauer zum Wissenschaftlichen Leiter des Vetus-Latina-Instituts berufen.<ref>Das Beuroner Vetus Latina-Institut, abgerufen am 27. Januar 2020.</ref>
Textbeispiele
Lukas 6, 1–4 (Vorlage:Bibel/Link) in der Vetus-Latina- und der Vulgata-Fassung
| Vetus Latina<ref>Text nach <templatestyles src="Webarchiv/styles.css" />{{#if:20090107060716 | * | {{#if: Codex Bezae and the Da Vinci Code | {{#invoke:WLink|getEscapedTitle|Codex Bezae and the Da Vinci Code}} | {{#invoke:Webarchiv|getdomain|http://www-user.uni-bremen.de/~wie/Rennes/}} }} (Archivversionen) | 20090107060716}} | {{#if: | }}Der Wert des Parameters {{#if: wayback | wayback | Datum }} muss ein gültiger Zeitstempel der Form YYYYMMDDHHMMSS sein!
|
{{#invoke:WLink|getEscapedTitle|Codex Bezae and the Da Vinci Code}} | {{#invoke:Webarchiv|getdomain|http://www-user.uni-bremen.de/~wie/Rennes/}} }}] {{#ifeq: | [] | [ | ( }}{{#if: {{#if: | {{{archiv-bot}}} | }} | des Vorlage:Referrer }} vom {{#time: j. F Y|20090107060716}} im Internet Archive{{#if: | ; }}{{#ifeq: | [] | ] | ) }}
}} }} |
{{#if: | {{{webciteID}}}}} | len|{{{webciteID}}}}} | {{#invoke:WLink|getEscapedTitle|Codex Bezae and the Da Vinci Code}} | {{#invoke:Webarchiv|getdomain|http://www-user.uni-bremen.de/~wie/Rennes/}} }}] {{#ifeq: | [] | [ | ( }}{{#if: {{#if: | {{{archiv-bot}}} | }} | des Vorlage:Referrer }} vom {{#time: j. F Y| 19700101000000 + {{#expr: floor {{#expr: {{#invoke:Str|sub|{{{webciteID}}}|1|10}}/86400}} }} days}} auf WebCite{{#if: | ; }}{{#ifeq: | [] | ] | ) }} | {{#invoke:WLink|getEscapedTitle|Codex Bezae and the Da Vinci Code}} | {{#invoke:Webarchiv|getdomain|http://www-user.uni-bremen.de/~wie/Rennes/}} }}] {{#ifeq: | [] | [ | ( }}{{#if: {{#if: | {{{archiv-bot}}} | }} | des Vorlage:Referrer}} vom {{#time: j. F Y| 19700101000000 + {{#expr: floor {{#expr: {{#invoke:Str|sub|{{#invoke:Expr|base62|{{{webciteID}}}}}|1|10}}/86400}} }} days}} auf WebCite{{#if: | ; }}{{#ifeq: | [] | ] | ) }} | webciteID | ID }} muss entweder ein Zeitstempel der Form YYYYMMDDHHMMSS oder ein Schüsselwert mit 9 Zeichen oder eine 16-stellige Zahl sein!{{#if: | }}
}} |
{{{webciteID}}}}} {{#if: Codex Bezae and the Da Vinci Code | {{#invoke:WLink|getEscapedTitle|Codex Bezae and the Da Vinci Code}} | {{#invoke:Webarchiv|getdomain|http://www-user.uni-bremen.de/~wie/Rennes/}} }}] ({{#if: {{#if: | {{{archiv-bot}}} | }} | des Vorlage:Referrer}} vom {{#time: j. F Y|{{{webciteID}}}}} auf WebCite{{#if: | ; }}{{#ifeq: | [] | ] | ) }}
}} |
{{#if: | Vorlage:Webarchiv/Today | {{#if: | Vorlage:Webarchiv/Generisch | {{#invoke:WLink|getEscapedTitle|Codex Bezae and the Da Vinci Code}} | {{#invoke:Webarchiv|getdomain|http://www-user.uni-bremen.de/~wie/Rennes/}} }}]
}}}}}}}}{{#if:
|
Vorlage:Webarchiv/archiv-bot
}}{{#invoke:TemplatePar|check
|
all = url= | opt = text= wayback= webciteID= archive-is= archive-today= archiv-url= archiv-datum= ()= archiv-bot= format= original= | cat = Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Webarchiv | errNS = 0 | template = Vorlage:Webarchiv | format = * | preview = 1
}}{{#ifexpr: {{#if:20090107060716|1|0}}{{#if:|+1}}{{#if:|+1}}{{#if:|+1}}{{#if:|+1}} <> 1
|
{{#if: | }}{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: Genau einer der Parameter 'wayback', 'webciteID', 'archive-today', 'archive-is' oder 'archiv-url' muss angegeben werden.|1}}
}}{{#if:
|
getdomain|{{{archiv-url}}}}} | web.archive.org =
{{#if: || }}{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: Im Parameter 'archiv-url' wurde URL von Internet Archive erkannt, bitte Parameter 'wayback' benutzen.|1}}
|
webcitation.org =
{{#if: || }}{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: Im Parameter 'archiv-url' wurde URL von WebCite erkannt, bitte Parameter 'webciteID' benutzen.|1}}
|
archive.is |archive.ph |archive.fo |archive.li |archive.md |archive.vn =
{{#if: || }}{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: Im Parameter 'archiv-url' wurde URL von archive.today erkannt, bitte Parameter 'archive-today' benutzen.|1}}
}}{{#if:
|
Execute}}|}} | {{#if: | }}{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: Der Wert des Parameter 'archiv-datum' ist ungültig oder hat ein ungültiges Format.|1}} | }} | {{#if: | }}{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: Der Pflichtparameter 'archiv-datum' wurde nicht angegeben.|1}}
}} |
{{#if: | {{#if: | }}{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: Der Parameter 'archiv-datum' ist nur in Verbindung mit 'archiv-url' angebbar.|1}}
}}
}}{{#if:{{#invoke:URLutil|isHostPathResource|http://www-user.uni-bremen.de/~wie/Rennes/}}
|
{{#if: | }}
}}{{#if: Codex Bezae and the Da Vinci Code
|
isBracketedLink|Codex Bezae and the Da Vinci Code}} | {{#if: | }}
}} |
{{#if: | }}
}}{{#switch:
|
addlpages= {{#if: | }}{{#if: 1 |}}{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: enWP-Wert im Parameter 'format'.|1}}
}}{{#ifeq: {{#invoke:Str|find|http://www-user.uni-bremen.de/~wie/Rennes/%7Carchiv}} |-1
|
{{#ifeq: {{#invoke:Str|find|{{#invoke:Str|cropleft|http://www-user.uni-bremen.de/~wie/Rennes/%7C4}}%7Chttp}} |-1 | {{#switch: {{#invoke:Webarchiv|getdomain|http://www-user.uni-bremen.de/~wie/Rennes/ }} | daserste.ndr.de | inarchive.com | webcitation.org = | #default = {{#if: | }}{{#if: 1 |}}{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: Archiv-URL im Parameter 'url' anstatt URL der Originalquelle. Entferne den vor der Original-URL stehenden Mementobestandteil und setze den Archivierungszeitstempel in den Parameter 'wayback', 'webciteID', 'archive.today' oder 'archive-is' ein, sofern nicht bereits befüllt.|1}}
}}
}}
}}, Wieland Willker, 2005</ref>
|
Vulgata<ref>I. Wordsworth, H. I. White, H. F. D. Sparks: Novum Testamentum Domini Nostri Jesu Christi Latine secundum editione S. Hieronymi. Oxonii 1889–1954.</ref><ref>Stuttgarter Vulgata Biblia Sacra iuxta Vulgatam versionem, adiuvantibus Bonifatio Fischer OSB, Iohanne Gribomont OSB, H.F.D. Sparks, W. Thiele, recensuit et brevi apparatu instruxit Robertus Weber OSB, editio tertia emendata quam paravit Bonifatius Fischer OSB cum sociis H.I. Frede, Iohanne Gribomont OSB, H.F.D. Sparks, W. Thiele, 1983</ref><ref>Punktuation nach Biblia sacra Vulgatae editionis, Michael Hetzenauer, 1922</ref> |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Et factum est eum in Sabbato secundoprimo abire per segetes discipuli autem illius coeperunt vellere spicas et fricantes manibus manducabant. | Factum est autem in sabbato secundo, primo, cum transíret per sata, vellebant discípuli eius spicas, et manducabant confricantes manibus. | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Quidam autem de farisaeis dicebant ei, Ecce quid faciunt discipuli tui sabbatis quod non licet ? | Quidam autem pharisæorum, dicebant illis : Quid facitis quod non licet in sabbatis ? | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Respondens autem IHS dixit ad eos, Numquam hoc legistis quod fecit David quando esurit ipse et qui cum eo erat ? | Et respondens Jesus ad eos, dixit : Nec hoc legistis quod fecit David, cum esurisset ipse, et qui cum illo erant ? | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Intro ibit in domum Dei et panes propositionis manducavit et dedit et qui cum erant quibus non licebat manducare si non solis sacerdotibus ? | quomodo intravit in domum Dei, et panes propositionis sumpsit, et manducavit, et dedit his qui cum ipso erant : quos non licet manducare nisi tantum sacerdotibus ? |
In der Liturgie haben sich Formulierungen der Vetus Latina erhalten (Vorlage:Bibel/Link):
| Vetus Latina | Vulgata<ref>Nestle-Aland, Novum Testamentum Latine, Novam Vulgatam Bibliorum Sacrorum Editionem secuti apparatibus titulisque additis ediderunt Kurt Aland et Barbara Aland una cum Instituo studiorum textus Novi Testamenti Monasteriensi (Westphalia), Deutsche Bibelgesellschaft, 1884–1998, Lc 2,14, citing Wordsworth, supra, and Stuttgart, supra</ref> |
|---|---|
| Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis | Gloria in altissimis Deo, et in terra pax hominibus bonæ voluntatis |
Siehe auch
Literatur
- Thomas Johann Bauer: Das Evangelium des Markion und die Vetus Latina. In: Zeitschrift für antikes Christentum. Bd. 21 (2017), Heft 1, S. 73–89.
- Cornel Heinsdorff: Christus, Nikodemus und die Samaritanerin bei Juvencus. Mit einem Anhang zur lateinischen Evangelienvorlage (= Untersuchungen zur antiken Literatur und Geschichte. Bd. 67). De Gruyter, Berlin 2003, ISBN 3-11-017851-6.
- Hugo Linke: Studien zur Itala. Graß, Barth & Co., Breslau 1889 (Digitalisat).
- Klaus Zelzer: Vetus Latina. In: Reinhart Herzog, Peter Lebrecht Schmidt (Hgg.): Handbuch der lateinischen Literatur der Antike (HLL). Bd. 4: Klaus Sallmann (Hg.): Die Literatur des Umbruchs. Von der römischen zur christlichen Literatur 117–284 n. Chr. C.H. Beck, München 1997, ISBN 3-406-39020-X, S. 352–367 (§ 468).
Weblinks
- Website der Gemeinnützigen Stiftung Vetus Latina und des Vetus-Latina-Instituts
- Vetuslatina.org
- Zur Edition der altlateinischen Apostelgeschichte
- Das Beuroner Vetus Latina-Institut, Filmporträt, SWR 1961 (4 Minuten)
Anmerkungen
<references/>
{{#ifeq: w | p | | {{#if: 4188199-0183011228 | |
}} }}{{#ifeq:||{{#if: | [[Kategorie:Wikipedia:GND fehlt {{#invoke:Str|left|{{{GNDCheck}}}|7}}]] }}{{#if: | {{#if: | | }} }} }}{{#if: | {{#ifeq: 0 | 2 | | }} }}{{#if: | {{#ifeq: 0 | 2 | | }} }}{{#ifeq: w | p | {{#if: 4188199-0 | | {{#if: {{#statements:P227}} | | }} }} }}{{#ifeq: w | p | {{#if: 4188199-0 | {{#if: {{#invoke:Wikidata|pageId}} | {{#if: {{#statements:P227}} | | }} }} }} }}{{#ifeq: w | p | {{#if: | | {{#if: {{#statements:P244}} | | }} }} }}{{#ifeq: w | p | {{#if: | {{#if: {{#invoke:Wikidata|pageId}} | {{#if: {{#statements:P244}} | | }} }} }} }}{{#ifeq: w | p | {{#if: 183011228 | | {{#if: {{#statements:P214}} | | }} }} }}{{#ifeq: w | p | {{#if: 183011228 | {{#if: {{#invoke:Wikidata|pageId}} | {{#if: {{#statements:P214}} | | }} }} }} }}Vorlage:Wikidata-Registrierung
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:BBKL
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Webarchiv
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Webarchiv/Archiv-URL
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Parameter:URL
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Parameter:Linktext
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Webarchiv/Linktext fehlt
- Wikipedia:GND fehlt
- Wikipedia:Normdaten-TYP falsch oder fehlend
- Wikipedia:GND in Wikipedia fehlt, in Wikidata vorhanden
- Wikipedia:GND in Wikipedia vorhanden, fehlt jedoch in Wikidata
- Wikipedia:LCCN in Wikipedia fehlt, in Wikidata vorhanden
- Wikipedia:LCCN in Wikipedia vorhanden, fehlt jedoch in Wikidata
- Wikipedia:VIAF in Wikipedia fehlt, in Wikidata vorhanden
- Wikipedia:VIAF in Wikipedia vorhanden, fehlt jedoch in Wikidata
- Vetus Latina
- Literarisches Werk der Antike
- Beuron