Zum Inhalt springen

Johann Kaspar Schade

aus Wikipedia, der freien Enzyklopädie
Datei:Johann Caspar Schade.jpg
Johann Kaspar Schade
Datei:JWMichaelisSchade.jpg
Johann Caspar Schade, Stich von Johann Wilhelm Michaelis

Johann Kaspar Schade (* 13. Januar 1666 in Kühndorf; † 25. Juli 1698 in Berlin) war ein deutscher lutherischer Prediger, Autor und Dichter. Mit ihm verbindet sich besonders der Berliner Beichtstuhlstreit.

Leben

Johann Kaspar Schade studierte ab 1685 an der Universität Leipzig Philosophie und Hebräisch, später Evangelische Theologie. Nachdem er einen Magister in Philosophie erworben hatte, trat er in das von August Hermann Francke neu gegründete Collegium philobiblicum ein und widmete sich dort der alttestamentlichen Exegese. Seine darauf beruhenden Vorlesungen in Leipzig wurden schließlich ab 1686 Gegenstand von Untersuchungen: Sowohl die theologische Fakultät als auch Geistlichkeit und Regierung hatten Anstoß an den pietistischen Ansätzen Schades genommen. Im Gegensatz zu den Vorlesungen Franckes wurden die Schades nicht verboten. Dennoch ermittelte eine Kommission gegen Schade wegen des Verdachts der Ketzerei. 1691 wurde Schade auf Betreiben Philipp Jakob Speners zum Diaconus der Berliner Nikolaikirche berufen.<ref>Johannes Witte: Schade, Johann Caspar. In: Die Religion in Geschichte und Gegenwart. 1. Auflage. Band 5: Roh–Zypressen. Mohr-Siebeck, Tübingen 1913, Sp. 270.</ref> Dort hielt er häusliche Erbauungsversammlungen in der Tradition von Speners Collegia pietatis und machte auch mit Predigten (die oft veröffentlicht und teils bis ins 19. Jahrhundert nachgedruckt wurden) auf sich aufmerksam. Sein Reformeifer brachte ihn aber auch dort mit der Obrigkeit in Streit.

Schade lehnte die Privatbeichte ab. In seinen Augen war sie zur bloßen Förmlichkeit verkommen, unter anderem, „da jedem bürgerlich Unbescholtenen die Absolution nach gesetzlicher Vorschrift ertheilt werden mußte“.<ref name="ADB">{{ #if:Siegfried Lommatzsch|Siegfried Lommatzsch: |}}{{ #if:ADB:Schade, Johann Kaspar|{{ #if:Schade, Johann Kaspar|Schade, Johann Kaspar|Johann Kaspar Schade }}|{{#ifeq: {{#switch: 37 | 1=08359 | 2=08360 | 3=08361 | 4=08362 | 5=08363 | 6=08364 | 7=08365 | 8=08366 | 9=08367 | 10=08368 | 11=08369 | 12=08370 | 13=08371 | 14=08372 | 15=08373 | 16=08374 | 17=08375 | 18=08376 | 19=08377 | 20=08378 | 21=08379 | 22=08380 | 23=08381 | 24=08382 | 25=08383 | 26=08384 | 27=08385 | 28=08386 | 29=08387 | 30=08388 | 31=08389 | 32=08390 | 33=08391 | 34=08392 | 35=08393 | 36=08394 | 37=08395 | 38=08396 | 39=08397 | 40=08398 | 41=08399 | 42=08400 | 43=08401 | 44=08402 | 45=08403 | 46=08404 | 47=08405 | 48=08406 | 49=08407 | 50=08408 | 51=08409 | 52=08410 | 53=08411 | 54=08412 | 55=08413 | 56=00000 | #default = 0 }} | 0 | {{ #if:Schade, Johann Kaspar|Schade, Johann Kaspar|Johann Kaspar Schade }} | [https://daten.digitale-sammlungen.de/~db/bsb000{{#switch: 37 | 1=08359 | 2=08360 | 3=08361 | 4=08362 | 5=08363 | 6=08364 | 7=08365 | 8=08366 | 9=08367 | 10=08368 | 11=08369 | 12=08370 | 13=08371 | 14=08372 | 15=08373 | 16=08374 | 17=08375 | 18=08376 | 19=08377 | 20=08378 | 21=08379 | 22=08380 | 23=08381 | 24=08382 | 25=08383 | 26=08384 | 27=08385 | 28=08386 | 29=08387 | 30=08388 | 31=08389 | 32=08390 | 33=08391 | 34=08392 | 35=08393 | 36=08394 | 37=08395 | 38=08396 | 39=08397 | 40=08398 | 41=08399 | 42=08400 | 43=08401 | 44=08402 | 45=08403 | 46=08404 | 47=08405 | 48=08406 | 49=08407 | 50=08408 | 51=08409 | 52=08410 | 53=08411 | 54=08412 | 55=08413 | 56=00000 | #default = 0 }}/images/index.html?seite={{#switch: 37 | 1={{ #expr: 319 + 16 }} | 2={{ #expr: 319 + 2 }} | 3={{ #expr: 319 + 2 }} | 4={{ #expr: 319 + 2 }} | 5={{ #expr: 319 + 2 }} | 6={{ #expr: 319 + 2 }} | 7={{ #expr: 319 + 2 }} | 8={{ #expr: 319 + 2 }} | 9={{#switch: 319 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 319 < 449 | {{ #expr: 319 + 2 }} | {{ #expr: 319 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 319 + 2 }} | 11={{ #expr: 319 + 2 }} | 12={{ #expr: 319 + 2 }} | 13={{ #expr: 319 + 2 }} | 14={{ #expr: 319 + 2 }} | 15={{ #expr: 319 + 2 }} | 16={{ #expr: 319 + 2 }} | 17={{ #expr: 319 + 2 }} | 18={{ #expr: 319 + 2 }} | 19={{ #expr: 319 + 2 }} | 20={{ #expr: 319 + 2 }} | 21={{ #expr: 319 + 2 }} | 22={{ #expr: 319 + 2 }} | 23={{ #expr: 319 + 2 }} | 24={{ #expr: 319 + 2 }} | 25={{ #expr: 319 + 2 }} | 26={{ #expr: 319 + 2 }} | 27={{ #expr: 319 + 2 }} | 28={{ #expr: 319 + 2 }} | 29={{ #expr: 319 + 2 }} | 30={{ #expr: 319 + 2 }} | 31={{ #expr: 319 + 2 }} | 32={{ #expr: 319 + 2 }} | 33={{ #expr: 319 + 2 }} | 34={{ #expr: 319 + 2 }} | 35={{ #expr: 319 + 2 }} | 36={{ #expr: 319 + 2 }} | 37={{ #expr: 319 + 2 }} | 38={{ #expr: 319 + 2 }} | 39={{ #expr: 319 + 2 }} | 40={{ #expr: 319 + 2 }} | 41={{ #expr: 319 + 2 }} | 42={{ #expr: 319 + 2 }} | 43={{ #expr: 319 + 2 }} | 44={{ #expr: 319 + 2 }} | 45={{ #expr: 319 + 6 }} | 46={{ #expr: 319 + 2 }} | 47={{ #expr: 319 + 2 }} | 48={{ #expr: 319 + 2 }} | 49={{ #expr: 319 + 2 }} | 50={{ #expr: 319 + 2 }} | 51={{ #expr: 319 + 2 }} | 52={{ #expr: 319 + 2 }} | 53={{ #expr: 319 + 2 }} | 54={{ #expr: 319 + 2 }} | 55={{ #expr: 319 + 3 }} | 56=319 | #default = 319 }} {{ #if:Schade, Johann Kaspar|Schade, Johann Kaspar|Johann Kaspar Schade }}] }} }}{{#ifeq:Vorlage:Str rightc|.||.}} In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 37, Duncker & Humblot, Leipzig {{#switch: 37 | 1=1875 | 2=1875 | 3=1876 | 4=1876 | 5=1877 | 6=1877 | 7=1877 | 8=1878 | 9=1879 | 10=1879 | 11=1880 | 12=1880 | 13=1881 | 14=1881 | 15=1882 | 16=1882 | 17=1883 | 18=1883 | 19=1884 | 20=1884 | 21=1885 | 22=1885 | 23=1886 | 24=1887 | 25=1887 | 26=1888 | 27=1888 | 28=1889 | 29=1889 | 30=1890 | 31=1890 | 32=1891 | 33=1891 | 34=1892 | 35=1893 | 36=1893 | 37=1894 | 38=1894 | 39=1895 | 40=1896 | 41=1896 | 42=1897 | 43=1898 | 44=1898 | 45=1900 | 46=1902 | 47=1903 | 48=1904 | 49=1904 | 50=1905 | 51=1906 | 52=1906 | 53=1907 | 54=1908 | 55=1910 | 56=1912 | #default = Vorlage:ADB – bitte Band und Seitenzahlen korrekt angeben{{#ifeq:0|0|}} }}, S. 319{{ #if:325 | {{ #ifexpr: {{#switch: 37 | 1={{ #expr: 319 + 16 }} | 2={{ #expr: 319 + 2 }} | 3={{ #expr: 319 + 2 }} | 4={{ #expr: 319 + 2 }} | 5={{ #expr: 319 + 2 }} | 6={{ #expr: 319 + 2 }} | 7={{ #expr: 319 + 2 }} | 8={{ #expr: 319 + 2 }} | 9={{#switch: 319 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 319 < 449 | {{ #expr: 319 + 2 }} | {{ #expr: 319 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 319 + 2 }} | 11={{ #expr: 319 + 2 }} | 12={{ #expr: 319 + 2 }} | 13={{ #expr: 319 + 2 }} | 14={{ #expr: 319 + 2 }} | 15={{ #expr: 319 + 2 }} | 16={{ #expr: 319 + 2 }} | 17={{ #expr: 319 + 2 }} | 18={{ #expr: 319 + 2 }} | 19={{ #expr: 319 + 2 }} | 20={{ #expr: 319 + 2 }} | 21={{ #expr: 319 + 2 }} | 22={{ #expr: 319 + 2 }} | 23={{ #expr: 319 + 2 }} | 24={{ #expr: 319 + 2 }} | 25={{ #expr: 319 + 2 }} | 26={{ #expr: 319 + 2 }} | 27={{ #expr: 319 + 2 }} | 28={{ #expr: 319 + 2 }} | 29={{ #expr: 319 + 2 }} | 30={{ #expr: 319 + 2 }} | 31={{ #expr: 319 + 2 }} | 32={{ #expr: 319 + 2 }} | 33={{ #expr: 319 + 2 }} | 34={{ #expr: 319 + 2 }} | 35={{ #expr: 319 + 2 }} | 36={{ #expr: 319 + 2 }} | 37={{ #expr: 319 + 2 }} | 38={{ #expr: 319 + 2 }} | 39={{ #expr: 319 + 2 }} | 40={{ #expr: 319 + 2 }} | 41={{ #expr: 319 + 2 }} | 42={{ #expr: 319 + 2 }} | 43={{ #expr: 319 + 2 }} | 44={{ #expr: 319 + 2 }} | 45={{ #expr: 319 + 6 }} | 46={{ #expr: 319 + 2 }} | 47={{ #expr: 319 + 2 }} | 48={{ #expr: 319 + 2 }} | 49={{ #expr: 319 + 2 }} | 50={{ #expr: 319 + 2 }} | 51={{ #expr: 319 + 2 }} | 52={{ #expr: 319 + 2 }} | 53={{ #expr: 319 + 2 }} | 54={{ #expr: 319 + 2 }} | 55={{ #expr: 319 + 3 }} | 56=319 | #default = 319 }} != {{#switch: 37 | 1={{ #expr: 325 + 16 }} | 2={{ #expr: 325 + 2 }} | 3={{ #expr: 325 + 2 }} | 4={{ #expr: 325 + 2 }} | 5={{ #expr: 325 + 2 }} | 6={{ #expr: 325 + 2 }} | 7={{ #expr: 325 + 2 }} | 8={{ #expr: 325 + 2 }} | 9={{#switch: 325 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 325 < 449 | {{ #expr: 325 + 2 }} | {{ #expr: 325 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 325 + 2 }} | 11={{ #expr: 325 + 2 }} | 12={{ #expr: 325 + 2 }} | 13={{ #expr: 325 + 2 }} | 14={{ #expr: 325 + 2 }} | 15={{ #expr: 325 + 2 }} | 16={{ #expr: 325 + 2 }} | 17={{ #expr: 325 + 2 }} | 18={{ #expr: 325 + 2 }} | 19={{ #expr: 325 + 2 }} | 20={{ #expr: 325 + 2 }} | 21={{ #expr: 325 + 2 }} | 22={{ #expr: 325 + 2 }} | 23={{ #expr: 325 + 2 }} | 24={{ #expr: 325 + 2 }} | 25={{ #expr: 325 + 2 }} | 26={{ #expr: 325 + 2 }} | 27={{ #expr: 325 + 2 }} | 28={{ #expr: 325 + 2 }} | 29={{ #expr: 325 + 2 }} | 30={{ #expr: 325 + 2 }} | 31={{ #expr: 325 + 2 }} | 32={{ #expr: 325 + 2 }} | 33={{ #expr: 325 + 2 }} | 34={{ #expr: 325 + 2 }} | 35={{ #expr: 325 + 2 }} | 36={{ #expr: 325 + 2 }} | 37={{ #expr: 325 + 2 }} | 38={{ #expr: 325 + 2 }} | 39={{ #expr: 325 + 2 }} | 40={{ #expr: 325 + 2 }} | 41={{ #expr: 325 + 2 }} | 42={{ #expr: 325 + 2 }} | 43={{ #expr: 325 + 2 }} | 44={{ #expr: 325 + 2 }} | 45={{ #expr: 325 + 6 }} | 46={{ #expr: 325 + 2 }} | 47={{ #expr: 325 + 2 }} | 48={{ #expr: 325 + 2 }} | 49={{ #expr: 325 + 2 }} | 50={{ #expr: 325 + 2 }} | 51={{ #expr: 325 + 2 }} | 52={{ #expr: 325 + 2 }} | 53={{ #expr: 325 + 2 }} | 54={{ #expr: 325 + 2 }} | 55={{ #expr: 325 + 3 }} | 56=325 | #default = 325 }} |{{ #ifexpr: {{#switch: 37 | 1={{ #expr: 325 + 16 }} | 2={{ #expr: 325 + 2 }} | 3={{ #expr: 325 + 2 }} | 4={{ #expr: 325 + 2 }} | 5={{ #expr: 325 + 2 }} | 6={{ #expr: 325 + 2 }} | 7={{ #expr: 325 + 2 }} | 8={{ #expr: 325 + 2 }} | 9={{#switch: 325 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 325 < 449 | {{ #expr: 325 + 2 }} | {{ #expr: 325 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 325 + 2 }} | 11={{ #expr: 325 + 2 }} | 12={{ #expr: 325 + 2 }} | 13={{ #expr: 325 + 2 }} | 14={{ #expr: 325 + 2 }} | 15={{ #expr: 325 + 2 }} | 16={{ #expr: 325 + 2 }} | 17={{ #expr: 325 + 2 }} | 18={{ #expr: 325 + 2 }} | 19={{ #expr: 325 + 2 }} | 20={{ #expr: 325 + 2 }} | 21={{ #expr: 325 + 2 }} | 22={{ #expr: 325 + 2 }} | 23={{ #expr: 325 + 2 }} | 24={{ #expr: 325 + 2 }} | 25={{ #expr: 325 + 2 }} | 26={{ #expr: 325 + 2 }} | 27={{ #expr: 325 + 2 }} | 28={{ #expr: 325 + 2 }} | 29={{ #expr: 325 + 2 }} | 30={{ #expr: 325 + 2 }} | 31={{ #expr: 325 + 2 }} | 32={{ #expr: 325 + 2 }} | 33={{ #expr: 325 + 2 }} | 34={{ #expr: 325 + 2 }} | 35={{ #expr: 325 + 2 }} | 36={{ #expr: 325 + 2 }} | 37={{ #expr: 325 + 2 }} | 38={{ #expr: 325 + 2 }} | 39={{ #expr: 325 + 2 }} | 40={{ #expr: 325 + 2 }} | 41={{ #expr: 325 + 2 }} | 42={{ #expr: 325 + 2 }} | 43={{ #expr: 325 + 2 }} | 44={{ #expr: 325 + 2 }} | 45={{ #expr: 325 + 6 }} | 46={{ #expr: 325 + 2 }} | 47={{ #expr: 325 + 2 }} | 48={{ #expr: 325 + 2 }} | 49={{ #expr: 325 + 2 }} | 50={{ #expr: 325 + 2 }} | 51={{ #expr: 325 + 2 }} | 52={{ #expr: 325 + 2 }} | 53={{ #expr: 325 + 2 }} | 54={{ #expr: 325 + 2 }} | 55={{ #expr: 325 + 3 }} | 56=325 | #default = 325 }} = {{ #expr: {{#switch: 37 | 1={{ #expr: 319 + 16 }} | 2={{ #expr: 319 + 2 }} | 3={{ #expr: 319 + 2 }} | 4={{ #expr: 319 + 2 }} | 5={{ #expr: 319 + 2 }} | 6={{ #expr: 319 + 2 }} | 7={{ #expr: 319 + 2 }} | 8={{ #expr: 319 + 2 }} | 9={{#switch: 319 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 319 < 449 | {{ #expr: 319 + 2 }} | {{ #expr: 319 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 319 + 2 }} | 11={{ #expr: 319 + 2 }} | 12={{ #expr: 319 + 2 }} | 13={{ #expr: 319 + 2 }} | 14={{ #expr: 319 + 2 }} | 15={{ #expr: 319 + 2 }} | 16={{ #expr: 319 + 2 }} | 17={{ #expr: 319 + 2 }} | 18={{ #expr: 319 + 2 }} | 19={{ #expr: 319 + 2 }} | 20={{ #expr: 319 + 2 }} | 21={{ #expr: 319 + 2 }} | 22={{ #expr: 319 + 2 }} | 23={{ #expr: 319 + 2 }} | 24={{ #expr: 319 + 2 }} | 25={{ #expr: 319 + 2 }} | 26={{ #expr: 319 + 2 }} | 27={{ #expr: 319 + 2 }} | 28={{ #expr: 319 + 2 }} | 29={{ #expr: 319 + 2 }} | 30={{ #expr: 319 + 2 }} | 31={{ #expr: 319 + 2 }} | 32={{ #expr: 319 + 2 }} | 33={{ #expr: 319 + 2 }} | 34={{ #expr: 319 + 2 }} | 35={{ #expr: 319 + 2 }} | 36={{ #expr: 319 + 2 }} | 37={{ #expr: 319 + 2 }} | 38={{ #expr: 319 + 2 }} | 39={{ #expr: 319 + 2 }} | 40={{ #expr: 319 + 2 }} | 41={{ #expr: 319 + 2 }} | 42={{ #expr: 319 + 2 }} | 43={{ #expr: 319 + 2 }} | 44={{ #expr: 319 + 2 }} | 45={{ #expr: 319 + 6 }} | 46={{ #expr: 319 + 2 }} | 47={{ #expr: 319 + 2 }} | 48={{ #expr: 319 + 2 }} | 49={{ #expr: 319 + 2 }} | 50={{ #expr: 319 + 2 }} | 51={{ #expr: 319 + 2 }} | 52={{ #expr: 319 + 2 }} | 53={{ #expr: 319 + 2 }} | 54={{ #expr: 319 + 2 }} | 55={{ #expr: 319 + 3 }} | 56=319 | #default = 319 }} + 1 }} | f|–325}}|}} |}}{{#if: | ({{{7}}})}}.{{ #if:ADB:Schade, Johann Kaspar||{{#ifeq:0|0|}}}}</ref> In einem 1696 verfassten Fragenkatalog wandte er sich an befreundete Theologen, um ein Votum gegen diese Form der Beichtpraxis zu erhalten, und bezeichnete den Beichtstuhl darin als „Satansstuhl, Feuerpfuhl“.<ref>Johannes Wallmann: Schade, Johann Caspar. In: Religion in Geschichte und Gegenwart (RGG). Band 7. 4. Auflage. Mohr-Siebeck, Tübingen 2004, Sp. 856.</ref> Die Schrift wurde ohne seinen Willen und ohne Erlaubnis der Zensurbehörden von Dritten anonym veröffentlicht, aber dennoch Schade zugerechnet, da er denselben Wortlaut in seinen Predigten veröffentlicht hatte.<ref name="ADB" /> In der Praxis nahm er zunächst eine „allgemeine Beichte“ ab. Nachdem ihm dies untersagt wurde, verzichtete er völlig darauf, Beichtgelegenheit zu bieten, und spendete auch nicht mehr das Abendmahl. Als diese formale Verletzung der Pflichten eines Geistlichen wiederum behördlich untersucht wurde, fand Schade Unterstützung bei Gegnern der Privatbeichte. Sie schlugen vor, lutherische Geistliche von der Pflicht, die Privatbeichte abzunehmen, zu befreien. Zur Lösung des Streits wurde eine Kommission eingesetzt, wodurch die Auseinandersetzungen aber nur weiter eskalierten. Kurfürst Friedrich III. entschied im Juni 1698 schließlich, dass die Privatbeichte zugunsten der Allgemeinen Beichte aufgegeben werden solle, ordnete gleichzeitig aber auch die Versetzung Schades an. Zu der kam es aber nicht mehr, da Schade an Schwindsucht erkrankte und nach fünfwöchiger Krankheit starb. „Der aufgeregte Pöbel gönnte ihm nicht einmal die Ruhe des Todes; nach seinem Begräbniß sammelte sich eine große Volksmenge auf dem Kirchhofe, die den Leichnam aus dem Grabe zu reißen versuchte und unter gotteslästerlichen Aeußerungen den größten Unfug verübte“.<ref name="ADB" />

Literatur

| 1=08359 | 2=08360 | 3=08361 | 4=08362 | 5=08363 | 6=08364 | 7=08365 | 8=08366 | 9=08367 | 10=08368 | 11=08369 | 12=08370 | 13=08371 | 14=08372 | 15=08373 | 16=08374 | 17=08375 | 18=08376 | 19=08377 | 20=08378 | 21=08379 | 22=08380 | 23=08381 | 24=08382 | 25=08383 | 26=08384 | 27=08385 | 28=08386 | 29=08387 | 30=08388 | 31=08389 | 32=08390 | 33=08391 | 34=08392 | 35=08393 | 36=08394 | 37=08395 | 38=08396 | 39=08397 | 40=08398 | 41=08399 | 42=08400 | 43=08401 | 44=08402 | 45=08403 | 46=08404 | 47=08405 | 48=08406 | 49=08407 | 50=08408 | 51=08409 | 52=08410 | 53=08411 | 54=08412 | 55=08413 | 56=00000 | #default = 0 }} | 0 | {{ #if:Schade, Johann Kaspar|Schade, Johann Kaspar|Johann Kaspar Schade }} | [https://daten.digitale-sammlungen.de/~db/bsb000{{#switch: 37 | 1=08359 | 2=08360 | 3=08361 | 4=08362 | 5=08363 | 6=08364 | 7=08365 | 8=08366 | 9=08367 | 10=08368 | 11=08369 | 12=08370 | 13=08371 | 14=08372 | 15=08373 | 16=08374 | 17=08375 | 18=08376 | 19=08377 | 20=08378 | 21=08379 | 22=08380 | 23=08381 | 24=08382 | 25=08383 | 26=08384 | 27=08385 | 28=08386 | 29=08387 | 30=08388 | 31=08389 | 32=08390 | 33=08391 | 34=08392 | 35=08393 | 36=08394 | 37=08395 | 38=08396 | 39=08397 | 40=08398 | 41=08399 | 42=08400 | 43=08401 | 44=08402 | 45=08403 | 46=08404 | 47=08405 | 48=08406 | 49=08407 | 50=08408 | 51=08409 | 52=08410 | 53=08411 | 54=08412 | 55=08413 | 56=00000 | #default = 0 }}/images/index.html?seite={{#switch: 37 | 1={{ #expr: 319 + 16 }} | 2={{ #expr: 319 + 2 }} | 3={{ #expr: 319 + 2 }} | 4={{ #expr: 319 + 2 }} | 5={{ #expr: 319 + 2 }} | 6={{ #expr: 319 + 2 }} | 7={{ #expr: 319 + 2 }} | 8={{ #expr: 319 + 2 }} | 9={{#switch: 319 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 319 < 449 | {{ #expr: 319 + 2 }} | {{ #expr: 319 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 319 + 2 }} | 11={{ #expr: 319 + 2 }} | 12={{ #expr: 319 + 2 }} | 13={{ #expr: 319 + 2 }} | 14={{ #expr: 319 + 2 }} | 15={{ #expr: 319 + 2 }} | 16={{ #expr: 319 + 2 }} | 17={{ #expr: 319 + 2 }} | 18={{ #expr: 319 + 2 }} | 19={{ #expr: 319 + 2 }} | 20={{ #expr: 319 + 2 }} | 21={{ #expr: 319 + 2 }} | 22={{ #expr: 319 + 2 }} | 23={{ #expr: 319 + 2 }} | 24={{ #expr: 319 + 2 }} | 25={{ #expr: 319 + 2 }} | 26={{ #expr: 319 + 2 }} | 27={{ #expr: 319 + 2 }} | 28={{ #expr: 319 + 2 }} | 29={{ #expr: 319 + 2 }} | 30={{ #expr: 319 + 2 }} | 31={{ #expr: 319 + 2 }} | 32={{ #expr: 319 + 2 }} | 33={{ #expr: 319 + 2 }} | 34={{ #expr: 319 + 2 }} | 35={{ #expr: 319 + 2 }} | 36={{ #expr: 319 + 2 }} | 37={{ #expr: 319 + 2 }} | 38={{ #expr: 319 + 2 }} | 39={{ #expr: 319 + 2 }} | 40={{ #expr: 319 + 2 }} | 41={{ #expr: 319 + 2 }} | 42={{ #expr: 319 + 2 }} | 43={{ #expr: 319 + 2 }} | 44={{ #expr: 319 + 2 }} | 45={{ #expr: 319 + 6 }} | 46={{ #expr: 319 + 2 }} | 47={{ #expr: 319 + 2 }} | 48={{ #expr: 319 + 2 }} | 49={{ #expr: 319 + 2 }} | 50={{ #expr: 319 + 2 }} | 51={{ #expr: 319 + 2 }} | 52={{ #expr: 319 + 2 }} | 53={{ #expr: 319 + 2 }} | 54={{ #expr: 319 + 2 }} | 55={{ #expr: 319 + 3 }} | 56=319 | #default = 319 }} {{ #if:Schade, Johann Kaspar|Schade, Johann Kaspar|Johann Kaspar Schade }}] }} }}{{#ifeq:Vorlage:Str rightc|.||.}} In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 37, Duncker & Humblot, Leipzig {{#switch: 37 | 1=1875 | 2=1875 | 3=1876 | 4=1876 | 5=1877 | 6=1877 | 7=1877 | 8=1878 | 9=1879 | 10=1879 | 11=1880 | 12=1880 | 13=1881 | 14=1881 | 15=1882 | 16=1882 | 17=1883 | 18=1883 | 19=1884 | 20=1884 | 21=1885 | 22=1885 | 23=1886 | 24=1887 | 25=1887 | 26=1888 | 27=1888 | 28=1889 | 29=1889 | 30=1890 | 31=1890 | 32=1891 | 33=1891 | 34=1892 | 35=1893 | 36=1893 | 37=1894 | 38=1894 | 39=1895 | 40=1896 | 41=1896 | 42=1897 | 43=1898 | 44=1898 | 45=1900 | 46=1902 | 47=1903 | 48=1904 | 49=1904 | 50=1905 | 51=1906 | 52=1906 | 53=1907 | 54=1908 | 55=1910 | 56=1912 | #default = Vorlage:ADB – bitte Band und Seitenzahlen korrekt angeben{{#ifeq:0|0|}} }}, S. 319{{ #if:325 | {{ #ifexpr: {{#switch: 37 | 1={{ #expr: 319 + 16 }} | 2={{ #expr: 319 + 2 }} | 3={{ #expr: 319 + 2 }} | 4={{ #expr: 319 + 2 }} | 5={{ #expr: 319 + 2 }} | 6={{ #expr: 319 + 2 }} | 7={{ #expr: 319 + 2 }} | 8={{ #expr: 319 + 2 }} | 9={{#switch: 319 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 319 < 449 | {{ #expr: 319 + 2 }} | {{ #expr: 319 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 319 + 2 }} | 11={{ #expr: 319 + 2 }} | 12={{ #expr: 319 + 2 }} | 13={{ #expr: 319 + 2 }} | 14={{ #expr: 319 + 2 }} | 15={{ #expr: 319 + 2 }} | 16={{ #expr: 319 + 2 }} | 17={{ #expr: 319 + 2 }} | 18={{ #expr: 319 + 2 }} | 19={{ #expr: 319 + 2 }} | 20={{ #expr: 319 + 2 }} | 21={{ #expr: 319 + 2 }} | 22={{ #expr: 319 + 2 }} | 23={{ #expr: 319 + 2 }} | 24={{ #expr: 319 + 2 }} | 25={{ #expr: 319 + 2 }} | 26={{ #expr: 319 + 2 }} | 27={{ #expr: 319 + 2 }} | 28={{ #expr: 319 + 2 }} | 29={{ #expr: 319 + 2 }} | 30={{ #expr: 319 + 2 }} | 31={{ #expr: 319 + 2 }} | 32={{ #expr: 319 + 2 }} | 33={{ #expr: 319 + 2 }} | 34={{ #expr: 319 + 2 }} | 35={{ #expr: 319 + 2 }} | 36={{ #expr: 319 + 2 }} | 37={{ #expr: 319 + 2 }} | 38={{ #expr: 319 + 2 }} | 39={{ #expr: 319 + 2 }} | 40={{ #expr: 319 + 2 }} | 41={{ #expr: 319 + 2 }} | 42={{ #expr: 319 + 2 }} | 43={{ #expr: 319 + 2 }} | 44={{ #expr: 319 + 2 }} | 45={{ #expr: 319 + 6 }} | 46={{ #expr: 319 + 2 }} | 47={{ #expr: 319 + 2 }} | 48={{ #expr: 319 + 2 }} | 49={{ #expr: 319 + 2 }} | 50={{ #expr: 319 + 2 }} | 51={{ #expr: 319 + 2 }} | 52={{ #expr: 319 + 2 }} | 53={{ #expr: 319 + 2 }} | 54={{ #expr: 319 + 2 }} | 55={{ #expr: 319 + 3 }} | 56=319 | #default = 319 }} != {{#switch: 37 | 1={{ #expr: 325 + 16 }} | 2={{ #expr: 325 + 2 }} | 3={{ #expr: 325 + 2 }} | 4={{ #expr: 325 + 2 }} | 5={{ #expr: 325 + 2 }} | 6={{ #expr: 325 + 2 }} | 7={{ #expr: 325 + 2 }} | 8={{ #expr: 325 + 2 }} | 9={{#switch: 325 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 325 < 449 | {{ #expr: 325 + 2 }} | {{ #expr: 325 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 325 + 2 }} | 11={{ #expr: 325 + 2 }} | 12={{ #expr: 325 + 2 }} | 13={{ #expr: 325 + 2 }} | 14={{ #expr: 325 + 2 }} | 15={{ #expr: 325 + 2 }} | 16={{ #expr: 325 + 2 }} | 17={{ #expr: 325 + 2 }} | 18={{ #expr: 325 + 2 }} | 19={{ #expr: 325 + 2 }} | 20={{ #expr: 325 + 2 }} | 21={{ #expr: 325 + 2 }} | 22={{ #expr: 325 + 2 }} | 23={{ #expr: 325 + 2 }} | 24={{ #expr: 325 + 2 }} | 25={{ #expr: 325 + 2 }} | 26={{ #expr: 325 + 2 }} | 27={{ #expr: 325 + 2 }} | 28={{ #expr: 325 + 2 }} | 29={{ #expr: 325 + 2 }} | 30={{ #expr: 325 + 2 }} | 31={{ #expr: 325 + 2 }} | 32={{ #expr: 325 + 2 }} | 33={{ #expr: 325 + 2 }} | 34={{ #expr: 325 + 2 }} | 35={{ #expr: 325 + 2 }} | 36={{ #expr: 325 + 2 }} | 37={{ #expr: 325 + 2 }} | 38={{ #expr: 325 + 2 }} | 39={{ #expr: 325 + 2 }} | 40={{ #expr: 325 + 2 }} | 41={{ #expr: 325 + 2 }} | 42={{ #expr: 325 + 2 }} | 43={{ #expr: 325 + 2 }} | 44={{ #expr: 325 + 2 }} | 45={{ #expr: 325 + 6 }} | 46={{ #expr: 325 + 2 }} | 47={{ #expr: 325 + 2 }} | 48={{ #expr: 325 + 2 }} | 49={{ #expr: 325 + 2 }} | 50={{ #expr: 325 + 2 }} | 51={{ #expr: 325 + 2 }} | 52={{ #expr: 325 + 2 }} | 53={{ #expr: 325 + 2 }} | 54={{ #expr: 325 + 2 }} | 55={{ #expr: 325 + 3 }} | 56=325 | #default = 325 }} |{{ #ifexpr: {{#switch: 37 | 1={{ #expr: 325 + 16 }} | 2={{ #expr: 325 + 2 }} | 3={{ #expr: 325 + 2 }} | 4={{ #expr: 325 + 2 }} | 5={{ #expr: 325 + 2 }} | 6={{ #expr: 325 + 2 }} | 7={{ #expr: 325 + 2 }} | 8={{ #expr: 325 + 2 }} | 9={{#switch: 325 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 325 < 449 | {{ #expr: 325 + 2 }} | {{ #expr: 325 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 325 + 2 }} | 11={{ #expr: 325 + 2 }} | 12={{ #expr: 325 + 2 }} | 13={{ #expr: 325 + 2 }} | 14={{ #expr: 325 + 2 }} | 15={{ #expr: 325 + 2 }} | 16={{ #expr: 325 + 2 }} | 17={{ #expr: 325 + 2 }} | 18={{ #expr: 325 + 2 }} | 19={{ #expr: 325 + 2 }} | 20={{ #expr: 325 + 2 }} | 21={{ #expr: 325 + 2 }} | 22={{ #expr: 325 + 2 }} | 23={{ #expr: 325 + 2 }} | 24={{ #expr: 325 + 2 }} | 25={{ #expr: 325 + 2 }} | 26={{ #expr: 325 + 2 }} | 27={{ #expr: 325 + 2 }} | 28={{ #expr: 325 + 2 }} | 29={{ #expr: 325 + 2 }} | 30={{ #expr: 325 + 2 }} | 31={{ #expr: 325 + 2 }} | 32={{ #expr: 325 + 2 }} | 33={{ #expr: 325 + 2 }} | 34={{ #expr: 325 + 2 }} | 35={{ #expr: 325 + 2 }} | 36={{ #expr: 325 + 2 }} | 37={{ #expr: 325 + 2 }} | 38={{ #expr: 325 + 2 }} | 39={{ #expr: 325 + 2 }} | 40={{ #expr: 325 + 2 }} | 41={{ #expr: 325 + 2 }} | 42={{ #expr: 325 + 2 }} | 43={{ #expr: 325 + 2 }} | 44={{ #expr: 325 + 2 }} | 45={{ #expr: 325 + 6 }} | 46={{ #expr: 325 + 2 }} | 47={{ #expr: 325 + 2 }} | 48={{ #expr: 325 + 2 }} | 49={{ #expr: 325 + 2 }} | 50={{ #expr: 325 + 2 }} | 51={{ #expr: 325 + 2 }} | 52={{ #expr: 325 + 2 }} | 53={{ #expr: 325 + 2 }} | 54={{ #expr: 325 + 2 }} | 55={{ #expr: 325 + 3 }} | 56=325 | #default = 325 }} = {{ #expr: {{#switch: 37 | 1={{ #expr: 319 + 16 }} | 2={{ #expr: 319 + 2 }} | 3={{ #expr: 319 + 2 }} | 4={{ #expr: 319 + 2 }} | 5={{ #expr: 319 + 2 }} | 6={{ #expr: 319 + 2 }} | 7={{ #expr: 319 + 2 }} | 8={{ #expr: 319 + 2 }} | 9={{#switch: 319 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 319 < 449 | {{ #expr: 319 + 2 }} | {{ #expr: 319 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 319 + 2 }} | 11={{ #expr: 319 + 2 }} | 12={{ #expr: 319 + 2 }} | 13={{ #expr: 319 + 2 }} | 14={{ #expr: 319 + 2 }} | 15={{ #expr: 319 + 2 }} | 16={{ #expr: 319 + 2 }} | 17={{ #expr: 319 + 2 }} | 18={{ #expr: 319 + 2 }} | 19={{ #expr: 319 + 2 }} | 20={{ #expr: 319 + 2 }} | 21={{ #expr: 319 + 2 }} | 22={{ #expr: 319 + 2 }} | 23={{ #expr: 319 + 2 }} | 24={{ #expr: 319 + 2 }} | 25={{ #expr: 319 + 2 }} | 26={{ #expr: 319 + 2 }} | 27={{ #expr: 319 + 2 }} | 28={{ #expr: 319 + 2 }} | 29={{ #expr: 319 + 2 }} | 30={{ #expr: 319 + 2 }} | 31={{ #expr: 319 + 2 }} | 32={{ #expr: 319 + 2 }} | 33={{ #expr: 319 + 2 }} | 34={{ #expr: 319 + 2 }} | 35={{ #expr: 319 + 2 }} | 36={{ #expr: 319 + 2 }} | 37={{ #expr: 319 + 2 }} | 38={{ #expr: 319 + 2 }} | 39={{ #expr: 319 + 2 }} | 40={{ #expr: 319 + 2 }} | 41={{ #expr: 319 + 2 }} | 42={{ #expr: 319 + 2 }} | 43={{ #expr: 319 + 2 }} | 44={{ #expr: 319 + 2 }} | 45={{ #expr: 319 + 6 }} | 46={{ #expr: 319 + 2 }} | 47={{ #expr: 319 + 2 }} | 48={{ #expr: 319 + 2 }} | 49={{ #expr: 319 + 2 }} | 50={{ #expr: 319 + 2 }} | 51={{ #expr: 319 + 2 }} | 52={{ #expr: 319 + 2 }} | 53={{ #expr: 319 + 2 }} | 54={{ #expr: 319 + 2 }} | 55={{ #expr: 319 + 3 }} | 56=319 | #default = 319 }} + 1 }} | f|–325}}|}} |}}{{#if: | ({{{7}}})}}.{{ #if:ADB:Schade, Johann Kaspar||{{#ifeq:0|0|}}}}

  • Helmut Obst: Der Berliner Beichtstuhlstreit. Die Kritik des Pietismus an der Beichtpraxis der lutherischen Orthodoxie. Luther-Verlag, Witten 1972, ISBN 3-7858-0171-8 (zugleich: Habilitationsschrift, Theologische Fakultät Halle-Wittenberg 1970).
  • Claudia Drese: Der Berliner Beichtstuhlstreit oder Philipp Jakob Spener zwischen allen Stühlen? In: Pietismus und Neuzeit 31 (2005), S. 60–97.
  • {{#if: Werner Raupp|Werner Raupp: }}Schade, Johann Kaspar. In: Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL){{#if:17|. Band 17, Bautz, {{#switch:17

|1=Hamm 1975. 2., unveränderte Auflage. Hamm 1990, ISBN 3-88309-013-1 |2=Hamm 1990, ISBN 3-88309-032-8 |3=Herzberg 1992, ISBN 3-88309-035-2 |4=Herzberg 1992, ISBN 3-88309-038-7 |5=Herzberg 1993, ISBN 3-88309-043-3 |6=Herzberg 1993, ISBN 3-88309-044-1 |7=Herzberg 1994, ISBN 3-88309-048-4 |8=Herzberg 1994, ISBN 3-88309-053-0 |9=Herzberg 1995, ISBN 3-88309-058-1 |10=Herzberg 1995, ISBN 3-88309-062-X |11=Herzberg 1996, ISBN 3-88309-064-6 |12=Herzberg 1997, ISBN 3-88309-068-9 |13=Herzberg 1998, ISBN 3-88309-072-7 |14=Herzberg 1998, ISBN 3-88309-073-5 |15=Herzberg 1999, ISBN 3-88309-077-8 |16=Herzberg 1999, ISBN 3-88309-079-4 |17=Herzberg 2000, ISBN 3-88309-080-8 |18=Herzberg 2001, ISBN 3-88309-086-7 |19=Nordhausen 2001, ISBN 3-88309-089-1 |20=Nordhausen 2002, ISBN 3-88309-091-3 |21=Nordhausen 2003, ISBN 3-88309-110-3 |22=Nordhausen 2003, ISBN 3-88309-133-2 |23=Nordhausen 2004, ISBN 3-88309-155-3 |24=Nordhausen 2005, ISBN 3-88309-247-9 |25=Nordhausen 2005, ISBN 3-88309-332-7 |26=Nordhausen 2006, ISBN 3-88309-354-8 |27=Nordhausen 2007, ISBN 978-3-88309-393-2 |28=Nordhausen 2007, ISBN 978-3-88309-413-7 |29=Nordhausen 2008, ISBN 978-3-88309-452-6 |30=Nordhausen 2009, ISBN 978-3-88309-478-6 |31=Nordhausen 2010, ISBN 978-3-88309-544-8 |32=Nordhausen 2011, ISBN 978-3-88309-615-5 |33=Nordhausen 2012, ISBN 978-3-88309-690-2 |34=Nordhausen 2013, ISBN 978-3-88309-766-4 |35=Nordhausen 2014, ISBN 978-3-88309-882-1 |36=Nordhausen 2015, ISBN 978-3-88309-920-0 |37=Nordhausen 2016, ISBN 978-3-95948-142-7 |38=Nordhausen 2017, ISBN 978-3-95948-259-2 |39=Nordhausen 2018, ISBN 978-3-95948-350-6 |40=Nordhausen 2019, ISBN 978-3-95948-426-8 |41=Nordhausen 2020, ISBN 978-3-95948-474-9 |42=Nordhausen 2021, ISBN 978-3-95948-505-0 |43=Nordhausen 2021, ISBN 978-3-95948-536-4 |44=Nordhausen 2022, ISBN 978-3-95948-556-2 |45=Nordhausen 2023, ISBN 978-3-95948-584-5 |46=Nordhausen 2023, ISBN 978-3-95948-590-6 |47=Nordhausen 2024, ISBN 978-3-689-11006-2 |48=Nordhausen 2025, ISBN 978-3-689-11017-8 }}{{#if:|, Sp. }}{{#if:1191-1197|, Sp. {{#iferror:{{#expr:1191-1197}}|1191-1197|{{#expr:1*1191-1197*0}}–{{#expr:-(0*1191-1197*1)}}}}}}}}{{#if:|}}{{#if:https://web.archive.org/web/20070629105116/http://www.bautz.de/bbkl/s/s1/schade_j_k.shtml%7C}}.{{#if: 17 | |{{#ifeq:||}}}}(mit ausführlicher Bibliographie).

Weblinks

Einzelnachweise

<references />

{{#ifeq: p | p | | {{#if: 11874816557410114 | |

}} }}{{#ifeq:||{{#if: | [[Kategorie:Wikipedia:GND fehlt {{#invoke:Str|left|{{{GNDCheck}}}|7}}]] }}{{#if: | {{#if: | | }} }} }}{{#if: | {{#ifeq: 0 | 2 | | }} }}{{#if: | {{#ifeq: 0 | 2 | | }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: 118748165 | | {{#if: {{#statements:P227}} | | }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: 118748165 | {{#if: {{#invoke:Wikidata|pageId}} | {{#if: {{#statements:P227}} | | }} }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: | | {{#if: {{#statements:P244}} | | }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: | {{#if: {{#invoke:Wikidata|pageId}} | {{#if: {{#statements:P244}} | | }} }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: 57410114 | | {{#if: {{#statements:P214}} | | }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: 57410114 | {{#if: {{#invoke:Wikidata|pageId}} | {{#if: {{#statements:P214}} | | }} }} }} }}Vorlage:Wikidata-Registrierung

{{#if: Schade, Johann Kaspar | {{#if: | {{#if: deutscher lutherischer Prediger | {{#if: 13. Januar 1666 | {{#if: Kühndorf | {{#if: 25. Juli 1698 | {{#if: Berlin |

Vorlage:Wikidata-Registrierung