Zum Inhalt springen

Johann Wessel

aus Wikipedia, der freien Enzyklopädie

{{#if: behandelt den Platoniker und Humanisten Johann Wessel; zu anderen Personen siehe Johann Wessel (Begriffsklärung).

 | Vorlage:Hinweisbaustein 
 | {{#ifeq: 0 | 0 |}}

}}

Datei:Portret van Johan Wessel Gansfoort, RP-P-OB-46.675.jpg
Johann Wessel Gansfort

Johann Wessel (mit den Beinamen Gansfort, Goesfort, Gösevort oder Basileus, dem griechischen Wort für Wessel;<ref>laut ADB kommt der Beiname Goesfort von Goes in Westfalen, wo die Familie Wessel herstammte</ref> * 1419 in Groningen; † 4. Oktober 1489 ebenda) war ein Platoniker und Humanist und Vorläufer der Reformation. Seine Zeitgenossen ehrten ihn wegen seiner scharfsinnigen Beweisführungen gegen Autoritäten, insbesondere Thomas von Aquin, mit den Epitheta Lux mundi (Licht der Welt), so auch in seiner Grabinschrift, und Magister contradictionis (Meister des Widerspruchs).

Leben

Johann Wessel Gansfort war Sohn eines Bäckers. Früh verwaist kam er auf die berühmte Schule in Zwolle (heute Niederlande) und lebte im Konvikt der Brüder vom gemeinsamen Leben im nahen Kloster auf dem Agnetenberg. Dort begegnete er dem Augustiner-Mönch und Mystiker Thomas von Kempen, der das nach der Bibel meistverbreitete Buch des Spätmittelalters, die Nachfolge Christi (De imitatione Christi) und zahlreiche asketische, historiographische und biographische Werke verfasste. Wessel beschäftigte sich intensiv mit Thomas von Kempens innerlicher Vertiefung und gläubiger Heilsverfassung. Er verband diese Erfahrung mit der Schärfe seines logischen Denkens und der Freude an dialektischen Untersuchungen und Auseinandersetzungen. Er erhielt in Zwolle schon nach kurzer Zeit ein Lehramt.<ref name="ADB">siehe Weblink Allgemeine Deutsche Bibliothek ADB</ref>

Zur weiteren Studien und intensiverer Bildung in der Dialektik ging er 1449 nach Köln und kam dort in der Bursa Laurentiana unter, die ein Landsmann von ihm gegründet hatte. Die damaligen Lehrer an der Universität waren fast durchgängig Anhänger des Realismus. Auch Wessel sympathisierte mit dieser philosophischen Denkrichtung und begann gleichzeitig seine humanistischen Studien. An alten Sprachen studierte er Griechisch und – wahrscheinlich unter Anleitung jüdischer Lehrer – Hebräisch. Den aus Vorlesungen und Lektüre angehäuften Wissensstoff legte er in einer Sammlung an, die er mare magnum nannte.

In Köln erwarb er die Magisterwürde. Vom Beichtvater des Erzbischofs von Köln empfohlen, erhielt er einen Ruf an die Universität Heidelberg. Er setzte 1456/57 dort das Studium fort<ref>Matrikeleintrag vom 1. Juni 1456: „Mag. Coloniensis Wessellus Goszfort de Gruningen Traiect. dyoc.“.</ref> und lehrte auch in der Artistenfakultät.<ref>siehe Weblink Heidelberg mobil</ref>

Nach einem kurzen Aufenthalt in Löwen zog es ihn zur weiteren wissenschaftliche Ausbildung nach Paris, dem geistigen Mittelpunkt jener Zeit. Dort war gerade die Auseinandersetzung im Universalienstreit der Verfechter des Nominalismus gegen jene des Realismus, insbesondere der Landsleute Wessels Heinrich von Zomeren und Nikolaus von Utrecht, heftig im Gange. Wessel wollte sich auf der Seite des Realismus an der philosophischen Auseinandersetzung beteiligen. Während der Vorbereitungen überzeugten ihn aber die Argumente des Nominalismus. Zwar behielt er seine Einstellung zu Plato, Augustinus und der Scholastik bei, jedoch ist anzunehmen, dass sich seine Einstellung zur Kirchenpolitik änderte. Die Nominalisten waren fast durchgängig antipäpstlich gesinnt und auch Wessel wandte sich allmählich dieser Gesinnung zu.<ref name="ADB" />

Datei:Epitaaf Wessel Gansfort.jpg
Epitaph und Grabstein an der Westwand der Groninger Martinikerk

Wessel blieb 16 Jahre in Paris. Ob er dort als akademischer Lehrer wirkte, ist umstritten.<ref>Das BBKL behauptet das, die AGB stellt ein öffentliches Lehramt Abrede, hält jedoch Lehrauftritte in größeren und kleineren Kreisen für wahrscheinlich</ref> Schließlich wurde der Nominalismus verboten und Wessel, der Auseinandersetzungen überdrüssig, widmete sich hauptsächlich der Unterstützung des Humanismus.

Vorübergehend weilte er in Angers. Nach Rom zog ihn 1470 seine Freundschaft mit Kardinal Bessarion und sein Interesse an weiteren Studien. Von Papst Sixtus IV. angebotene Ämter schlug er aus. Seine weiteren Stationen waren Venedig und Basel. In Basel traf er Johann Reuchlin und Rudolf Agricola und unterhielt mit ihnen eine lebhafte wissenschaftliche Beziehung. 1474 kehrte Johann Wessel Gansfort über Heidelberg und Köln in seine Heimat zurück.

Seine letzten Jahre lebte Wessel in verschiedenen Klöstern teils in Groningen,<ref>Renée Nip: Opname in een groter verband. In: Maarten Duijvendak, Hidde Feenstra, Martin Hillenga, Catrien Santing (Hrsg.): Geschiedenis van Groningen, Band 1: Prehistorie – Middeleuwen. Waanders, Zwolle 2008, ISBN 978-90-400-8539-0, S. 295–361, hier S. 305.</ref> teils auf dem Agnetenberg bei Zwolle unter dem Schutz seines Gönners, des Bischofs David von Utrecht, denn seitdem man Männer wie den Theologen Johann Rucherath (Wesel) verfolgte,<ref name="ADB" /> fühlte auch er sich nicht mehr sicher.<ref name="ADB" />

Nach seinem Tod wurden seine Überreste zuerst im Groninger Klarissenkloster beigesetzt. 1862 wurden sie dann in die Martinikerk überführt. Dort wurde gegen die Westmauer ein Epitaph aufgerichtet,<ref>Dick Vos: 111 plekken in Groningen die je gezien moet hebben. Uitgeverij Thoth, Bussum 2019, ISBN 978-90-6868-778-1, S. 120.</ref> an dessen Füssen der alte Grabstein gelegt wurde. 1962 wurden die Überreste bei der letzten Restaurierung der Kirche aufgegraben. Der Grabstein wurde dann neben dem Epitaph eingemauert.

Wirkung auf die Reformation

Unter dem Einfluss der Brüder vom gemeinsamen Leben und der Schriften des Aurelius Augustinus befasste sich Wessel mit gewissen Anschauungen der Bibel.<ref name="BBKL">siehe Weblink Kirchenlexikon BBKL</ref>

Martin Luther bezog sich 1522 in seinem Vorwort zu einer Sammlung kleinerer Traktate und Briefe Wessels auf dessen sehr auf die Bibel ausgerichteten Glauben und seine Lehre:

hic si mihi antea fuisset lectus, poterat hostibus meis videri Lutherus omnia ex Wesselo hausisse adeo spiritus utriusque conspirat in unum.<ref name="ADB" />
Wenn ich den Wessel zuvor gelesen hätte, so ließen meine Widersacher sich dünken, Luther habe alles Wessel entnommen, also stimmt unser beider Geist zusammen.<ref name="BBKL" />

Das Bibliographische Kirchenlexikon lässt jedoch die Aussage, Wessel sei ein Vorläufer der Reformation gewesen, nur bedingt gelten und begründet dies damit, Wessel stehe in grundlegenden Punkten wie im Artikel von der Rechtfertigung noch ganz auf dem Boden der mittelalterlichen Lehre.

Die meisten der Schriften Wessels wurden von der Inquisition vernichtet.

Kennzeichnend für seine theologische Auffassung ist sein Bekenntnis auf dem Sterbebett: Ich kenne Niemand als Jesus den Gekreuzigten.

Seine Freunde waren die gleichgesinnten Theologen und Humanisten Heinrich von Rees, Abt von Advert, Rudolf Lange, Johann Agricola, Hermann von dem Busch.<ref>ADB Bd. 3, S. 637–640</ref>

Werke

  • De oratione
  • De sacra Eucharistia
  • De passione Christi
  • De purgatorio et indulgentia
  • Farrago rerum theologicarum, mit Vorrede von Martin Luther, Wittenberg 1522 (auch Groningen 1614 und Amsterdam 1617)

Literatur

|1=Hamm 1975. 2., unveränderte Auflage. Hamm 1990, ISBN 3-88309-013-1 |2=Hamm 1990, ISBN 3-88309-032-8 |3=Herzberg 1992, ISBN 3-88309-035-2 |4=Herzberg 1992, ISBN 3-88309-038-7 |5=Herzberg 1993, ISBN 3-88309-043-3 |6=Herzberg 1993, ISBN 3-88309-044-1 |7=Herzberg 1994, ISBN 3-88309-048-4 |8=Herzberg 1994, ISBN 3-88309-053-0 |9=Herzberg 1995, ISBN 3-88309-058-1 |10=Herzberg 1995, ISBN 3-88309-062-X |11=Herzberg 1996, ISBN 3-88309-064-6 |12=Herzberg 1997, ISBN 3-88309-068-9 |13=Herzberg 1998, ISBN 3-88309-072-7 |14=Herzberg 1998, ISBN 3-88309-073-5 |15=Herzberg 1999, ISBN 3-88309-077-8 |16=Herzberg 1999, ISBN 3-88309-079-4 |17=Herzberg 2000, ISBN 3-88309-080-8 |18=Herzberg 2001, ISBN 3-88309-086-7 |19=Nordhausen 2001, ISBN 3-88309-089-1 |20=Nordhausen 2002, ISBN 3-88309-091-3 |21=Nordhausen 2003, ISBN 3-88309-110-3 |22=Nordhausen 2003, ISBN 3-88309-133-2 |23=Nordhausen 2004, ISBN 3-88309-155-3 |24=Nordhausen 2005, ISBN 3-88309-247-9 |25=Nordhausen 2005, ISBN 3-88309-332-7 |26=Nordhausen 2006, ISBN 3-88309-354-8 |27=Nordhausen 2007, ISBN 978-3-88309-393-2 |28=Nordhausen 2007, ISBN 978-3-88309-413-7 |29=Nordhausen 2008, ISBN 978-3-88309-452-6 |30=Nordhausen 2009, ISBN 978-3-88309-478-6 |31=Nordhausen 2010, ISBN 978-3-88309-544-8 |32=Nordhausen 2011, ISBN 978-3-88309-615-5 |33=Nordhausen 2012, ISBN 978-3-88309-690-2 |34=Nordhausen 2013, ISBN 978-3-88309-766-4 |35=Nordhausen 2014, ISBN 978-3-88309-882-1 |36=Nordhausen 2015, ISBN 978-3-88309-920-0 |37=Nordhausen 2016, ISBN 978-3-95948-142-7 |38=Nordhausen 2017, ISBN 978-3-95948-259-2 |39=Nordhausen 2018, ISBN 978-3-95948-350-6 |40=Nordhausen 2019, ISBN 978-3-95948-426-8 |41=Nordhausen 2020, ISBN 978-3-95948-474-9 |42=Nordhausen 2021, ISBN 978-3-95948-505-0 |43=Nordhausen 2021, ISBN 978-3-95948-536-4 |44=Nordhausen 2022, ISBN 978-3-95948-556-2 |45=Nordhausen 2023, ISBN 978-3-95948-584-5 |46=Nordhausen 2023, ISBN 978-3-95948-590-6 |47=Nordhausen 2024, ISBN 978-3-689-11006-2 |48=Nordhausen 2025, ISBN 978-3-689-11017-8 }}{{#if:|, Sp. }}{{#if:176-177|, Sp. {{#iferror:{{#expr:176-177}}|176-177|{{#expr:1*176-177*0}}–{{#expr:-(0*176-177*1)}}}}}}}}{{#if:|}}{{#if:https://web.archive.org/web/20070629153214/http://www.bautz.de/bbkl/g/gansfort_w.shtml%7C}}.{{#if: 2 | |{{#ifeq:||}}}}

| 1=08359 | 2=08360 | 3=08361 | 4=08362 | 5=08363 | 6=08364 | 7=08365 | 8=08366 | 9=08367 | 10=08368 | 11=08369 | 12=08370 | 13=08371 | 14=08372 | 15=08373 | 16=08374 | 17=08375 | 18=08376 | 19=08377 | 20=08378 | 21=08379 | 22=08380 | 23=08381 | 24=08382 | 25=08383 | 26=08384 | 27=08385 | 28=08386 | 29=08387 | 30=08388 | 31=08389 | 32=08390 | 33=08391 | 34=08392 | 35=08393 | 36=08394 | 37=08395 | 38=08396 | 39=08397 | 40=08398 | 41=08399 | 42=08400 | 43=08401 | 44=08402 | 45=08403 | 46=08404 | 47=08405 | 48=08406 | 49=08407 | 50=08408 | 51=08409 | 52=08410 | 53=08411 | 54=08412 | 55=08413 | 56=00000 | #default = 0 }} | 0 | {{ #if:Wessel, Johann|Wessel, Johann|Johann Wessel }} | [https://daten.digitale-sammlungen.de/~db/bsb000{{#switch: 42 | 1=08359 | 2=08360 | 3=08361 | 4=08362 | 5=08363 | 6=08364 | 7=08365 | 8=08366 | 9=08367 | 10=08368 | 11=08369 | 12=08370 | 13=08371 | 14=08372 | 15=08373 | 16=08374 | 17=08375 | 18=08376 | 19=08377 | 20=08378 | 21=08379 | 22=08380 | 23=08381 | 24=08382 | 25=08383 | 26=08384 | 27=08385 | 28=08386 | 29=08387 | 30=08388 | 31=08389 | 32=08390 | 33=08391 | 34=08392 | 35=08393 | 36=08394 | 37=08395 | 38=08396 | 39=08397 | 40=08398 | 41=08399 | 42=08400 | 43=08401 | 44=08402 | 45=08403 | 46=08404 | 47=08405 | 48=08406 | 49=08407 | 50=08408 | 51=08409 | 52=08410 | 53=08411 | 54=08412 | 55=08413 | 56=00000 | #default = 0 }}/images/index.html?seite={{#switch: 42 | 1={{ #expr: 761 + 16 }} | 2={{ #expr: 761 + 2 }} | 3={{ #expr: 761 + 2 }} | 4={{ #expr: 761 + 2 }} | 5={{ #expr: 761 + 2 }} | 6={{ #expr: 761 + 2 }} | 7={{ #expr: 761 + 2 }} | 8={{ #expr: 761 + 2 }} | 9={{#switch: 761 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 761 < 449 | {{ #expr: 761 + 2 }} | {{ #expr: 761 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 761 + 2 }} | 11={{ #expr: 761 + 2 }} | 12={{ #expr: 761 + 2 }} | 13={{ #expr: 761 + 2 }} | 14={{ #expr: 761 + 2 }} | 15={{ #expr: 761 + 2 }} | 16={{ #expr: 761 + 2 }} | 17={{ #expr: 761 + 2 }} | 18={{ #expr: 761 + 2 }} | 19={{ #expr: 761 + 2 }} | 20={{ #expr: 761 + 2 }} | 21={{ #expr: 761 + 2 }} | 22={{ #expr: 761 + 2 }} | 23={{ #expr: 761 + 2 }} | 24={{ #expr: 761 + 2 }} | 25={{ #expr: 761 + 2 }} | 26={{ #expr: 761 + 2 }} | 27={{ #expr: 761 + 2 }} | 28={{ #expr: 761 + 2 }} | 29={{ #expr: 761 + 2 }} | 30={{ #expr: 761 + 2 }} | 31={{ #expr: 761 + 2 }} | 32={{ #expr: 761 + 2 }} | 33={{ #expr: 761 + 2 }} | 34={{ #expr: 761 + 2 }} | 35={{ #expr: 761 + 2 }} | 36={{ #expr: 761 + 2 }} | 37={{ #expr: 761 + 2 }} | 38={{ #expr: 761 + 2 }} | 39={{ #expr: 761 + 2 }} | 40={{ #expr: 761 + 2 }} | 41={{ #expr: 761 + 2 }} | 42={{ #expr: 761 + 2 }} | 43={{ #expr: 761 + 2 }} | 44={{ #expr: 761 + 2 }} | 45={{ #expr: 761 + 6 }} | 46={{ #expr: 761 + 2 }} | 47={{ #expr: 761 + 2 }} | 48={{ #expr: 761 + 2 }} | 49={{ #expr: 761 + 2 }} | 50={{ #expr: 761 + 2 }} | 51={{ #expr: 761 + 2 }} | 52={{ #expr: 761 + 2 }} | 53={{ #expr: 761 + 2 }} | 54={{ #expr: 761 + 2 }} | 55={{ #expr: 761 + 3 }} | 56=761 | #default = 761 }} {{ #if:Wessel, Johann|Wessel, Johann|Johann Wessel }}] }} }}{{#ifeq:Vorlage:Str rightc|.||.}} In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 42, Duncker & Humblot, Leipzig {{#switch: 42 | 1=1875 | 2=1875 | 3=1876 | 4=1876 | 5=1877 | 6=1877 | 7=1877 | 8=1878 | 9=1879 | 10=1879 | 11=1880 | 12=1880 | 13=1881 | 14=1881 | 15=1882 | 16=1882 | 17=1883 | 18=1883 | 19=1884 | 20=1884 | 21=1885 | 22=1885 | 23=1886 | 24=1887 | 25=1887 | 26=1888 | 27=1888 | 28=1889 | 29=1889 | 30=1890 | 31=1890 | 32=1891 | 33=1891 | 34=1892 | 35=1893 | 36=1893 | 37=1894 | 38=1894 | 39=1895 | 40=1896 | 41=1896 | 42=1897 | 43=1898 | 44=1898 | 45=1900 | 46=1902 | 47=1903 | 48=1904 | 49=1904 | 50=1905 | 51=1906 | 52=1906 | 53=1907 | 54=1908 | 55=1910 | 56=1912 | #default = Vorlage:ADB – bitte Band und Seitenzahlen korrekt angeben{{#ifeq:0|0|}} }}, S. 761{{ #if:763 | {{ #ifexpr: {{#switch: 42 | 1={{ #expr: 761 + 16 }} | 2={{ #expr: 761 + 2 }} | 3={{ #expr: 761 + 2 }} | 4={{ #expr: 761 + 2 }} | 5={{ #expr: 761 + 2 }} | 6={{ #expr: 761 + 2 }} | 7={{ #expr: 761 + 2 }} | 8={{ #expr: 761 + 2 }} | 9={{#switch: 761 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 761 < 449 | {{ #expr: 761 + 2 }} | {{ #expr: 761 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 761 + 2 }} | 11={{ #expr: 761 + 2 }} | 12={{ #expr: 761 + 2 }} | 13={{ #expr: 761 + 2 }} | 14={{ #expr: 761 + 2 }} | 15={{ #expr: 761 + 2 }} | 16={{ #expr: 761 + 2 }} | 17={{ #expr: 761 + 2 }} | 18={{ #expr: 761 + 2 }} | 19={{ #expr: 761 + 2 }} | 20={{ #expr: 761 + 2 }} | 21={{ #expr: 761 + 2 }} | 22={{ #expr: 761 + 2 }} | 23={{ #expr: 761 + 2 }} | 24={{ #expr: 761 + 2 }} | 25={{ #expr: 761 + 2 }} | 26={{ #expr: 761 + 2 }} | 27={{ #expr: 761 + 2 }} | 28={{ #expr: 761 + 2 }} | 29={{ #expr: 761 + 2 }} | 30={{ #expr: 761 + 2 }} | 31={{ #expr: 761 + 2 }} | 32={{ #expr: 761 + 2 }} | 33={{ #expr: 761 + 2 }} | 34={{ #expr: 761 + 2 }} | 35={{ #expr: 761 + 2 }} | 36={{ #expr: 761 + 2 }} | 37={{ #expr: 761 + 2 }} | 38={{ #expr: 761 + 2 }} | 39={{ #expr: 761 + 2 }} | 40={{ #expr: 761 + 2 }} | 41={{ #expr: 761 + 2 }} | 42={{ #expr: 761 + 2 }} | 43={{ #expr: 761 + 2 }} | 44={{ #expr: 761 + 2 }} | 45={{ #expr: 761 + 6 }} | 46={{ #expr: 761 + 2 }} | 47={{ #expr: 761 + 2 }} | 48={{ #expr: 761 + 2 }} | 49={{ #expr: 761 + 2 }} | 50={{ #expr: 761 + 2 }} | 51={{ #expr: 761 + 2 }} | 52={{ #expr: 761 + 2 }} | 53={{ #expr: 761 + 2 }} | 54={{ #expr: 761 + 2 }} | 55={{ #expr: 761 + 3 }} | 56=761 | #default = 761 }} != {{#switch: 42 | 1={{ #expr: 763 + 16 }} | 2={{ #expr: 763 + 2 }} | 3={{ #expr: 763 + 2 }} | 4={{ #expr: 763 + 2 }} | 5={{ #expr: 763 + 2 }} | 6={{ #expr: 763 + 2 }} | 7={{ #expr: 763 + 2 }} | 8={{ #expr: 763 + 2 }} | 9={{#switch: 763 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 763 < 449 | {{ #expr: 763 + 2 }} | {{ #expr: 763 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 763 + 2 }} | 11={{ #expr: 763 + 2 }} | 12={{ #expr: 763 + 2 }} | 13={{ #expr: 763 + 2 }} | 14={{ #expr: 763 + 2 }} | 15={{ #expr: 763 + 2 }} | 16={{ #expr: 763 + 2 }} | 17={{ #expr: 763 + 2 }} | 18={{ #expr: 763 + 2 }} | 19={{ #expr: 763 + 2 }} | 20={{ #expr: 763 + 2 }} | 21={{ #expr: 763 + 2 }} | 22={{ #expr: 763 + 2 }} | 23={{ #expr: 763 + 2 }} | 24={{ #expr: 763 + 2 }} | 25={{ #expr: 763 + 2 }} | 26={{ #expr: 763 + 2 }} | 27={{ #expr: 763 + 2 }} | 28={{ #expr: 763 + 2 }} | 29={{ #expr: 763 + 2 }} | 30={{ #expr: 763 + 2 }} | 31={{ #expr: 763 + 2 }} | 32={{ #expr: 763 + 2 }} | 33={{ #expr: 763 + 2 }} | 34={{ #expr: 763 + 2 }} | 35={{ #expr: 763 + 2 }} | 36={{ #expr: 763 + 2 }} | 37={{ #expr: 763 + 2 }} | 38={{ #expr: 763 + 2 }} | 39={{ #expr: 763 + 2 }} | 40={{ #expr: 763 + 2 }} | 41={{ #expr: 763 + 2 }} | 42={{ #expr: 763 + 2 }} | 43={{ #expr: 763 + 2 }} | 44={{ #expr: 763 + 2 }} | 45={{ #expr: 763 + 6 }} | 46={{ #expr: 763 + 2 }} | 47={{ #expr: 763 + 2 }} | 48={{ #expr: 763 + 2 }} | 49={{ #expr: 763 + 2 }} | 50={{ #expr: 763 + 2 }} | 51={{ #expr: 763 + 2 }} | 52={{ #expr: 763 + 2 }} | 53={{ #expr: 763 + 2 }} | 54={{ #expr: 763 + 2 }} | 55={{ #expr: 763 + 3 }} | 56=763 | #default = 763 }} |{{ #ifexpr: {{#switch: 42 | 1={{ #expr: 763 + 16 }} | 2={{ #expr: 763 + 2 }} | 3={{ #expr: 763 + 2 }} | 4={{ #expr: 763 + 2 }} | 5={{ #expr: 763 + 2 }} | 6={{ #expr: 763 + 2 }} | 7={{ #expr: 763 + 2 }} | 8={{ #expr: 763 + 2 }} | 9={{#switch: 763 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 763 < 449 | {{ #expr: 763 + 2 }} | {{ #expr: 763 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 763 + 2 }} | 11={{ #expr: 763 + 2 }} | 12={{ #expr: 763 + 2 }} | 13={{ #expr: 763 + 2 }} | 14={{ #expr: 763 + 2 }} | 15={{ #expr: 763 + 2 }} | 16={{ #expr: 763 + 2 }} | 17={{ #expr: 763 + 2 }} | 18={{ #expr: 763 + 2 }} | 19={{ #expr: 763 + 2 }} | 20={{ #expr: 763 + 2 }} | 21={{ #expr: 763 + 2 }} | 22={{ #expr: 763 + 2 }} | 23={{ #expr: 763 + 2 }} | 24={{ #expr: 763 + 2 }} | 25={{ #expr: 763 + 2 }} | 26={{ #expr: 763 + 2 }} | 27={{ #expr: 763 + 2 }} | 28={{ #expr: 763 + 2 }} | 29={{ #expr: 763 + 2 }} | 30={{ #expr: 763 + 2 }} | 31={{ #expr: 763 + 2 }} | 32={{ #expr: 763 + 2 }} | 33={{ #expr: 763 + 2 }} | 34={{ #expr: 763 + 2 }} | 35={{ #expr: 763 + 2 }} | 36={{ #expr: 763 + 2 }} | 37={{ #expr: 763 + 2 }} | 38={{ #expr: 763 + 2 }} | 39={{ #expr: 763 + 2 }} | 40={{ #expr: 763 + 2 }} | 41={{ #expr: 763 + 2 }} | 42={{ #expr: 763 + 2 }} | 43={{ #expr: 763 + 2 }} | 44={{ #expr: 763 + 2 }} | 45={{ #expr: 763 + 6 }} | 46={{ #expr: 763 + 2 }} | 47={{ #expr: 763 + 2 }} | 48={{ #expr: 763 + 2 }} | 49={{ #expr: 763 + 2 }} | 50={{ #expr: 763 + 2 }} | 51={{ #expr: 763 + 2 }} | 52={{ #expr: 763 + 2 }} | 53={{ #expr: 763 + 2 }} | 54={{ #expr: 763 + 2 }} | 55={{ #expr: 763 + 3 }} | 56=763 | #default = 763 }} = {{ #expr: {{#switch: 42 | 1={{ #expr: 761 + 16 }} | 2={{ #expr: 761 + 2 }} | 3={{ #expr: 761 + 2 }} | 4={{ #expr: 761 + 2 }} | 5={{ #expr: 761 + 2 }} | 6={{ #expr: 761 + 2 }} | 7={{ #expr: 761 + 2 }} | 8={{ #expr: 761 + 2 }} | 9={{#switch: 761 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 761 < 449 | {{ #expr: 761 + 2 }} | {{ #expr: 761 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 761 + 2 }} | 11={{ #expr: 761 + 2 }} | 12={{ #expr: 761 + 2 }} | 13={{ #expr: 761 + 2 }} | 14={{ #expr: 761 + 2 }} | 15={{ #expr: 761 + 2 }} | 16={{ #expr: 761 + 2 }} | 17={{ #expr: 761 + 2 }} | 18={{ #expr: 761 + 2 }} | 19={{ #expr: 761 + 2 }} | 20={{ #expr: 761 + 2 }} | 21={{ #expr: 761 + 2 }} | 22={{ #expr: 761 + 2 }} | 23={{ #expr: 761 + 2 }} | 24={{ #expr: 761 + 2 }} | 25={{ #expr: 761 + 2 }} | 26={{ #expr: 761 + 2 }} | 27={{ #expr: 761 + 2 }} | 28={{ #expr: 761 + 2 }} | 29={{ #expr: 761 + 2 }} | 30={{ #expr: 761 + 2 }} | 31={{ #expr: 761 + 2 }} | 32={{ #expr: 761 + 2 }} | 33={{ #expr: 761 + 2 }} | 34={{ #expr: 761 + 2 }} | 35={{ #expr: 761 + 2 }} | 36={{ #expr: 761 + 2 }} | 37={{ #expr: 761 + 2 }} | 38={{ #expr: 761 + 2 }} | 39={{ #expr: 761 + 2 }} | 40={{ #expr: 761 + 2 }} | 41={{ #expr: 761 + 2 }} | 42={{ #expr: 761 + 2 }} | 43={{ #expr: 761 + 2 }} | 44={{ #expr: 761 + 2 }} | 45={{ #expr: 761 + 6 }} | 46={{ #expr: 761 + 2 }} | 47={{ #expr: 761 + 2 }} | 48={{ #expr: 761 + 2 }} | 49={{ #expr: 761 + 2 }} | 50={{ #expr: 761 + 2 }} | 51={{ #expr: 761 + 2 }} | 52={{ #expr: 761 + 2 }} | 53={{ #expr: 761 + 2 }} | 54={{ #expr: 761 + 2 }} | 55={{ #expr: 761 + 3 }} | 56=761 | #default = 761 }} + 1 }} | f|–763}}|}} |}}{{#if: | ({{{7}}})}}.{{ #if:ADB:Wessel, Johann Gansfort||{{#ifeq:0|0|}}}}

  • Lee Daniel Snyder: Wessel Gansfort and the Art of Meditation, Cambridge (Massachusetts) 1966 (Dissertation)
  • Hendricus Joseph Johannes Wachters: Wessel Gansfort, 1940
  • {{#if: Harald Wagner|Harald Wagner: }}Johannes Wessel Gansfort. In: Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL){{#if:3|. Band 3, Bautz, {{#switch:3

|1=Hamm 1975. 2., unveränderte Auflage. Hamm 1990, ISBN 3-88309-013-1 |2=Hamm 1990, ISBN 3-88309-032-8 |3=Herzberg 1992, ISBN 3-88309-035-2 |4=Herzberg 1992, ISBN 3-88309-038-7 |5=Herzberg 1993, ISBN 3-88309-043-3 |6=Herzberg 1993, ISBN 3-88309-044-1 |7=Herzberg 1994, ISBN 3-88309-048-4 |8=Herzberg 1994, ISBN 3-88309-053-0 |9=Herzberg 1995, ISBN 3-88309-058-1 |10=Herzberg 1995, ISBN 3-88309-062-X |11=Herzberg 1996, ISBN 3-88309-064-6 |12=Herzberg 1997, ISBN 3-88309-068-9 |13=Herzberg 1998, ISBN 3-88309-072-7 |14=Herzberg 1998, ISBN 3-88309-073-5 |15=Herzberg 1999, ISBN 3-88309-077-8 |16=Herzberg 1999, ISBN 3-88309-079-4 |17=Herzberg 2000, ISBN 3-88309-080-8 |18=Herzberg 2001, ISBN 3-88309-086-7 |19=Nordhausen 2001, ISBN 3-88309-089-1 |20=Nordhausen 2002, ISBN 3-88309-091-3 |21=Nordhausen 2003, ISBN 3-88309-110-3 |22=Nordhausen 2003, ISBN 3-88309-133-2 |23=Nordhausen 2004, ISBN 3-88309-155-3 |24=Nordhausen 2005, ISBN 3-88309-247-9 |25=Nordhausen 2005, ISBN 3-88309-332-7 |26=Nordhausen 2006, ISBN 3-88309-354-8 |27=Nordhausen 2007, ISBN 978-3-88309-393-2 |28=Nordhausen 2007, ISBN 978-3-88309-413-7 |29=Nordhausen 2008, ISBN 978-3-88309-452-6 |30=Nordhausen 2009, ISBN 978-3-88309-478-6 |31=Nordhausen 2010, ISBN 978-3-88309-544-8 |32=Nordhausen 2011, ISBN 978-3-88309-615-5 |33=Nordhausen 2012, ISBN 978-3-88309-690-2 |34=Nordhausen 2013, ISBN 978-3-88309-766-4 |35=Nordhausen 2014, ISBN 978-3-88309-882-1 |36=Nordhausen 2015, ISBN 978-3-88309-920-0 |37=Nordhausen 2016, ISBN 978-3-95948-142-7 |38=Nordhausen 2017, ISBN 978-3-95948-259-2 |39=Nordhausen 2018, ISBN 978-3-95948-350-6 |40=Nordhausen 2019, ISBN 978-3-95948-426-8 |41=Nordhausen 2020, ISBN 978-3-95948-474-9 |42=Nordhausen 2021, ISBN 978-3-95948-505-0 |43=Nordhausen 2021, ISBN 978-3-95948-536-4 |44=Nordhausen 2022, ISBN 978-3-95948-556-2 |45=Nordhausen 2023, ISBN 978-3-95948-584-5 |46=Nordhausen 2023, ISBN 978-3-95948-590-6 |47=Nordhausen 2024, ISBN 978-3-689-11006-2 |48=Nordhausen 2025, ISBN 978-3-689-11017-8 }}{{#if:|, Sp. }}{{#if:369-370|, Sp. {{#iferror:{{#expr:369-370}}|369-370|{{#expr:1*369-370*0}}–{{#expr:-(0*369-370*1)}}}}}}}}{{#if:|}}{{#if:https://web.archive.org/web/20070629092937/http://www.bautz.de/bbkl/j/Johannes_w_ga.shtml%7C}}.{{#if: 3 | |{{#ifeq:||}}}}

Weblinks

| {{#if: 
    | Vorlage:DNB-Portal – veraltete Parametrisierung 3=
  }}

}}

Anmerkungen

<references />

{{#ifeq: p | p | | {{#if: 118941232n/93/2635252488600 | |

}} }}{{#ifeq:||{{#if: | [[Kategorie:Wikipedia:GND fehlt {{#invoke:Str|left|{{{GNDCheck}}}|7}}]] }}{{#if: | {{#if: | | }} }} }}{{#if: | {{#ifeq: 0 | 2 | | }} }}{{#if: | {{#ifeq: 0 | 2 | | }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: 118941232 | | {{#if: {{#statements:P227}} | | }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: 118941232 | {{#if: {{#invoke:Wikidata|pageId}} | {{#if: {{#statements:P227}} | | }} }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: n/93/26352 | | {{#if: {{#statements:P244}} | | }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: n/93/26352 | {{#if: {{#invoke:Wikidata|pageId}} | {{#if: {{#statements:P244}} | | }} }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: 52488600 | | {{#if: {{#statements:P214}} | | }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: 52488600 | {{#if: {{#invoke:Wikidata|pageId}} | {{#if: {{#statements:P214}} | | }} }} }} }}Vorlage:Wikidata-Registrierung

{{#if: Wessel, Johann | {{#if: Wessel Gansfort, Johann; Wessel Goesfort, Johann; Gansfort, Johannes; Wessel, Johann Gansfort; Gansfort, Wessel; Johannes Gansfortius; Johannes Groninganus; Wesselius Groningensis; Wessel, Johann Gösevort | {{#if: Platoniker und Humanist und Vorläufer der Reformation | {{#if: 1419 | {{#if: Groningen | {{#if: 4. Oktober 1489 | {{#if: Groningen |

Vorlage:Wikidata-Registrierung