Johannes Honterus
Johannes Honterus, Johannes Honter oder Johann Hynter ({{#invoke:Vorlage:lang|full|CODE=la |SCRIPTING=Latn |SERVICE=lateinisch}}; * um 1498 in Kronstadt, Siebenbürgen; † 23. Januar 1549 ebenda) war ein siebenbürgisch-sächsischer Humanist und Universalgelehrter. Als Kirchenreformator spielte er eine entscheidende Rolle bei der Einführung der Reformation in Siebenbürgen. Er war zudem Schulmann, Bildschnitzer, Papiermüller sowie ab 1539 Gründer und Betreiber der zweiten, aber ersten dauerhaften und produktivsten Druckerei Siebenbürgens.
Name
Der Name Honterus ist die latinisierte Form von Hontert, der siebenbürgisch-sächsischen Bezeichnung für Holunder (Holler, Holder). Sein Druckerzeichen war das Stadtwappen von Kronstadt, eine Krone mit einer Wurzel.
Leben
Der Vater Georg Austen (bzw. Aust), ein Lederer, gehörte zur wohlhabenden Bürgerschicht Kronstadts. Neben dem Wohnhaus besaß er noch eine Gerberei und einen Meierhof. Die Familie lebte in der Kronstädter Schwarzgasse.<ref>Erich Roth (1962): Die Reformation in Siebenbürgen. Ihr Verhältnis zu Wittenberg und der Schweiz. Köln, Graz: Böhlau, S. 37.</ref>
Johannes erhielt in Kronstadt eine gründliche Schulausbildung, vermutlich durch die Dominikaner. Dank des wohlhabenden Vaters schrieb er sich 1520 an der Universität in Wien als Johannes Aust ex Corona ein und erhielt dort Anfang 1525 den Magistertitel als Johannes Holler Coronensis.
Als Wien 1529 von den Türken belagert wurde, flüchtete Honterus nach Regensburg, wo er bereits den latinisierten Namen Johannes Hynter-Hunterus führte. Im Frühjahr 1530 befand er sich an der Universität von Krakau, wo er eine griechische und lateinische Grammatik schrieb. Hier ließ er auch die Erstausgabe seiner Kosmographie mit dem Titel »Rudimentorum Cosmographicae libri duo« drucken. Diese umfasste zwei Druckbögen, also nur 16 Blätter.<ref name="RO"> Offner et al. 2017, S. 74+75.</ref> Im darauffolgenden Jahr hielt sich Honterus wenige Monate in Nürnberg auf. In Basel verweilte er als Verlagslektor und Holzschneider und kehrte im Januar 1533 nach Kronstadt zurück, wo er 1539 eine Druckerei einrichtete, um seinen eigenen Werken die Verbreitung zu ermöglichen. In dieser Druckerei gab Honterus 1541 die »Kosmographie« unter dem Titel »Rudimenta Cosmographica cum vocabulis rerum« erneut heraus. Er hatte zwischenzeitlich den Text in 1260 Hexametern umgedichtet und hatte ihn inhaltlich erheblich verändert.<ref name="RO"/> Ein Exemplar dieser Fassung gelangte über den Kronstädter Stadtphysikus Paulus Kyr an den Weißenburger Propst Anton Verantius, ein weiteres nach Breslau. Die vollendete Fassung der Kosmographie erschien 1542 in Kronstadt ohne Angabe des Autors in 1366 Hexametern unter dem verkürzten Titel »Rudimenta cosmographica«.<ref name="RO"/>
Auch das Gebiet der vorbeugenden Medizin sowie der Kranken- und Armenfürsorge wurde von Honterus in seiner „Kirchenordnung aller Deutschen in Sybembürgen“ aus dem Jahr 1547 betrachtet. Im 11. Kapitel sprach er über die Kranken, Alten und Armen, „die in kelten und regen in gassen uberal ligen“ und stellte es als Werk der Barmherzigkeit der Kirchengemeinde zur Aufgabe, dass die Kranken in Spitälern untergebracht werden und eigens dazu bestimmte Senatoren und Hundertmänner die zu wohltätigen Zwecken bestimmte Summen wöchentlich unter die Hilfsbedürftigen verteilen sollten.<ref>Arnold Huttmann: Johannes Honterus und die Medizin, in: Arnold Huttmann: Medizin im alten Siebenbürgen, Hermannstadt/Sibiu 2000, S. 145 f.</ref>
Nach seiner Rückkehr nach Kronstadt verließ Honterus seine Heimatstadt nur noch einmal, um Luther in Wittenberg zu treffen.
- 22. April 1544: Wahl zum Kronstädter Stadtpfarrer<ref>{{#invoke:Vorlage:Literatur|f}} Nach: {{#invoke:Vorlage:Literatur|f}}</ref>
- 1546 Gründung der Kronstädter Papiermühle
- 1547 Errichtung einer Bibliothek in Kronstadt
Johannes Honterus gründete die berühmte Schülerverbindung Coetus Honteri, die von 1544 bis 1941 bestand. 1543 gründete er in Kronstadt das Studium Coronense, welches heute noch als deutschsprachiges Honterusgymnasium besteht. Zu dessen erstem Rektor macht Honterus den Siebenbürger Theologen Valentin Wagner.
Veröffentlichungen
- 1532 zwei Sternkarten und die erste Karte Siebenbürgens (herausgegeben in Basel)
- 1541 eine Weltbeschreibung in Versen und Karten
- 1543 Reformationsbüchlein über die Durchführung der Reformation in Siebenbürgen (Nachdruck in Wittenberg im gleichen Jahr mit einem Vorwort von Philipp Melanchthon), sowie die erste siebenbürgische Schulordnung
- 1544 Handbuch des bürgerlichen Rechts (compendium iuris civilis in usum civitatum ac sedium Saxonicarum in Transylvania – Zusammenfassung des Zivilrechtes zum Gebrauch der Sächsischen Bürger und Bewohner in Siebenbürgen)
- 1547 Kirchenordnung aller Deutschen in Siebenbürgen
- 1548 Ergänzung der Beschreibung Siebenbürgens für Sebastian Münster
Literatur
- {{#if: {{#iferror:{{#ifexpr:{{#switch:
| R+ = abs | R- = -abs | Z = trunc | Z+ | N = abs trunc | Z- = -abs trunc}}(411 ) = (411 ) {{#if: | round ({{{3}}}) }} | 1 }} }} |Honterus, Joann. |Honterus, Joann.}} In: {{#if: | Zedler. |{{#ifeq: Johannes Honterus | Grosses vollständiges Universal-Lexicon Aller Wissenschafften und Künste |Universal-Lexicon.|{{#ifeq: Johannes Honterus | Johann Heinrich Zedler | |Johann Heinrich Zedler:}} Grosses vollständiges Universal-Lexicon Aller Wissenschafften und Künste.}}}} {{#switch:13
|s1 =Supplement 1
|s2 =Supplement 2
|s3 =Supplement 3
|s4 =Supplement 4
|Band 13}}{{#if: 13
|, {{#if: | | Leipzig}} 17{{#switch: 13 | 1 |01 | 2 |02 = 32 | 3 |03 | 4 |04 | 5 |05 | 6 |06 = 33 | 7 |07 | 8 |08 = 34 | 9 |09 |10 |11 |12 |13 |14 = 35 |15 |16 = 37 |17 |18 = 38 |19 |20 |21 |22 = 39 |23 |24 |25 |26 = 40 |27 |28 |29 |30 = 41 |31 |32 |33 |34 = 42 |35 |36 |37 |38 = 43 |39 |40 |41 |42 = 44 |43 |44 |45 |46 = 45 |47 |48 |49 |50 = 46 |51 |52 |53 |54 = 47 |55 |56 |57 |58 = 48 |59 |60 |61 |62 = 49 |63 |64 = 50 |s1 |s2 |65 |66 = 51 |s3 |67 = 52 |s4 |68 = 54 | #default = {{!!! FEHLER! Ungültige Bandnummer (13)}}}}}}{{#if: {{#iferror:{{#ifexpr:{{#switch: | R+ = abs | R- = -abs | Z = trunc | Z+ | N = abs trunc | Z- = -abs trunc}}(796 ) = (796 ) {{#if: | round ({{{3}}}) }} | 1 }} }}
|, Sp. 796
|{{#if: {{#iferror:{{#ifexpr:{{#switch:
| R+ = abs | R- = -abs | Z = trunc | Z+ | N = abs trunc | Z- = -abs trunc}}(411 ) = (411 ) {{#if: | round ({{{3}}}) }} | 1 }} }} |, Blatt 411}}}}{{#if: 796
| {{ #ifexpr: 796 != 796
|{{ #ifexpr: 796 = {{ #expr: 796 + 1 }} | f|–796}}|}}}}{{#if:
| ({{{Kommentar}}})}}.
- {{ #if:Georg Daniel Teutsch|Georg Daniel Teutsch: |}}{{ #if:ADB:Honter, Johannes|{{ #if:Honter, Johannes|Honter, Johannes|Johannes Honterus }}|{{#ifeq: {{#switch: 13
| 1=08359 | 2=08360 | 3=08361 | 4=08362 | 5=08363 | 6=08364 | 7=08365 | 8=08366 | 9=08367 | 10=08368 | 11=08369 | 12=08370 | 13=08371 | 14=08372 | 15=08373 | 16=08374 | 17=08375 | 18=08376 | 19=08377 | 20=08378 | 21=08379 | 22=08380 | 23=08381 | 24=08382 | 25=08383 | 26=08384 | 27=08385 | 28=08386 | 29=08387 | 30=08388 | 31=08389 | 32=08390 | 33=08391 | 34=08392 | 35=08393 | 36=08394 | 37=08395 | 38=08396 | 39=08397 | 40=08398 | 41=08399 | 42=08400 | 43=08401 | 44=08402 | 45=08403 | 46=08404 | 47=08405 | 48=08406 | 49=08407 | 50=08408 | 51=08409 | 52=08410 | 53=08411 | 54=08412 | 55=08413 | 56=00000 | #default = 0 }} | 0 | {{ #if:Honter, Johannes|Honter, Johannes|Johannes Honterus }} | [https://daten.digitale-sammlungen.de/~db/bsb000{{#switch: 13 | 1=08359 | 2=08360 | 3=08361 | 4=08362 | 5=08363 | 6=08364 | 7=08365 | 8=08366 | 9=08367 | 10=08368 | 11=08369 | 12=08370 | 13=08371 | 14=08372 | 15=08373 | 16=08374 | 17=08375 | 18=08376 | 19=08377 | 20=08378 | 21=08379 | 22=08380 | 23=08381 | 24=08382 | 25=08383 | 26=08384 | 27=08385 | 28=08386 | 29=08387 | 30=08388 | 31=08389 | 32=08390 | 33=08391 | 34=08392 | 35=08393 | 36=08394 | 37=08395 | 38=08396 | 39=08397 | 40=08398 | 41=08399 | 42=08400 | 43=08401 | 44=08402 | 45=08403 | 46=08404 | 47=08405 | 48=08406 | 49=08407 | 50=08408 | 51=08409 | 52=08410 | 53=08411 | 54=08412 | 55=08413 | 56=00000 | #default = 0 }}/images/index.html?seite={{#switch: 13 | 1={{ #expr: 78 + 16 }} | 2={{ #expr: 78 + 2 }} | 3={{ #expr: 78 + 2 }} | 4={{ #expr: 78 + 2 }} | 5={{ #expr: 78 + 2 }} | 6={{ #expr: 78 + 2 }} | 7={{ #expr: 78 + 2 }} | 8={{ #expr: 78 + 2 }} | 9={{#switch: 78 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 78 < 449 | {{ #expr: 78 + 2 }} | {{ #expr: 78 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 78 + 2 }} | 11={{ #expr: 78 + 2 }} | 12={{ #expr: 78 + 2 }} | 13={{ #expr: 78 + 2 }} | 14={{ #expr: 78 + 2 }} | 15={{ #expr: 78 + 2 }} | 16={{ #expr: 78 + 2 }} | 17={{ #expr: 78 + 2 }} | 18={{ #expr: 78 + 2 }} | 19={{ #expr: 78 + 2 }} | 20={{ #expr: 78 + 2 }} | 21={{ #expr: 78 + 2 }} | 22={{ #expr: 78 + 2 }} | 23={{ #expr: 78 + 2 }} | 24={{ #expr: 78 + 2 }} | 25={{ #expr: 78 + 2 }} | 26={{ #expr: 78 + 2 }} | 27={{ #expr: 78 + 2 }} | 28={{ #expr: 78 + 2 }} | 29={{ #expr: 78 + 2 }} | 30={{ #expr: 78 + 2 }} | 31={{ #expr: 78 + 2 }} | 32={{ #expr: 78 + 2 }} | 33={{ #expr: 78 + 2 }} | 34={{ #expr: 78 + 2 }} | 35={{ #expr: 78 + 2 }} | 36={{ #expr: 78 + 2 }} | 37={{ #expr: 78 + 2 }} | 38={{ #expr: 78 + 2 }} | 39={{ #expr: 78 + 2 }} | 40={{ #expr: 78 + 2 }} | 41={{ #expr: 78 + 2 }} | 42={{ #expr: 78 + 2 }} | 43={{ #expr: 78 + 2 }} | 44={{ #expr: 78 + 2 }} | 45={{ #expr: 78 + 6 }} | 46={{ #expr: 78 + 2 }} | 47={{ #expr: 78 + 2 }} | 48={{ #expr: 78 + 2 }} | 49={{ #expr: 78 + 2 }} | 50={{ #expr: 78 + 2 }} | 51={{ #expr: 78 + 2 }} | 52={{ #expr: 78 + 2 }} | 53={{ #expr: 78 + 2 }} | 54={{ #expr: 78 + 2 }} | 55={{ #expr: 78 + 3 }} | 56=78 | #default = 78 }} {{ #if:Honter, Johannes|Honter, Johannes|Johannes Honterus }}] }} }}{{#ifeq:Vorlage:Str rightc|.||.}} In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 13, Duncker & Humblot, Leipzig {{#switch: 13 | 1=1875 | 2=1875 | 3=1876 | 4=1876 | 5=1877 | 6=1877 | 7=1877 | 8=1878 | 9=1879 | 10=1879 | 11=1880 | 12=1880 | 13=1881 | 14=1881 | 15=1882 | 16=1882 | 17=1883 | 18=1883 | 19=1884 | 20=1884 | 21=1885 | 22=1885 | 23=1886 | 24=1887 | 25=1887 | 26=1888 | 27=1888 | 28=1889 | 29=1889 | 30=1890 | 31=1890 | 32=1891 | 33=1891 | 34=1892 | 35=1893 | 36=1893 | 37=1894 | 38=1894 | 39=1895 | 40=1896 | 41=1896 | 42=1897 | 43=1898 | 44=1898 | 45=1900 | 46=1902 | 47=1903 | 48=1904 | 49=1904 | 50=1905 | 51=1906 | 52=1906 | 53=1907 | 54=1908 | 55=1910 | 56=1912 | #default = Vorlage:ADB – bitte Band und Seitenzahlen korrekt angeben{{#ifeq:0|0|}} }}, S. 78{{ #if:83 | {{ #ifexpr: {{#switch: 13 | 1={{ #expr: 78 + 16 }} | 2={{ #expr: 78 + 2 }} | 3={{ #expr: 78 + 2 }} | 4={{ #expr: 78 + 2 }} | 5={{ #expr: 78 + 2 }} | 6={{ #expr: 78 + 2 }} | 7={{ #expr: 78 + 2 }} | 8={{ #expr: 78 + 2 }} | 9={{#switch: 78 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 78 < 449 | {{ #expr: 78 + 2 }} | {{ #expr: 78 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 78 + 2 }} | 11={{ #expr: 78 + 2 }} | 12={{ #expr: 78 + 2 }} | 13={{ #expr: 78 + 2 }} | 14={{ #expr: 78 + 2 }} | 15={{ #expr: 78 + 2 }} | 16={{ #expr: 78 + 2 }} | 17={{ #expr: 78 + 2 }} | 18={{ #expr: 78 + 2 }} | 19={{ #expr: 78 + 2 }} | 20={{ #expr: 78 + 2 }} | 21={{ #expr: 78 + 2 }} | 22={{ #expr: 78 + 2 }} | 23={{ #expr: 78 + 2 }} | 24={{ #expr: 78 + 2 }} | 25={{ #expr: 78 + 2 }} | 26={{ #expr: 78 + 2 }} | 27={{ #expr: 78 + 2 }} | 28={{ #expr: 78 + 2 }} | 29={{ #expr: 78 + 2 }} | 30={{ #expr: 78 + 2 }} | 31={{ #expr: 78 + 2 }} | 32={{ #expr: 78 + 2 }} | 33={{ #expr: 78 + 2 }} | 34={{ #expr: 78 + 2 }} | 35={{ #expr: 78 + 2 }} | 36={{ #expr: 78 + 2 }} | 37={{ #expr: 78 + 2 }} | 38={{ #expr: 78 + 2 }} | 39={{ #expr: 78 + 2 }} | 40={{ #expr: 78 + 2 }} | 41={{ #expr: 78 + 2 }} | 42={{ #expr: 78 + 2 }} | 43={{ #expr: 78 + 2 }} | 44={{ #expr: 78 + 2 }} | 45={{ #expr: 78 + 6 }} | 46={{ #expr: 78 + 2 }} | 47={{ #expr: 78 + 2 }} | 48={{ #expr: 78 + 2 }} | 49={{ #expr: 78 + 2 }} | 50={{ #expr: 78 + 2 }} | 51={{ #expr: 78 + 2 }} | 52={{ #expr: 78 + 2 }} | 53={{ #expr: 78 + 2 }} | 54={{ #expr: 78 + 2 }} | 55={{ #expr: 78 + 3 }} | 56=78 | #default = 78 }} != {{#switch: 13 | 1={{ #expr: 83 + 16 }} | 2={{ #expr: 83 + 2 }} | 3={{ #expr: 83 + 2 }} | 4={{ #expr: 83 + 2 }} | 5={{ #expr: 83 + 2 }} | 6={{ #expr: 83 + 2 }} | 7={{ #expr: 83 + 2 }} | 8={{ #expr: 83 + 2 }} | 9={{#switch: 83 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 83 < 449 | {{ #expr: 83 + 2 }} | {{ #expr: 83 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 83 + 2 }} | 11={{ #expr: 83 + 2 }} | 12={{ #expr: 83 + 2 }} | 13={{ #expr: 83 + 2 }} | 14={{ #expr: 83 + 2 }} | 15={{ #expr: 83 + 2 }} | 16={{ #expr: 83 + 2 }} | 17={{ #expr: 83 + 2 }} | 18={{ #expr: 83 + 2 }} | 19={{ #expr: 83 + 2 }} | 20={{ #expr: 83 + 2 }} | 21={{ #expr: 83 + 2 }} | 22={{ #expr: 83 + 2 }} | 23={{ #expr: 83 + 2 }} | 24={{ #expr: 83 + 2 }} | 25={{ #expr: 83 + 2 }} | 26={{ #expr: 83 + 2 }} | 27={{ #expr: 83 + 2 }} | 28={{ #expr: 83 + 2 }} | 29={{ #expr: 83 + 2 }} | 30={{ #expr: 83 + 2 }} | 31={{ #expr: 83 + 2 }} | 32={{ #expr: 83 + 2 }} | 33={{ #expr: 83 + 2 }} | 34={{ #expr: 83 + 2 }} | 35={{ #expr: 83 + 2 }} | 36={{ #expr: 83 + 2 }} | 37={{ #expr: 83 + 2 }} | 38={{ #expr: 83 + 2 }} | 39={{ #expr: 83 + 2 }} | 40={{ #expr: 83 + 2 }} | 41={{ #expr: 83 + 2 }} | 42={{ #expr: 83 + 2 }} | 43={{ #expr: 83 + 2 }} | 44={{ #expr: 83 + 2 }} | 45={{ #expr: 83 + 6 }} | 46={{ #expr: 83 + 2 }} | 47={{ #expr: 83 + 2 }} | 48={{ #expr: 83 + 2 }} | 49={{ #expr: 83 + 2 }} | 50={{ #expr: 83 + 2 }} | 51={{ #expr: 83 + 2 }} | 52={{ #expr: 83 + 2 }} | 53={{ #expr: 83 + 2 }} | 54={{ #expr: 83 + 2 }} | 55={{ #expr: 83 + 3 }} | 56=83 | #default = 83 }} |{{ #ifexpr: {{#switch: 13 | 1={{ #expr: 83 + 16 }} | 2={{ #expr: 83 + 2 }} | 3={{ #expr: 83 + 2 }} | 4={{ #expr: 83 + 2 }} | 5={{ #expr: 83 + 2 }} | 6={{ #expr: 83 + 2 }} | 7={{ #expr: 83 + 2 }} | 8={{ #expr: 83 + 2 }} | 9={{#switch: 83 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 83 < 449 | {{ #expr: 83 + 2 }} | {{ #expr: 83 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 83 + 2 }} | 11={{ #expr: 83 + 2 }} | 12={{ #expr: 83 + 2 }} | 13={{ #expr: 83 + 2 }} | 14={{ #expr: 83 + 2 }} | 15={{ #expr: 83 + 2 }} | 16={{ #expr: 83 + 2 }} | 17={{ #expr: 83 + 2 }} | 18={{ #expr: 83 + 2 }} | 19={{ #expr: 83 + 2 }} | 20={{ #expr: 83 + 2 }} | 21={{ #expr: 83 + 2 }} | 22={{ #expr: 83 + 2 }} | 23={{ #expr: 83 + 2 }} | 24={{ #expr: 83 + 2 }} | 25={{ #expr: 83 + 2 }} | 26={{ #expr: 83 + 2 }} | 27={{ #expr: 83 + 2 }} | 28={{ #expr: 83 + 2 }} | 29={{ #expr: 83 + 2 }} | 30={{ #expr: 83 + 2 }} | 31={{ #expr: 83 + 2 }} | 32={{ #expr: 83 + 2 }} | 33={{ #expr: 83 + 2 }} | 34={{ #expr: 83 + 2 }} | 35={{ #expr: 83 + 2 }} | 36={{ #expr: 83 + 2 }} | 37={{ #expr: 83 + 2 }} | 38={{ #expr: 83 + 2 }} | 39={{ #expr: 83 + 2 }} | 40={{ #expr: 83 + 2 }} | 41={{ #expr: 83 + 2 }} | 42={{ #expr: 83 + 2 }} | 43={{ #expr: 83 + 2 }} | 44={{ #expr: 83 + 2 }} | 45={{ #expr: 83 + 6 }} | 46={{ #expr: 83 + 2 }} | 47={{ #expr: 83 + 2 }} | 48={{ #expr: 83 + 2 }} | 49={{ #expr: 83 + 2 }} | 50={{ #expr: 83 + 2 }} | 51={{ #expr: 83 + 2 }} | 52={{ #expr: 83 + 2 }} | 53={{ #expr: 83 + 2 }} | 54={{ #expr: 83 + 2 }} | 55={{ #expr: 83 + 3 }} | 56=83 | #default = 83 }} = {{ #expr: {{#switch: 13 | 1={{ #expr: 78 + 16 }} | 2={{ #expr: 78 + 2 }} | 3={{ #expr: 78 + 2 }} | 4={{ #expr: 78 + 2 }} | 5={{ #expr: 78 + 2 }} | 6={{ #expr: 78 + 2 }} | 7={{ #expr: 78 + 2 }} | 8={{ #expr: 78 + 2 }} | 9={{#switch: 78 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 78 < 449 | {{ #expr: 78 + 2 }} | {{ #expr: 78 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 78 + 2 }} | 11={{ #expr: 78 + 2 }} | 12={{ #expr: 78 + 2 }} | 13={{ #expr: 78 + 2 }} | 14={{ #expr: 78 + 2 }} | 15={{ #expr: 78 + 2 }} | 16={{ #expr: 78 + 2 }} | 17={{ #expr: 78 + 2 }} | 18={{ #expr: 78 + 2 }} | 19={{ #expr: 78 + 2 }} | 20={{ #expr: 78 + 2 }} | 21={{ #expr: 78 + 2 }} | 22={{ #expr: 78 + 2 }} | 23={{ #expr: 78 + 2 }} | 24={{ #expr: 78 + 2 }} | 25={{ #expr: 78 + 2 }} | 26={{ #expr: 78 + 2 }} | 27={{ #expr: 78 + 2 }} | 28={{ #expr: 78 + 2 }} | 29={{ #expr: 78 + 2 }} | 30={{ #expr: 78 + 2 }} | 31={{ #expr: 78 + 2 }} | 32={{ #expr: 78 + 2 }} | 33={{ #expr: 78 + 2 }} | 34={{ #expr: 78 + 2 }} | 35={{ #expr: 78 + 2 }} | 36={{ #expr: 78 + 2 }} | 37={{ #expr: 78 + 2 }} | 38={{ #expr: 78 + 2 }} | 39={{ #expr: 78 + 2 }} | 40={{ #expr: 78 + 2 }} | 41={{ #expr: 78 + 2 }} | 42={{ #expr: 78 + 2 }} | 43={{ #expr: 78 + 2 }} | 44={{ #expr: 78 + 2 }} | 45={{ #expr: 78 + 6 }} | 46={{ #expr: 78 + 2 }} | 47={{ #expr: 78 + 2 }} | 48={{ #expr: 78 + 2 }} | 49={{ #expr: 78 + 2 }} | 50={{ #expr: 78 + 2 }} | 51={{ #expr: 78 + 2 }} | 52={{ #expr: 78 + 2 }} | 53={{ #expr: 78 + 2 }} | 54={{ #expr: 78 + 2 }} | 55={{ #expr: 78 + 3 }} | 56=78 | #default = 78 }} + 1 }} | f|–83}}|}} |}}{{#if: | ({{{7}}})}}.{{ #if:ADB:Honter, Johannes||{{#ifeq:0|0|}}}}
- Erich Roth (1954): Die Geschichte des Gottesdienstes der Siebenbürger Sachsen. §6: Die Gottesdienstordnung in Honters Reformschrift 1543. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 71f.
- Erich Roth (1962): Die Reformation in Siebenbürgen. Ihr Verhältnis zu Wittenberg und der Schweiz. Köln, Graz: Böhlau.
- {{#invoke:Vorlage:Literatur|f}}{{#ifeq: 0 | 0
| {{#if: 603
|
| Vorlage:NDB – bitte Seitenzahl(en) angeben
}}{{#if: 118553445
| {{#if: {{#invoke:URIutil|isDNBvalid|118553445}}
| {{#if:
| Vorlage:NDB – Wenn GND dann kein SFZ angeben
}}
| Vorlage:NDB – GND unzulässig
}}
| {{#if:
| {{#if:
| {{#ifeq: 48549 | 4526413
|
| Vorlage:NDB – 7= ist obsolet, jetzt SFZ=
}}
}}
| {{#ifeq: | 1
|
|
}}
}}
}}{{#if:
| {{#ifeq: 48549 | 11376103
|
| Vorlage:NDB – Werktitel= war ein Irrtum, jetzt Werkliste=
}}
}}
}}{{#if:
| {{#if:
|
|
}}
}}
- Gernot Nussbächer: Johannes Honterus. Sein Leben und Werk im Bild. Kriterion Verlag, Bukarest 1974.
- Arnold Huttmann: Die Medizin in der lateinischen Kosmographie des Humanisten Johannes Honterus (1498–1549), aus: Humanistica Lovaniensia, Univ. Press Leuven Jg. 23 (1974) S. 128–144.
- Arnold Huttmann: Johannes Honterus und die Medizin, in: Arnold Huttmann: Medizin im alten Siebenbürgen. Beiträge zur Geschichte der Medizin in Siebenbürgen. Hrsg. von Robert Offner. Hermannstadt (Sibiu) 2000.
- Gernot Nussbächer, Astrid Philippi: Odae cum harmoniis 1548. Facsimilia und Transkriptionen. Editura Muzical, Bukarest 1983.
- Gernot Nussbächer: Johannes Honterus (1498–1549). In: Hans Barth (Hrsg.): Von Honterus zu Oberth. Bedeutende siebenbürgisch-deutsche Naturwissenschaftler, Techniker und Mediziner. Kriterion, Bukarest 1980.
- Gedeon Borsa: Johannes Honterus als Buchillustrator; in: Gutenberg-Jahrbuch 61, 1986, S. 35–56, ill.
- Gernot Nussbächer: Die Schulreform des Honterus und die Ausstrahlung der Honterusschule im 16. Jahrhundert. In: Walter König (Hrsg.): Schola seminarium rei publicae. Aufsätze zur Geschichte und Gegenwart des Schulwesens in Siebenbürgen und Rumänien (= Siebenbürgisches Archiv. 38), Köln/Weimar/Wien 1996.
- {{#if: Friedrich Wilhelm Bautz|Friedrich Wilhelm Bautz: }}HONTER(US), Johannes. In: Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL){{#if:2|. Band 2, Bautz, {{#switch:2
|1=Hamm 1975. 2., unveränderte Auflage. Hamm 1990, ISBN 3-88309-013-1 |2=Hamm 1990, ISBN 3-88309-032-8 |3=Herzberg 1992, ISBN 3-88309-035-2 |4=Herzberg 1992, ISBN 3-88309-038-7 |5=Herzberg 1993, ISBN 3-88309-043-3 |6=Herzberg 1993, ISBN 3-88309-044-1 |7=Herzberg 1994, ISBN 3-88309-048-4 |8=Herzberg 1994, ISBN 3-88309-053-0 |9=Herzberg 1995, ISBN 3-88309-058-1 |10=Herzberg 1995, ISBN 3-88309-062-X |11=Herzberg 1996, ISBN 3-88309-064-6 |12=Herzberg 1997, ISBN 3-88309-068-9 |13=Herzberg 1998, ISBN 3-88309-072-7 |14=Herzberg 1998, ISBN 3-88309-073-5 |15=Herzberg 1999, ISBN 3-88309-077-8 |16=Herzberg 1999, ISBN 3-88309-079-4 |17=Herzberg 2000, ISBN 3-88309-080-8 |18=Herzberg 2001, ISBN 3-88309-086-7 |19=Nordhausen 2001, ISBN 3-88309-089-1 |20=Nordhausen 2002, ISBN 3-88309-091-3 |21=Nordhausen 2003, ISBN 3-88309-110-3 |22=Nordhausen 2003, ISBN 3-88309-133-2 |23=Nordhausen 2004, ISBN 3-88309-155-3 |24=Nordhausen 2005, ISBN 3-88309-247-9 |25=Nordhausen 2005, ISBN 3-88309-332-7 |26=Nordhausen 2006, ISBN 3-88309-354-8 |27=Nordhausen 2007, ISBN 978-3-88309-393-2 |28=Nordhausen 2007, ISBN 978-3-88309-413-7 |29=Nordhausen 2008, ISBN 978-3-88309-452-6 |30=Nordhausen 2009, ISBN 978-3-88309-478-6 |31=Nordhausen 2010, ISBN 978-3-88309-544-8 |32=Nordhausen 2011, ISBN 978-3-88309-615-5 |33=Nordhausen 2012, ISBN 978-3-88309-690-2 |34=Nordhausen 2013, ISBN 978-3-88309-766-4 |35=Nordhausen 2014, ISBN 978-3-88309-882-1 |36=Nordhausen 2015, ISBN 978-3-88309-920-0 |37=Nordhausen 2016, ISBN 978-3-95948-142-7 |38=Nordhausen 2017, ISBN 978-3-95948-259-2 |39=Nordhausen 2018, ISBN 978-3-95948-350-6 |40=Nordhausen 2019, ISBN 978-3-95948-426-8 |41=Nordhausen 2020, ISBN 978-3-95948-474-9 |42=Nordhausen 2021, ISBN 978-3-95948-505-0 |43=Nordhausen 2021, ISBN 978-3-95948-536-4 |44=Nordhausen 2022, ISBN 978-3-95948-556-2 |45=Nordhausen 2023, ISBN 978-3-95948-584-5 |46=Nordhausen 2023, ISBN 978-3-95948-590-6 |47=Nordhausen 2024, ISBN 978-3-689-11006-2 |48=Nordhausen 2025, ISBN 978-3-689-11017-8 }}{{#if:|, Sp. }}{{#if:1035-1040|, Sp. {{#iferror:{{#expr:1035-1040}}|1035-1040|{{#expr:1*1035-1040*0}}–{{#expr:-(0*1035-1040*1)}}}}}}}}{{#if:|}}{{#if:https://web.archive.org/web/20070629223806/http://www.bautz.de/bbkl/h/honterus_j.shtml%7C}}.{{#if: 2 | |{{#ifeq:||}}}}
- Ersch, Gruber: Allgemeine Encyclopädie der Wissenschaften und Künste Sect 2 T. 10 S. 381
- Peter Hauptmann, in: Theologische Realenzyklopädie (TRE) Bd. 15, S. 578–580.
- Walter König: Johannes Honterus – praeceptor Saxonum. In: Walter König: Schola seminarium rei publicae. Aufsätze zur Geschichte und Gegenwart des Schulwesens in Siebenbürgen und Rumänien (= Siebenbürgisches Archiv. 38), Köln/Weimar/Wien 1996.
- Gernot Nussbächer: Beiträge zur Honterus-Forschung 1966–1989. Arbeitskreis für Siebenbürgische Landeskunde e. V., Heidelberg 2003, ISBN 3-929848-33-3, 271 Seiten.
- Heinz Scheible: Melanchthons Briefwechsel. Personen 12, Stuttgart-Bad Cannstatt 2005, ISBN 3-7728-2258-4.
- Robert Offner, Harald Roth, Thomas Şindliariu, Ulrich Andreas (Hrsg.): Johannes Honterus. Rudimenta Cosmographica. Grundzüge der Weltbeschreibung (Corona/Kronstadt 1542), ins Deutsche, Rumänische und Ungarische übersetzte und kommentierte Faksimile-Ausgabe, im Auftrag des Demokratischen Forums der Deutschen in Kronstadt in Zusammenarbeit mit dem Arbeitskreis für Siebenbürgische Landeskunde e. V. Heidelberg, Schiller-Verlag Hermannstadt und Bonn, 1. Aufl. 2015, 2. Aufl. 2017. (mit finanzieller Unterstützung durch Peter Maffay).
- Andreas Müller: Kronstadt/Braşov – Johannes Honterus und Valentin Wagner. In: Michael Welker, Michael Beintker, Albert de Lange (Hrsg.): Europa Reformata. Reformationsstädte Europas und ihre Reformatoren. Evangelische Verlagsanstalt, Leipzig 2016, S. 213–222.
Weblinks
|X|x= |0|-= |S|s= – Sammlung von Bildern |1|= – Sammlung von Bildern{{#if:
| {{#switch: {{#invoke:TemplUtl|faculty|1}}/{{#invoke:TemplUtl|faculty|1}}
|1/= und Videos
|1/1=, Videos und Audiodateien
|/1= und Audiodateien}}
| , Videos und Audiodateien
}}
|#default= – }}{{#if: Johannes Honterus
| {{#ifeq: {{#invoke:Str|left|johannes honterus|9}}
| category:
| FEHLER: Ohne Category: angeben!}}}}Vorlage:Wikidata-Registrierung
- Honter(us) Johannes, in Kronstädter Persönlichkeiten
- Christian Agnethler: Johannes Honterus, Kurzbiografie
- Reformationsbüchlein von 1543 (Latein)
- Geschichte der Kirche in Siebenbürgen
- }} Literatur von und über {{#invoke:WLink|getArticleBase}} im Katalog der {{#ifeq: Johannes Honterus | Deutsche Nationalbibliothek | DNB | Deutschen Nationalbibliothek}}{{#ifeq: 0 | 0
| {{#if:
| Vorlage:DNB-Portal – veraltete Parametrisierung 3=
}}
}}
Einzelnachweise
<references />
{{#ifeq: p | p | | {{#if: 118553445n/83/20084314759813 | |
}} }}{{#ifeq:||{{#if: | [[Kategorie:Wikipedia:GND fehlt {{#invoke:Str|left|{{{GNDCheck}}}|7}}]] }}{{#if: | {{#if: | | }} }} }}{{#if: | {{#ifeq: 0 | 2 | | }} }}{{#if: | {{#ifeq: 0 | 2 | | }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: 118553445 | | {{#if: {{#statements:P227}} | | }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: 118553445 | {{#if: {{#invoke:Wikidata|pageId}} | {{#if: {{#statements:P227}} | | }} }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: n/83/200843 | | {{#if: {{#statements:P244}} | | }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: n/83/200843 | {{#if: {{#invoke:Wikidata|pageId}} | {{#if: {{#statements:P244}} | | }} }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: 14759813 | | {{#if: {{#statements:P214}} | | }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: 14759813 | {{#if: {{#invoke:Wikidata|pageId}} | {{#if: {{#statements:P214}} | | }} }} }} }}Vorlage:Wikidata-Registrierung
{{#if: Honterus, Johannes | {{#if: | {{#if: siebenbürgischer Gelehrter, Reformator und Humanist | {{#if: um 1498 | {{#if: Kronstadt (heute Brașov), Siebenbürgen | {{#if: 23. Januar 1549 | {{#if: Kronstadt (heute Brașov), Siebenbürgen || Personendaten | |
|---|---|
| NAME | Honterus, Johannes
}} |
| ALTERNATIVNAMEN |
}} |
| KURZBESCHREIBUNG | siebenbürgischer Gelehrter, Reformator und Humanist
}} |
| GEBURTSDATUM | um 1498
}} |
| GEBURTSORT | Kronstadt (heute Brașov), Siebenbürgen
}} |
| STERBEDATUM | 23. Januar 1549
}} |
| STERBEORT | Kronstadt (heute Brașov), Siebenbürgen
}} |
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:ADB
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:ADB/ohne Wikisource-Link
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:NDB
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:NDB/GND fehlt der NDB
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:NDB/ohne GND
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:BBKL
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Schwesterprojekt
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:DNB-Portal/ohne GND
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:DNB-Portal
- Wikipedia:GND fehlt
- Wikipedia:Normdaten-TYP falsch oder fehlend
- Wikipedia:GND in Wikipedia fehlt, in Wikidata vorhanden
- Wikipedia:GND in Wikipedia vorhanden, fehlt jedoch in Wikidata
- Wikipedia:LCCN in Wikipedia fehlt, in Wikidata vorhanden
- Wikipedia:LCCN in Wikipedia vorhanden, fehlt jedoch in Wikidata
- Wikipedia:VIAF in Wikipedia fehlt, in Wikidata vorhanden
- Wikipedia:VIAF in Wikipedia vorhanden, fehlt jedoch in Wikidata
- Reformator
- Renaissance-Humanist
- Universalgelehrter
- Kartograf (16. Jahrhundert)
- Evangelische Kirche A.B. in Rumänien
- Person (Brașov)
- Geboren im 15. oder 16. Jahrhundert
- Gestorben 1549
- Mann