Zum Inhalt springen

Liste der römischen Heermeister

aus Wikipedia, der freien Enzyklopädie

Die Liste der römischen Heermeister enthält alle namentlich bekannten Heermeister (magistri militum) der Spätantike.

Das Amt wurde von Konstantin dem Großen (306–337) eingeführt und bestand bis unter Kaiser Herakleios (610–641). Es war eines der wichtigsten römischen Ämter, dessen Inhaber besonders seit dem Ende des 4. Jahrhunderts einen kaum zu überschätzenden Einfluss auf die Reichspolitik nahmen, da sie mit dem ihnen unterstehenden Heer ein mächtiges Druckmittel in der Hand hatten.

Aus der Zeit Konstantins des Großen sind noch keine Heermeister namentlich bekannt. Die ersten magistri militum begegnen erst unter dessen Söhnen Constans (337–350) und Constantius II. (337–361). Zunächst scheint es nur zwei Heermeister gegeben zu haben: Den magister equitum, den Befehlshaber der Reiterei, und den magister peditum, den Heermeister der Infanterie. Constantius II. erweiterte das Kollegium nach und nach um neue magistri militum, die bestimmte Sprengel zugeteilt bekamen. Der erste dieser „Sprengelgeneräle“ war wohl ab etwa 350/351 Ursicinus, der als magister equitum per Orientem die Verbände im Osten des Reiches befehligte. Marcellus war dann der erste magister equitum per Gallias und Lucillianus scheint der erste Heermeister für Illyrien (magister equitum per Illyricum) gewesen zu sein. Am Ende der Herrschaftszeit des Constantius gab es also fünf Heermeisterstellen, die gleichzeitig besetzt werden konnten.

4. Jahrhundert

Heermeister Genauer Rang Amtszeit Anmerkungen Literaturverweise
Constans (337–350)
Flavius Salia magister peditum 344–348 Konsul 348 Demandt, Sp. 562; PLRE I 1112
Vetranio magister peditum bis 350 Demandt 562f.
Constantius II. (337–361)
Hermogenes magister equitum ?–342 342 bei einem Aufstand getötet Demandt 564
Sallustius Bonosus magister peditum, magister equitum Konsul 344 Demandt 564f.
Eusebius magister equitum et peditum ?–vor 353 Konsul 347 Demandt 365; PLRE I 307f.; RE VI,1, 1366 (Seeck)
Arbitio magister equitum 351/54–362 Konsul 355 Demandt 567; 581f.; PLRE I 94f.; RE II,1 412 (Seeck)
Silvanus magister peditum ?–355 nach einer Usurpation in Köln getötet Demandt 567f.; RE III A,1 125f. (Seeck)
Barbatio magister peditum ?–359 359 hingerichtet Demandt 568f.; PLRE I 146f.; RE III,1 1f. (Seeck)
Agilo magister peditum 359–362 von Julian übernommen Demandt 581; PLRE I 28f.; RE I,1 809 (Seeck)
Ursicinus magister equitum per Orientem ca. 350–359; 359–360 Demandt 569ff.; RE IX A,1 1058ff. (Lippold)
Lucillianus magister equitum per Illyricum 359–361 von Julian abgesetzt Demandt 570f.; 575f.
Sabinianus magister equitum per Orientem 359–? RE:Sabinianus 7 (Seeck); Demandt, Sp. 572f.
Marcellus magister equitum per Gallias 355–Winter 356/357 Demandt 573f.; RE:Marcellus 14 (XIV,2 1491) (Enßlin)
Severus magister equitum per Gallias 356/357–nach 358 RE:Severus 25 (Seeck); Demandt, Sp. 574; PLRE I 832 s. v. Severus 8
Lupicinus magister equitum per Gallias 358/9–360/1 von Julian abgesetzt Demandt, Sp. 574f.
Gomoarius magister equitum per Gallias 360/1–361 von Julian abgesetzt Demandt, Sp. 575
Magnentius (Usurpator, 350–353)
Gaiso magister equitum 350–351 vermutlich bei Mursa gefallen Demandt, Sp. 563
Romulus magister peditum 350–353? Demandt, Sp. 563f.
Julian (360–363)
übernahm zunächst Arbitio und Agilo
Nevitta magister equitum per Gallias (nominell) 361–363 Konsul 362 Demandt 580; PLRE I 626f.
Iovinus magister equitum per Illyricum et per Gallias 361–Ende 369 Konsul 367 Demandt 580ff.; 588–90
Hormisdas magister equitum 362–363 Demandt 581; RE:Hormisdas 3 (Seeck)
Victor magister peditum praesentalis 362–379 Demandt, Sp. 582, 712 f.; RE:Victor 9 (Enßlin)
Arinthaeus magister peditum 362–364 Demandt 583; RE II,1, 831 f. (Seeck)
Jovian (363–364)
übernahm Iovinus, Victor und Arintheus
Lucillianus magister equitum (?) 363 bereits mag. mil. unter Constantius (s. o.), nun erneut eingesetzt Demandt 585
Lupicinus magister equitum per Orientem 363–364 bereits mag. mil. unter Constantius (s. o.), nun erneut eingesetzt Demandt 585f.
Dagalaifus magister equitum (?) 363–366 vmtl. Nachfolger des Lucillianus; Konsul 366 Demandt 585f.; PLRE I 239
Ianuarius (?) magister militum oder comes rei militaris 363–364 PLRE I 1113
Valentinian I. (364–375)
übernahm Iovinus (bis 369); Dagalaifus (bis 366)
Equitius magister militum per Illyricum 365–375 Konsul 374 Demandt, Sp. 588f.; PLRE I 1113
Severus magister peditum praesentalis 367–372 PLRE I 833 s. v. Severus 10
Theodosius magister equitum per Gallias Ende 369–375 Demandt 590f.
Valens (364–378)
übernahm Victor (bis ca. 379), Arinthaeus (bis 378)
Lupicinus magister militum per Orientem 364–367 PLRE I 1113
Iulius magister militum per Orientem ca. 371–ca. 379 Demandt Sp. 710 f. (zum Ende); RE:Iulius 7 (Seeck)
Saturninus magister militum per Thracias 377–378 PLRE I 1113
Traianus magister peditum per Thracias 377–378 RE:Traianus 2 (Enßlin); PLRE I 1113
Sebastianus magister peditum –378 bei Adrianopel gefallen PLRE I 1114
Profuturus
Gratian (375–383)
Merobaudes magister militum praesentalis 375– PLRE I
Vitalianus magister militum per Illyricum Winter 380/381 vielleicht auch nur comes (nach Demandt und PLRE, Enßlin hält ihn für einen magister militum) RE:Vitalianus 1 (Enßlin); Demandt, Sp. Sp. 602 f., 605, 716; PLRE I 969 f.
Sapor 378 RE:Sapor 4 (Seeck); Demandt, Sp. 599f.
Bauto magister equitum 380–vor 388 Konsul 385 Demandt, Sp. 600f.; RE III,1, 176 (Seeck); PLRE I 159f.; Enßlin 132f.
Valentinian II. (375–392)
Rumoridus 384 PLRE I 1114
Arbogast magister utriusque militae 385/8–394 mächtiger Heermeister, überschattete Valentinian II.
Charietto magister militum per Gallias 389/390 III,2, S. 2139 (Seeck); PLRE I 200
Domninos (?) bzw. Syrus magister peditum 389/390 laut einer Spekulation Demandts Demandt Sp. 610 f.
Theodosius I. (379–395)
übernahm zunächst Victor als magister militum praesentalis sowie wohl Sapor als magister militum per Orientem
Maiorianus magister militum per Illyricum 379–380 Demandt, Sp. 716; RE XIV,1 589f. (Enßlin); PLRE I 537
Modares magister militum praesentalis (?) 380–382 RE XV,2 2315 (Enßlin); PLRE I, 605
Butherich magister militum per Illyricum –390 Demandt, Sp. 717
Richomer zunächst magister militum per Orientem, dann vermutlich praesentalis 383; 388–393 PLRE I 765 f.; Demandt Sp. 718 f.; RE:Richomeres 1 (Seeck)
Ellebichus (auch Hellebichos) magister militum per Orientem spätestens 383–mindestens 388 Demandt Sp. 711
Timasius magister militum praesentalis ca. 383–396 Konsul 389 RE:Timasius 1 (Enßlin); Demandt Sp. 727 f.
Promotus magister peditum praesentalis ca. 383–391 Konsul 389 Demandt Sp. 714 f.
Saturninus vor 392–ca. 394 Demandt Sp. 717 f., laut PLRE jedoch 382–383
Moderatus (?) magister militum per Orientem 392 spekulativ Demandt Sp. 711
Abundantius magister militum per Illyricum 392–395 Konsul 393 RE I,1, 126 (Seeck); PLRE I 4f.; Demandt, Sp. 717
Addaeus magister militum per Orientem 393–396 Demandt Sp. 711 f., RE:Addaios 2 (Seeck)
Gildo magister militum per Africam 393–398 das Amt des magister militum per Africam wurde extra für Gildo geschaffen Demandt, Sp. 719; RE:Gildo (Seeck)
Stilicho magister militum praesentalis 392/3 (?)–408 mächtiger Heermeister PLRE I
Magnus Maximus (Usurpator, 383–388)
Andragathius magister equitum 383 (?)–388 RE:Andragathius 1 (Seeck); Demandt 606
Nannienus ? 387 (?)–388 PLRE I 615 f.
Quintinus ? 388 PLRE I 1114
Heermeister Genauer Rang Amtszeit Anmerkungen Literaturverweise

Westrom 395–476

Heermeister Genauer Rang Amtszeit Anmerkungen Literaturverweise
Honorius (395–423)
Stilicho magister peditum; magister utriusque militiae ca. 391–408 Konsul 400, 405; mächtigster Heermeister im Westreich bis zu seinem Tod 408 Demandt Sp. 613ff., 715 f. (zum Beginn); RE:Stilicho (Seeck)
Iacobus magister equitum praesentalis um 401 Demandt Sp. 636; RE:Iakobos 2a (Demandt)
Vincentius magister equitum praesentalis ?–408 mit Stilicho erschlagen Demandt Sp. 636
Varanes magister peditum praesentalis 408–409 direkter Nachfolger Stilichos, ging 409 ins Ostreich Demandt Sp. 628
Turpilio magister equitum praesentalis 408–Frühjahr 409 Demandt Sp. 636 f.
Vigilantius magister equitum 408–Frühjahr 409 Demandt Sp. 642; RE:Vigilantius 1 (Enßlin); PLRE II, S. 1165
Generidus magister militum per Illyricum (im Westteil Illyriens) Winter 408/409– RE:Generidus (Seeck); Demandt Sp. 646f.; Zosimos 5,46,2
Allobichus magister equitum per Gallias (laut Demandt) Frühjahr 409–410 RE:Allobichus (Seeck); Demandt, Sp. 642 f.; PLRE II, S. 61
Valens magister equitum praesentalis Frühjahr 409–410? Demandt Sp. 637
Flavius Constantius magister peditum praesentalis 409/410–421 dominierender Heermeister seit 411, 421 selbst Kaiser Demandt Sp. 629 ff.
Sarus magister equitum? 410 Demandt Sp. 637–639
Ulfilas 410
Asterius magister peditum praesentalis 420/422 PLRE II 1288 (Fasti)
Crispinus magister equitum praesentalis 423 PLRE II 1288 (Fasti)
Konstantin III. (Usurpator, 407–411)
Edobich 407–411 PLRE II 386; RE:Edobicus (Seeck)
Iustinianus 407/408 RE:Iustinianus 4 (Seeck)
Nebiogastes RE:Nebiogastes
Gerontius
Priscus Attalus (Usurpator; 409–410)
Alarich
Johannes (Usurpator; 423–425)
Gaudentius magister militum praesentalis oder magister militum per Gallias
Castinus magister peditum praesentalis 422/423–425 PLRE II 1288 (Fasti)
Valentinian III. (425–455)
Felix magister peditum praesentalis 425–430 PLRE II 1288 (Fasti)
Cassius magister militum per Gallias um 428 RE:Cassius 9 (Seeck); Demandt Sp. 662 f., 666; PLRE II S. 269
Aëtius zunächst magister militum per Gallias, dann magister militum praesentalis 429–454 Demandt Sp. 652ff., 663–666
Bonifatius magister peditum praesentalis 432 PLRE II 1288 (Fasti)
Sebastianus magister peditum praesentalis 432–433 PLRE II 1288 (Fasti)
Litorius magister militum per Gallias 436(?)–439 Demandt Sp. 666 f.
Sigisvultus magister militum praesentalis ca. 437–ca. 449 Konsul 437 RE:Sigisvultus (Seeck)
Avitus magister militum per Gallias 437 später selbst Kaiser
Astyrius 441–443 in Hispanien PLRE II S. 174 f.
Merobaudes 443 in Hispanien PLRE II S. 758
Vitus magister utriusque militiae 446 RE:Vitus 1 (Enßlin)
Agrippinus magister militum per Gallias 452–457; 461/462
Avitus (455–456) und kurz danach (–457)
Ricimer magister militum praesentalis 456–18. August 472 PLRE II 1288 (Fasti)
Remistus magister militum praesentalis 455/456
Messianus magister militum praesentalis 456 PLRE II S. 761 f. („doubtless under Avitus“, vermutlich Nachfolger des Remistus); RE:Missianus (Enßlin)
Flavius Iulius Valerius Maiorianus magister equitum praesentalis 28. Februar 457 PLRE II 1288 (Fasti)
Majorian (457–461)
Aegidius magister militum per Gallias
Nepotianus magister militum praesentalis 458–461
Anthemius (467–472)
Marcellinus magister militum praesentalis 467–468
Valila magister militum praesentalis 471
Bilimer magister militum per Gallias 472 RE:Bilimer (Seeck)
Letzte Jahre des weströmischen Kaisertums (472–476)
Gundobad magister militum praesentalis 472–473/474 Beginn unter Olybrius, Kaisermacher des Glycerius, später Burgunderkönig und mag. mil. per Gallias RE:Gundobadus (Seeck); PLRE II 1288 (Fasti)
Ecdicius magister peditum praesentalis 474–475 PLRE II 1288 (Fasti)
Odoaker
Orestes magister peditum praesentalis 475–476 PLRE II 1288 (Fasti)
Heermeister Genauer Rang Amtszeit Anmerkungen Literaturverweise

Ostrom nach 395

Heermeister Genauer Rang Amtszeit Anmerkungen Literaturverweise
Arcadius (395–408)
Fravitta 395–40?
Iordanes (?) magister militum ? Historizität nicht gesichert; vielleicht unter Arcadius, vielleicht auch identisch mit Flavius Iordanes (unter Leo I., 460er Jahre) PLRE II 619–620; RE s. v. Iordanes 3 (Demandt)
Theodosius II. (408–450)
Varanes magister militum praesentalis 408–mindestens 409 aus dem Westen übernommen, Konsul 410 Demandt Sp. 745
Arsakios magister militum praesentalis 408 (?)–mindestens 409 Demandt Sp. 745, RE:Arsakios 4; PLRE II, S. 152
Constans magister militum per Thracias 412–? Konsul 414; wohl erster magister militum für Thrakien Demandt Sp. 744
Lupianus magister militum per Orientem 412 Demandt Sp. 740; RE:Lupianus (Seeck); PLRE II 693
Hypatios magister militum per Orientem 414/415 Demandt Sp. 740
Florentius magister militum praesentalis 415 Demandt Sp. 745; Florentius 11; PLRE 2 477
Sapricius magister militum praesentalis 415 Demandt Sp. 745; RE:Sapricius 1 (Seeck); PLRE 2 977
Plintha magister militum praesentalis vor 418–spätestens 447 Konsul 419 Demandt Sp. 746
Maximinus (?) magister militum (?) per Orientem 420 RE:Maximinus 11 (Enßlin); Demandt Sp. 740; PLRE II 741
Ardabur magister militum praesentalis ca. 421–mindestens 427 Konsul 427 Demandt Sp. 747 f.
Macedonius magister militum per Thracias 423 Demandt Sp. 744; PLRE II 697
Prokopios magister militum per Orientem 422(?)–424 Vater des Heermeisters und Kaisers Anthemius RE:Prokopios 8 (Enßlin); Demandt Sp. 740 f.
Areobindus magister militum praesentalis vor 427–vor 449 Konsul 434 Demandt Sp. 752 f.; PLRE II 145 f.; RE:Ariovindus 1 (Seeck)
Dionysios magister militum per Orientem ca. 428 (?)–431 Konsul 429 Demandt Sp. 741 f.
Aspar magister militum praesentalis ca. 431–471 Konsul 434 Demandt S. 748 ff.
Johannes magister militum per Thracias nach 435–441 Demandt 744 f.; RE:Ioannes 13 (Seeck); PLRE II 597
Anatolius magister militum per Orientem, dann magister militum praesentalis 437–mindestens 443 (mag. mil. Or.); spätestens 447– Demandt Sp. 742, 751 f.
Arnegisclus magister militum per Thracias 441(?)–447 Demandt Sp. 745
Theodolus magister militum per Thracias 447– Demandt Sp. 745
Flavius Zeno magister militum per Orientem 447(?)– Konsul 448 Demandt Sp. 742 f.; RE:Zenon 32 (Lippold)
Agintheus magister militum per Illyricum 448 Demandt Sp. 740; RE:Agintheus (Seeck); PLRE II S. 34
Apollonios magister militum praesentalis um 450 Demandt Sp. 746 f.; RE:Apollonios 69 (Seeck)
Markian (450–457)
Aspar magister militum praesentalis übernommen
Ardabur Aspar magister militum praesentalis Konsul 447 Demandt, Sp. 749
Anthemius magister militum praesentalis 455–467 anschließend weströmischer Kaiser Demandt Sp. 776 f.
Flavius Zeno übernommen
Leo I. (457–474)
Rusticius magister militum per Thracias 462/463 Konsul 464 PLRE II 962–963
Basiliskos magister militum per Thracias 464 Konsul 465, (Gegen-)Kaiser 475/476
Iordanes Konsul 470
Zenon zunächst magister militum per Thracias; später magister militum praesentalis –469; 471– späterer Kaiser
Anagastes magister militum per Thracias 469
Markianos magister militum praesentalis 471 späterer Gegenkaiser Demandt Sp. 774 f.
Armatus magister militum per Thracias Beginn der 470er Jahre– später mag. mil. praesentalis und patricius, Konsul 476 RE:Armatus (Hartmann)
Zenon (474, 476–491)
Hunulf magister militum per Illyricum 470er später im Westen bei seinem Bruder Odoaker RE:Onoulf (Nagl)
Theoderich Strabo
Sabinianus Magnus magister militum per Illyricum –481
Trocundes magister militum praesentalis 479–485
Theoderich 481– PLRE II 1077–1084
Illus magister militum per Orientem –483 RE:Illos (Nagl)
Johannes Skytha magister militum per Orientem 483–497 (?) noch unter Anastasios I. PLRE II 602 f.
Longinus magister militum praesentalis 485–
Anastasios I. (491–518)
Theodorus Philoxenus magister militum per Thracias 491–518 Konsul 525 PLRE II 879–880
Patricius magister militum praesentalis 500–518 Konsul 500 RE:Patrikios 3 (Nagl); PLRE II 840–842
Areobindus 503–512
Sabinianus magister militum per Illyricum 505
Heermeister Genauer Rang Amtszeit Anmerkungen Literaturverweise

Vorlage:Hinweisbaustein

Weiterverwendung in den germanischen regna

Heermeister Genauer Rang Amtszeit Anmerkungen Literaturverweise
Burgunden
Gundioch magister militum per Gallias 463–um 473 rex der Burgunden und mag. mil. RE:Gundiocus (Seeck)
Chilperich I. magister militum per Gallias um 473–um 480 Sohn des Gundioch, rex und mag. mil. RE:Chilperich (Demandt)
Gundobad magister militum per Gallias um 480– vorher mag. mil. praesentalis, siehe oben RE:Gundobadus (Seeck)
Sigismund 501–523/524
Odoaker (rex Italiae, 476–493)
Levila magister equitum praesentalis ?–491 RE:Levila 1 (Enßlin)
Tufa 489–493 RE:Tufa (Enßlin)
Heermeister Genauer Rang Amtszeit Anmerkungen Literaturverweise

Oströmisches Reich im 6. und 7. Jahrhundert

  • Amalafrid
  • Hypatius
  • Germanus
  • Herakleios der Ältere
  • Ioannes Tzibos
  • Vitalian, magister militum per Thracias 515; 520
  • Pompeius, magister militum per Thracias 517/518; magister militum praesentalis unter Justinian I., † 532
  • Diogenianus (Heermeister), magister militum per Orientem 518 (?)–520, aktiv 492–520 (PLRE II S. 362, Diogenianus 4)
  • Justinian I., praesentalis 521–527, dann selbst Kaiser
  • Ascum
  • Johannes, 530er–ca. 550
  • Belisar, 527–542
  • Baduarius, magister militum (per Thracias) 528
  • Godilas, unter Justin und Justinian 528
  • Sittas, magister militum per Armeniam et Pontum Polemonicum, 528–530; magister militum praesentalis 530–539
  • Mundus, 529–536 (zunächst per Illyricum, dann per Orientem)
  • Johannes Troglita, magister militum per Africam 546 ff.
  • Liberius, magister militum Spaniae 551
  • Justin, magister militum per Armeniam 557–561/2, dann vielleicht magister militum per Illyricum
  • Zemarchos, 569–571
  • Justinian
  • Maurikios, magister militum per Orientem 577–581, später selbst Kaiser
  • Johannes Mystakon, magister militum per Armeniam 579–582, magister militum per Orientem 582–583, magister militum per Thracias 587, magister militum per Armeniam 589–591
  • Domentiolos, magister militum per Orientem 604–608
  • Komentiolos, unter Phokas, 610
  • Philippikos, magister militum per Orientem, 584–587, 612–614
  • Caesarius, oströmischer Heermeister und patricius (Anfang 7. Jahrhundert)
  • Vahan, magister militum per Orientem 636
  • Valentinos, magister militum per Orientem 643
  • Saborios, entweder noch magister militum per Armeniam oder bereits strategos des Themas Armeniakon, vor 667

Literatur