Zum Inhalt springen

Pariser Manuskripte (Leonardo da Vinci)

aus Wikipedia, der freien Enzyklopädie
Datei:Paris Manuscript E 2.jpg
Manuskript E, Folio 75v-76r
Datei:Leonardo da vinci, Flying machine.jpg
Entwurf einer Flugmaschine in Manuskript B

Die Pariser Manuskripte Leonardo da Vincis sind eine Sammlung von zwölf Notiz- und Skizzenbüchern des italienischen Renaissancekünstlers Leonardo da Vinci (1452–1519).

Name

Den Namen Pariser Manuskripte erhielten die Handschriften durch ihren Aufbewahrungsort, das Institut de France in Paris. Im Bestand des Institut de France befinden sich die Manuskripte seit dem späten 18. Jahrhundert.

Geschichte

Die meisten handschriftlichen Dokumente, Manuskripte und Zeichnungen Leonardo da Vincis wurden nach dessen Tod von seinem Schüler und Erben Francesco Melzi (um 1491/92 – um 1570) in seiner Villa bei Vaprio d’Adda verwahrt. Sein Sohn Orazio Melzi erbte die Unterlagen im Jahr 1570. Die Handschriften wurden verkauft, teilweise auch als einzelne Blätter, und das wertvolle Material wurde verstreut.

Um 1590 konnte der Bildhauer und Kunstsammler Pompeo Leoni (1533–1608) einen großen Teil der Aufzeichnungen erwerben, darunter über 2.500 einzelne Blätter.<ref name="Pedretti257">Pedretti, S. 257</ref> Nach dem Tod Leonis im Jahre 1608 gelangten die Dokumente in den Besitz des Grafen Galeazzo Arconati<ref name="Pedretti23">Pedretti, S. 23; 109</ref>, der sie im Jahre 1637 der Biblioteca Ambrosiana in Mailand schenkte.<ref name="PedrettiFrost106">Carlo Pedretti, Catherine Frost: Leonardo, art and science. Giunti Editore, Florenz/Mailand 2000, S. 106</ref>

Im Jahr 1795 wurden zwölf Manuskripte, heute bezeichnet man sie als die Pariser Manuskripte A bis M, und der Codex Atlanticus, aus der Ambrosianischen Bibliothek als Kriegsbeute Napoleons in die Bibliothek des Institut de France nach Paris überführt. Lediglich der Codex Atlanticus kehrte nach dem Sturz Napoleons im Jahr 1815 an die Ambrosiana zurück.<ref name="Pedretti257" /> So beherbergt das Institut de France noch heute die größte Sammlung der Handschriften Leonardo da Vincis.

Inhalte und Umfang

Manuskript A

Datei:Paris Manuscript A Fol 20v 21r.jpg
Manuskript A, Folio 20v-21r

Das Manuskript A besteht heute aus 80 Seiten im Format von etwa 15 × 22 cm, datiert um 1492. In seinem ursprünglichen Umfang umfasste die Handschrift 114 Seiten.

In den 1840er Jahren schnitt der italienische Mathematiker und Bücherdieb Graf Guglielmo Libri (1803–1869) die Seiten 81 bis 114 des Manuskripts heraus, stahl sie und verkaufte sie, gemeinsam mit zehn Blättern aus dem Manuskript B, dem britischen Sammler und Bibliophilen Bertram Ashburnham, 4. Earl of Ashburnham (1797–1878).<ref name="Pedretti257" /> Durch dessen Sohn wurden sie im Jahr 1890 dem Institut de France zurückgegeben. Sie sind noch heute, benannt als Codex Ashburnham, getrennt von den ursprünglichen Manuskripten gebunden.<ref name="Nicholl271">Nicholl, S. 271–272</ref>

Das Manuskript enthält Abhandlungen zu Techniken der Malerei, wie Optik, Perspektive, Proportionen, Bewegung, Mechanik und den Eigenschaften des Wassers aus der Sicht des Malers.<ref name="Nicholl340">Nicholl, S. 340 f</ref>

Manuskript B

Datei:Vis aerienne Luc Viatour.jpg
Die „Luftschraube“,
Manuskript B, Folio 83v

Das Manuskript B enthält heute 90 Seiten im Format von etwa 16 × 23 cm, datiert um 1487–1490. Ursprünglich enthielt die Handschrift 50 Doppelbögen und somit 100 Seiten.

Die Handschrift ist das älteste, der von Leonardo benutzten Notizbücher.<ref name="Nicholl271" /> Es ist in seinem ursprünglichen Einband erhalten und mit einer Schlaufe sowie einem Knebelholz als Buchschließe versehen, ähnlich einem Dufflecoat.<ref name="Nicholl23">Nicholl, S. 23</ref> Bis auf zehn Seiten, die in den 1840er Jahren von Guglielmo Libri entfernt wurden, ist das Werk vollständig.

Das Manuskript enthält Zeichnungen und Notizen über eine Vielzahl von Themen, darunter Kriegsgeräte und -maschinen, detaillierte Skizzen von Fluggeräten, wie die sogenannte Luftschraube, den Entwurf eines Unterseebootes, eines Rettungsringes und architektonische Studien zur idealen Stadt sowie Entwürfe für Kirchen.<ref name="Nicholl271" />

Manuskript C

Datei:Paris Manuscript C Fol 18v19r.jpg
Manuskript C, Folio 18v-19r

Das Manuskript C umfasst 28 Seiten im Format von etwa 22 × 31 cm. Leonardo begann die Niederschrift am 23. April 1490 und schloss sie um 1491 ab.<ref name="Nicholl338">Nicholl, S. 338 f</ref> Die Handschrift enthält hauptsächlich Studien zur Darstellung von Licht und Schatten in der Malerei und Untersuchungen zur Strömung des Wassers.

Manuskript D

Datei:Paris Manuscript D Fol 3v 4r.jpg
Manuskript D, Folio 3v-4r

Das Manuskript D besteht aus zehn Blätter im Format von etwa 16 × 22,5 cm, datiert um 1508–1509. Es ist, als eines der wenigen Manuskripte Leonardos, einem einzigen Thema gewidmet und befasst sich mit Theorien zur Optik. Es enthält Studien über Aufbau und Funktion des Auges sowie zur Wahrnehmung von Licht, Schatten und Farbe.<ref name="Nicholl546">Nicholl, S. 546</ref>

Manuskript E

Datei:Paris Manuscript E 1.jpg
Manuskript E, Folio 24v-25r

Das Manuskript E enthält 96 Seiten im Format von etwa 10 × 15 cm, datiert um 1513–1514. Das Hauptthema des Manuskripts ist die Untersuchung von Gewicht und Schwerkraft. Weitere Themen behandeln Maßnahmen zur Entwässerung der Pontinischen Sümpfe, südlich von Rom, sowie Studien zur Geometrie, Malerei und dem Flug der Vögel.

Manuskript F

Datei:Paris Manuscript F Fol 18v19r.jpg
Manuskript F, Folio 18v-19r

Das Manuskript F besteht aus 96 Blättern im Format von etwa 10 × 14,5 cm, datiert vom 12. September 1508 bis Oktober 1508. Die Hauptthemen des Manuskripts sind Wasser, Optik, Geologie und Astronomie, wie die Natur des Mondlichts.<ref name="Nicholl544">Nicholl, S. 544</ref>

Manuskript G

Datei:Leonardo da Vinci - 19-555948.jpg
Manuskript G

Das Manuskript G umfasst 93 Seiten im Format von etwa 10 × 14 cm, datiert um 1510–1515. Die Handschrift enthält eine Abhandlung über Flussläufe, Botanik sowie Zeichnungen von Geräten und Verfahren zur Münzprägung.

Manuskript H

Datei:Leonardo da Vinci - 19-540164.jpg
Manuskript H

Das Manuskript H besteht aus 142 Seiten im Format von etwa 8 × 10,5 cm, datiert um 1493–1494. Das Werk besteht aus ursprünglich drei Notizbüchern, die in einem Einband zusammengefasst wurden. Es enthält Aphorismen und Studien zur euklidischen Geometrie und Stereometrie, die Leonardo da Vinci wohl unter der Anleitung des Mathematikers Luca Pacioli (um 1445–1514 oder 1517) anfertigte.

{{#ifeq: {{{vor}}}@@-@@{{{nach}}} | -@@-@@- | {{#if:trim|Chi poco pensa molto erra – Wer wenig denkt, der irrt viel.}} | {{#ifeq: {{#if:|{{{vor}}}|@#@}}{{#if:|{{{nach}}}|@#@}} | @#@@#@ | {{#ifeq: de | de | „{{#if:trim|Chi poco pensa molto erra – Wer wenig denkt, der irrt viel.}}“ | {{#invoke:Text|quoteUnquoted| Chi poco pensa molto erra – Wer wenig denkt, der irrt viel. | {{{lang}}} }} }} | {{#ifeq: {{#if:|{{{vor}}}|-}} | - | | {{{vor}}} }}{{#if:trim|Chi poco pensa molto erra – Wer wenig denkt, der irrt viel.}}{{ #ifeq: {{#if:|{{{nach}}}|-}} | - | | {{{nach}}} }} }} }}{{ #if: Leonardo da VinciManuskript H, Folio 119 || }}

{{#if:

|

„{{{Latn}}}“{{#if: Leonardo da VinciManuskript H, Folio 119 || }}

}}{{#if:

|

„{{{de}}}“{{#if: Leonardo da VinciManuskript H, Folio 119 || }}

}}
{{#if: Leonardo da Vinci |
– <templatestyles src="Person/styles.css" />{{#if:|{{{4}}} |}}{{#if:|{{{2}}} |}}{{#if:| {{{3}}} |}}{{#if:| „{{{6}}}“ |}}{{#if:trim|Leonardo da Vinci}}{{#if:| {{{5}}}|}}{{#if: Manuskript H, Folio 119 | : Manuskript H, Folio 119 }}
|{{#if: Manuskript H, Folio 119
|
Manuskript H, Folio 119
}}
}}

{{#if: |

{{#if: {{#invoke:Text|unstrip|}}

        | }} }}{{#if: Chi poco pensa molto erra – Wer wenig denkt, der irrt viel. | {{
   #if:  | {{#if: Chi poco pensa molto erra – Wer wenig denkt, der irrt viel. |
   Vorlage:Zitat: Doppelangabe 1=Text=}}

}}| }}{{#if: | {{#if: Leonardo da Vinci |

   Vorlage:Zitat: Doppelangabe 2=Autor=}}

}}{{#if: | {{#if: Manuskript H, Folio 119 |

   Vorlage:Zitat: Doppelangabe 3=Quelle=}}

}}{{#if: | {{#if: |

   Vorlage:Zitat: Doppelangabe Umschrift=Latn=}}

}}{{#if: | {{#if: |

   Vorlage:Zitat: Doppelangabe Sprache=lang=}}

}}{{#if: | {{#if: |

   Vorlage:Zitat: Doppelangabe Übersetzung=de=}}

}}

Manuskript I

Datei:Leonardo da Vinci - 19-548511.jpg
Manuskript I

Das Manuskript I enthält 139 Seiten im Format von etwa 7,5 × 10 cm, datiert um 1497–1505. Die Handschrift besteht aus zwei Notizbüchern in ihrem ursprünglichen Einband. Die Notizen behandeln eine Reihe von Themen, darunter das Studium der euklidischen Geometrie, der Architektur und der lateinischen Sprache. Es ist möglich, dass Leonardo in dieser Zeit versuchte, ähnlich wie im Codex Trivulzianus, seine Lateinkenntnisse zu verbessern. Das Manuskript enthält auch Anmerkungen zu Themen der Malerei, wie die Darstellung der Perspektive und Proportionsstudien.

{{#ifeq: {{{vor}}}@@-@@{{{nach}}} | -@@-@@- | {{#if:trim|Chi non stima la vita, non la merita – Wer das Leben nicht schätzt, der hat es nicht verdient.}} | {{#ifeq: {{#if:|{{{vor}}}|@#@}}{{#if:|{{{nach}}}|@#@}} | @#@@#@ | {{#ifeq: de | de | „{{#if:trim|Chi non stima la vita, non la merita – Wer das Leben nicht schätzt, der hat es nicht verdient.}}“ | {{#invoke:Text|quoteUnquoted| Chi non stima la vita, non la merita – Wer das Leben nicht schätzt, der hat es nicht verdient. | {{{lang}}} }} }} | {{#ifeq: {{#if:|{{{vor}}}|-}} | - | | {{{vor}}} }}{{#if:trim|Chi non stima la vita, non la merita – Wer das Leben nicht schätzt, der hat es nicht verdient.}}{{ #ifeq: {{#if:|{{{nach}}}|-}} | - | | {{{nach}}} }} }} }}{{ #if: Leonardo da VinciManuskript I, Folio 15 || }}

{{#if:

|

„{{{Latn}}}“{{#if: Leonardo da VinciManuskript I, Folio 15 || }}

}}{{#if:

|

„{{{de}}}“{{#if: Leonardo da VinciManuskript I, Folio 15 || }}

}}
{{#if: Leonardo da Vinci |
– <templatestyles src="Person/styles.css" />{{#if:|{{{4}}} |}}{{#if:|{{{2}}} |}}{{#if:| {{{3}}} |}}{{#if:| „{{{6}}}“ |}}{{#if:trim|Leonardo da Vinci}}{{#if:| {{{5}}}|}}{{#if: Manuskript I, Folio 15 | : Manuskript I, Folio 15 }}
|{{#if: Manuskript I, Folio 15
|
Manuskript I, Folio 15
}}
}}

{{#if: |

{{#if: {{#invoke:Text|unstrip|}}

        | }} }}{{#if: Chi non stima la vita, non la merita – Wer das Leben nicht schätzt, der hat es nicht verdient. | {{
   #if:  | {{#if: Chi non stima la vita, non la merita – Wer das Leben nicht schätzt, der hat es nicht verdient. |
   Vorlage:Zitat: Doppelangabe 1=Text=}}

}}| }}{{#if: | {{#if: Leonardo da Vinci |

   Vorlage:Zitat: Doppelangabe 2=Autor=}}

}}{{#if: | {{#if: Manuskript I, Folio 15 |

   Vorlage:Zitat: Doppelangabe 3=Quelle=}}

}}{{#if: | {{#if: |

   Vorlage:Zitat: Doppelangabe Umschrift=Latn=}}

}}{{#if: | {{#if: |

   Vorlage:Zitat: Doppelangabe Sprache=lang=}}

}}{{#if: | {{#if: |

   Vorlage:Zitat: Doppelangabe Übersetzung=de=}}

}}

Manuskript K

<templatestyles src="Mehrere Bilder/styles.css" />

{{#if: {{#invoke:Expr|TemplateBooland}}

    |
    | {{#ifeq: 0 | 0
        | 
      }}
  }}

Das Manuskript K besteht aus drei Notizbüchern (K1, K2 und K3) mit insgesamt 128 Seiten im Format von etwa 6,5 × 9,5 cm, datiert um 1503–1508. Die Bücher sind in ihrem ursprünglichen Einband erhalten. Die Inhalte befassen sich hauptsächlich mit Studien zur euklidischen Geometrie und mit Skizzen zur Anatomie des Pferdes.

Manuskript L

Datei:Leonardo Bridge.jpg
Manuskript L, Folio 65v-66r

Das Manuskript L enthält 94 Seiten im Format von etwa 7 × 10 cm, datiert um 1497–1502. Der Einband ist in seiner ursprünglichen Form erhalten. Sein Inhalt enthält Untersuchungen zu Festungs- und Verteidigungsanlagen. Von 1502 bis 1503 war Leonardo als Militäringenieur für Cesare Borgia (1475–1507) tätig, dem Kommandanten der päpstlichen Truppen. Auf Folio 66r befindet sich der Entwurf einer Brücke zur Überquerung des Goldenen Horns. Leonardo hatte die Konstruktion dem Sultan Bayezid II. vorgeschlagen. Im Jahr 2001 wurde die Leonardo-da-Vinci-Brücke in einem kleineren Maßstab als Fußgängerbrücke im norwegischen Ort Ås errichtet, etwa 35 Kilometer südlich von Oslo.

{{#ifeq: {{{vor}}}@@-@@{{{nach}}} | -@@-@@- | {{#if:trim|La paura nasce più tosto che altra cosa – Die Furcht entsteht viel früher als alles andere.}} | {{#ifeq: {{#if:|{{{vor}}}|@#@}}{{#if:|{{{nach}}}|@#@}} | @#@@#@ | {{#ifeq: de | de | „{{#if:trim|La paura nasce più tosto che altra cosa – Die Furcht entsteht viel früher als alles andere.}}“ | {{#invoke:Text|quoteUnquoted| La paura nasce più tosto che altra cosa – Die Furcht entsteht viel früher als alles andere. | {{{lang}}} }} }} | {{#ifeq: {{#if:|{{{vor}}}|-}} | - | | {{{vor}}} }}{{#if:trim|La paura nasce più tosto che altra cosa – Die Furcht entsteht viel früher als alles andere.}}{{ #ifeq: {{#if:|{{{nach}}}|-}} | - | | {{{nach}}} }} }} }}{{ #if: Leonardo da VinciManuskript L, Folio 90 || }}

{{#if:

|

„{{{Latn}}}“{{#if: Leonardo da VinciManuskript L, Folio 90 || }}

}}{{#if:

|

„{{{de}}}“{{#if: Leonardo da VinciManuskript L, Folio 90 || }}

}}
{{#if: Leonardo da Vinci |
– <templatestyles src="Person/styles.css" />{{#if:|{{{4}}} |}}{{#if:|{{{2}}} |}}{{#if:| {{{3}}} |}}{{#if:| „{{{6}}}“ |}}{{#if:trim|Leonardo da Vinci}}{{#if:| {{{5}}}|}}{{#if: Manuskript L, Folio 90 | : Manuskript L, Folio 90 }}
|{{#if: Manuskript L, Folio 90
|
Manuskript L, Folio 90
}}
}}

{{#if: |

{{#if: {{#invoke:Text|unstrip|}}

        | }} }}{{#if: La paura nasce più tosto che altra cosa – Die Furcht entsteht viel früher als alles andere. | {{
   #if:  | {{#if: La paura nasce più tosto che altra cosa – Die Furcht entsteht viel früher als alles andere. |
   Vorlage:Zitat: Doppelangabe 1=Text=}}

}}| }}{{#if: | {{#if: Leonardo da Vinci |

   Vorlage:Zitat: Doppelangabe 2=Autor=}}

}}{{#if: | {{#if: Manuskript L, Folio 90 |

   Vorlage:Zitat: Doppelangabe 3=Quelle=}}

}}{{#if: | {{#if: |

   Vorlage:Zitat: Doppelangabe Umschrift=Latn=}}

}}{{#if: | {{#if: |

   Vorlage:Zitat: Doppelangabe Sprache=lang=}}

}}{{#if: | {{#if: |

   Vorlage:Zitat: Doppelangabe Übersetzung=de=}}

}}

Manuskript M

Datei:Paris Manuscript M Fol 78v79r.jpg
Manuskript M, Folio 78v-79r

Das Manuskript M besteht aus 48 beidseitig beschriebenen Seiten im Format von etwa 7 × 10 cm, datiert um 1490–1500. Die Handschrift befasst sich mit dem Studium der euklidischen Geometrie, Ballistik und Botanik, wie Theorien über das Wachstum der Bäume. Das Notizbuch bietet auch Hinweise auf Leonardos Kontakte zu Donato Bramante (um 1444–1514), der im Jahr 1506 als Architekt mit dem Neubau des Petersdoms in Rom begann.

{{#ifeq: {{{vor}}}@@-@@{{{nach}}} | -@@-@@- | {{#if:trim|La verità sola fu figliola del tempo – Die Wahrheit war immer nur eine Tochter der Zeit.}} | {{#ifeq: {{#if:|{{{vor}}}|@#@}}{{#if:|{{{nach}}}|@#@}} | @#@@#@ | {{#ifeq: de | de | „{{#if:trim|La verità sola fu figliola del tempo – Die Wahrheit war immer nur eine Tochter der Zeit.}}“ | {{#invoke:Text|quoteUnquoted| La verità sola fu figliola del tempo – Die Wahrheit war immer nur eine Tochter der Zeit. | {{{lang}}} }} }} | {{#ifeq: {{#if:|{{{vor}}}|-}} | - | | {{{vor}}} }}{{#if:trim|La verità sola fu figliola del tempo – Die Wahrheit war immer nur eine Tochter der Zeit.}}{{ #ifeq: {{#if:|{{{nach}}}|-}} | - | | {{{nach}}} }} }} }}{{ #if: Leonardo da VinciManuskript M, Folio 58

Übersetzung aus Noctes Atticae des Aulus Gellius: „Alius quidam veterum poetarum, cuius nomen mihi nunc memoriae non est, Veritatem Temporis filiam esse dixit.“ || <ref>Noctes Atticae 12,11,7 la.wikisource</ref> }}

{{#if:

|

„{{{Latn}}}“{{#if: Leonardo da VinciManuskript M, Folio 58

Übersetzung aus Noctes Atticae des Aulus Gellius: „Alius quidam veterum poetarum, cuius nomen mihi nunc memoriae non est, Veritatem Temporis filiam esse dixit.“ || <ref>Noctes Atticae 12,11,7 la.wikisource</ref> }}

}}{{#if:

|

„{{{de}}}“{{#if: Leonardo da VinciManuskript M, Folio 58

Übersetzung aus Noctes Atticae des Aulus Gellius: „Alius quidam veterum poetarum, cuius nomen mihi nunc memoriae non est, Veritatem Temporis filiam esse dixit.“ || <ref>Noctes Atticae 12,11,7 la.wikisource</ref> }}

}}
{{#if: Leonardo da Vinci |
– <templatestyles src="Person/styles.css" />{{#if:|{{{4}}} |}}{{#if:|{{{2}}} |}}{{#if:| {{{3}}} |}}{{#if:| „{{{6}}}“ |}}{{#if:trim|Leonardo da Vinci}}{{#if:| {{{5}}}|}}{{#if: Manuskript M, Folio 58

Übersetzung aus Noctes Atticae des Aulus Gellius: „Alius quidam veterum poetarum, cuius nomen mihi nunc memoriae non est, Veritatem Temporis filiam esse dixit.“ | : Manuskript M, Folio 58

Übersetzung aus Noctes Atticae des Aulus Gellius: „Alius quidam veterum poetarum, cuius nomen mihi nunc memoriae non est, Veritatem Temporis filiam esse dixit.“ }}<ref>Noctes Atticae 12,11,7 la.wikisource</ref>
|{{#if: Manuskript M, Folio 58

Übersetzung aus Noctes Atticae des Aulus Gellius: „Alius quidam veterum poetarum, cuius nomen mihi nunc memoriae non est, Veritatem Temporis filiam esse dixit.“

|
Manuskript M, Folio 58

Übersetzung aus Noctes Atticae des Aulus Gellius: „Alius quidam veterum poetarum, cuius nomen mihi nunc memoriae non est, Veritatem Temporis filiam esse dixit.“
<ref>Noctes Atticae 12,11,7 la.wikisource</ref>
}}
}}

{{#if: <ref>Noctes Atticae 12,11,7 la.wikisource</ref> |

{{#if: {{#invoke:Text|unstrip|<ref>Noctes Atticae 12,11,7 la.wikisource</ref>}}

        | }} }}{{#if: La verità sola fu figliola del tempo – Die Wahrheit war immer nur eine Tochter der Zeit. | {{
   #if:  | {{#if: La verità sola fu figliola del tempo – Die Wahrheit war immer nur eine Tochter der Zeit. |
   Vorlage:Zitat: Doppelangabe 1=Text=}}

}}| }}{{#if: | {{#if: Leonardo da Vinci |

   Vorlage:Zitat: Doppelangabe 2=Autor=}}

}}{{#if: | {{#if: Manuskript M, Folio 58

Übersetzung aus Noctes Atticae des Aulus Gellius: „Alius quidam veterum poetarum, cuius nomen mihi nunc memoriae non est, Veritatem Temporis filiam esse dixit.“ |

   Vorlage:Zitat: Doppelangabe 3=Quelle=}}

}}{{#if: | {{#if: |

   Vorlage:Zitat: Doppelangabe Umschrift=Latn=}}

}}{{#if: | {{#if: |

   Vorlage:Zitat: Doppelangabe Sprache=lang=}}

}}{{#if: | {{#if: |

   Vorlage:Zitat: Doppelangabe Übersetzung=de=}}

}}

Literatur

  • Charles Nicholl: Leonardo da Vinci – Die Biographie. S. Fischer, Frankfurt am Main 2006, ISBN 978-3-10-052405-8.
  • Emma Dickens (Hrsg.): Das da Vinci Universum – Die Notizbücher des Leonardo, Ullstein Verlag, Berlin 2006, ISBN 3-548-36874-3, ab 2007: ISBN 978-3-548-36874-0.
  • Martin Kemp: Leonardo. C. H. Beck, München 2005, ISBN 978-3-406-53462-1.
  • Jean Paul Richter (Hrsg.): The Notebooks of Leonardo da Vinci. 2 Bände, Dover Publications Inc., Dover 1970, Band 1: ISBN 0-486-22572-0, Band 2: ISBN 0-486-22573-9. Online-Version der Erstausgabe 1883 bei www.gutenberg.org, englisch.
  • {{#invoke:Vorlage:Literatur|f}}
  • Theodor Lücke (Hrsg.): Leonardo da Vinci: Tagebücher und Aufzeichnungen. 3. Auflage, Paul List Verlag, Leipzig 1953.

Weblinks

[{{canonicalurl:Commons:Category:{{#if:Paris Manuscripts (Leonardo da Vinci)|Paris Manuscripts (Leonardo da Vinci)|Pariser Manuskripte (Leonardo da Vinci)}}|uselang=de}} Commons: {{#if:Die Pariser Manuskripte|Die Pariser Manuskripte|{{#if:Paris Manuscripts (Leonardo da Vinci)|Paris Manuscripts (Leonardo da Vinci)|{{#invoke:WLink|getArticleBase}}}}}}]{{#switch:1

|X|x= |0|-= |S|s= – Sammlung von Bildern |1|= – Sammlung von Bildern{{#if:

    | {{#switch: {{#invoke:TemplUtl|faculty|1}}/{{#invoke:TemplUtl|faculty|1}}
        |1/=  und Videos
        |1/1=, Videos und Audiodateien
        |/1=  und Audiodateien}}
    | , Videos und Audiodateien
  }}

|#default= – }}{{#if: Paris Manuscripts (Leonardo da Vinci)

   | {{#ifeq: {{#invoke:Str|left|paris manuscripts (leonardo da vinci)|9}} 
       | category: 
| FEHLER: Ohne Category: angeben!}}}}

Vorlage:Wikidata-Registrierung

| {{#if: 
    | Vorlage:DNB-Portal – veraltete Parametrisierung 3=
  }}

}}

| {{#if: 
    | Vorlage:DNB-Portal – veraltete Parametrisierung 3=
  }}

}}

| {{#if: 
    | Vorlage:DNB-Portal – veraltete Parametrisierung 3=
  }}

}}

| {{#if: 
    | Vorlage:DNB-Portal – veraltete Parametrisierung 3=
  }}

}}

| {{#if: 
    | Vorlage:DNB-Portal – veraltete Parametrisierung 3=
  }}

}}

| {{#if: 
    | Vorlage:DNB-Portal – veraltete Parametrisierung 3=
  }}

}}

| {{#if: 
    | Vorlage:DNB-Portal – veraltete Parametrisierung 3=
  }}

}}

| {{#if: 
    | Vorlage:DNB-Portal – veraltete Parametrisierung 3=
  }}

}}

| {{#if: 
    | Vorlage:DNB-Portal – veraltete Parametrisierung 3=
  }}

}}

| {{#if: 
    | Vorlage:DNB-Portal – veraltete Parametrisierung 3=
  }}

}}

| {{#if: 
    | Vorlage:DNB-Portal – veraltete Parametrisierung 3=
  }}

}}

| {{#if: 
    | Vorlage:DNB-Portal – veraltete Parametrisierung 3=
  }}

}}

Einzelnachweise

<references />

{{safesubst:#ifeq:0|10| {{#switch: Pariser Manuskripte (Leonardo da Vinci) |Navigationsleiste|NaviBlock|0=|#default= Vorlage:Templatetransclusioncheck Vorlage:Dokumentation/ruler }}}}Vorlage:Klappleiste/Anfang {{#if: Datei:Leonardo da vinci, taccuino forster III, 1490 ca. 02.JPG

|

{{#if:trim|Codex Arundel |}} {{#if:trim|Codex Atlanticus |}} {{#if:trim|Codex Ashburnham |}} {{#if:trim|Codex Forster |}} {{#if:trim|Pariser Manuskripte |}} {{#if:trim|Codex Leicester |}} {{#if:trim|Codex Madrid |}} {{#if:trim|Codex Trivulzianus |}} {{#if:trim|Trattato della Pittura |}} {{#if:trim|Kodex über den Vogelflug |}} {{#if:trim|Codex Windsor}}

 |

{{#if:trim|Codex Arundel |}} {{#if:trim|Codex Atlanticus |}} {{#if:trim|Codex Ashburnham |}} {{#if:trim|Codex Forster |}} {{#if:trim|Pariser Manuskripte |}} {{#if:trim|Codex Leicester |}} {{#if:trim|Codex Madrid |}} {{#if:trim|Codex Trivulzianus |}} {{#if:trim|Trattato della Pittura |}} {{#if:trim|Kodex über den Vogelflug |}} {{#if:trim|Codex Windsor}} }} Vorlage:Klappleiste/Ende