Zum Inhalt springen

Franz Daniel Pastorius

aus Wikipedia, der freien Enzyklopädie
Datei:Pastorius Monument.JPG
Denkmal im Vernon Park, Philadelphia, zur Erinnerung an Pastorius und die ersten Siedler
Datei:Inscription Pastorius Monument.jpg
Inschrifttafel des Denkmals

Franz Daniel Pastorius (* 26. September 1651 in Sommerhausen; † zwischen dem 26. Dezember 1719 und dem 13. Januar 1720 in Germantown, Province of Pennsylvania),<ref>Marion Dexter Learned: The Life of Francis Daniel Pastorius, the Founder of Germantown. W. J. Campbell, Philadelphia 1908, S. 286.</ref> englisch Francis Daniel Pastorius, war ein deutscher Jurist. Er begründete die Deutsche Überseewanderung und war der einzige deutsche Schriftsteller des Barock in Amerika.

Leben

Herkunft und frühe Jahre

Franz Daniel Pastorius wurde geboren als Sohn des Melchior Adam Pastorius (1624–1702), Jurist in Sommerhausen, ab 1658 Bürgermeister von Windsheim, und dessen Gattin Magdalena (1607–1657). Der Vater konvertierte 1649 vom Katholizismus zum Luthertum. Franz Daniel Pastorius studierte zwischen 1668 und 1676 Rechtswissenschaften an den Universitäten in Altdorf bei Nürnberg, Straßburg und Jena, um anschließend zu promovieren. Die juristische Alltagsarbeit in Windsheim behagte ihm von Anfang an nicht, und auf eine Empfehlung des Superintendenten Johann Heinrich Horb wechselte er 1679 nach Frankfurt am Main. Dort fand er Zugang zu dem radikal-pietistischen Zirkel um Johann Jakob Schütz. In Amerika wandte sich Pastorius dem Quäkertum zu und kooperierte mit Mennoniten. In der deutschsprachigen Forschung wird er dennoch manchmal bis zu seinem Lebensende als lutherischer Pietist gesehen, in der amerikanischen Forschung hingegen meist als Quäker; neuerdings wird auch die Position vertreten, dass Pastorius Glaubensinhalte aus verschiedenen Konfessionen auswählte.<ref>{{#invoke:Vorlage:Literatur|f}} Seite 204–205</ref><ref>{{#invoke:Vorlage:Literatur|f}} Seite 63–107</ref> Durch die Vermittlung von Philipp Jacob Spener trat er eine Stelle als Hofmeister bei Johann Bonaventura von Bodeck an, mit dem er von 1680 bis 1682 auf Kavalierstour durch Europa reiste.

Erste deutsche Siedlung in Amerika

1682 gründete der Kreis um Schütz die Frankfurter-Land-Kompagnie, in deren Auftrag Pastorius im August 1683 mit dem Schiff America nach Philadelphia reiste, um in Pennsylvania für die Gesellschaft Land anzukaufen. Diese Pläne zerschlugen sich dann aber. Stattdessen fanden sich 13 Familien aus Krefeld (auch „Original 13“ genannt), verfolgte Konvertiten, die das Angebot von Pastorius annahmen und am 6. Oktober 1683 auf der Galeone Concord, der „deutschen Mayflower“, im Hafen von Philadelphia eintrafen.

Noch im Jahr der Ankunft 1683 wurde die Siedlung Germantown gegründet, die erste deutsche Ansiedlung in Nordamerika. Pastorius wirkte dort als Gemeindeoberhaupt, entwarf das offizielle Wappen, vermittelte Kenntnisse über den Wein- und Gartenbau und unterrichtete als Lehrer. Im Auftrag deutscher Siedler schrieb er zudem Briefe in deren Heimat. Pastorius veröffentlichte auch das erste in Pennsylvania verfasste Schulbuch in englischer Sprache.

Protestnote gegen die Sklaverei

Am 18. Februar 1688 initiierten Abraham Isacks op den Graeff, Herman Isacks op den Graeff, Gerrit Henderich und Pastorius den ersten Protest gegen die Sklaverei in Amerika. Pastorius verfügte über gute Kontakte zu William Penn, dem Gouverneur von Pennsylvania, der selber Sklaven besaß.<ref>{{#invoke:Vorlage:Literatur|f}}</ref> 1687 wurde er in die Pennsylvania Provincial Assembly gewählt, der er bis 1691 angehörte. Penn trug ihm ferner die Leitung der höheren Quäkerschule zu Philadelphia (1698–1700) an.

 

Ehe und Söhne

Franz Daniel Pastorius heiratete am 6. November 1688 Änneke Klostermann (* um 1663 in Mülheim an der Ruhr). Ihre Söhne waren:

  • Johann Samuel (* 30. März 1690 in Germantown; † 1722)
  • Heinrich (* 1. April 1692 in Germantown; †?)

Verschiedenes

Datei:GER — Bayern — Mittelfranken — Landkreis Neustadt an der Aisch-Bad Windsheim — Bad Windsheim — Marktplatz 1 (Gedenkplakette zu Franz Daniel Pastorius) 2024-03-31 Mattes.jpg
Informationstafel in der Pastoriusstraße in Bad Windsheim (Mittelfranken)

Werke (Auswahl)

Datei:Titelblatt franz daniel pastorius.jpg
Titelblatt des Berichtes aus Nordamerika
  • Franz Daniel Pastorius Beschreibung von Pennsylvanien. Nachbildung der in Frankfurt a./M. im Jahre 1700 erschienenen Original-Ausgabe. Herausgegeben vom Crefelder Verein für wissenschaftliche Vorträge. Kramer & Baum, Krefeld 1884 (Norderstedt 2017, ISBN 3-7436-9450-6).
  • Umständige Geographische Beschreibung Der zu allerletzt erfundenen Provintz Pensylvaniæ, In denen End-Gräntzen Americæ in der West-Welt gelegen. Andreas Otto, Franckfurt / Leipzig (i. e.: Nürnberg) 1700 (Digitalisat).
  • A New Primmer or Methodical Directions to attain the True Spelling, Reading and Writing of English. Printed by William Bradford, and sold by the author, s. l. 1698.
  • Henry Bernhard Koster, William Davis, Thomas Rutter et Thomas Bowyer, four boasting disputers of this world briefly rebuked, and answered according to their folly. Which they themselves have manifested in a late pamphlet, entituled, Advise for all professors and writers. Printed and sold by William Bradford, s. l. 1697.
  • Seventeenth Century American Poetry. Edited with an introduction, notes, and comments by Harrison T. Meserole. New York University Press, New York NY 1968.
  • Deliciae Hortenses, or Garden-recreations, and Voluptates apianae (= Studies in German Literature, Linguistics and Culture. 2). Edited by Christoph E. Schweitzer. Camden House, Columbia SC 1982, ISBN 0-938100-06-8 (Gedichte).
  • Patrick Erben, Alfred Brophy, Margo Lambert (Hrsg.): The Francis Daniel Pastorius Reader: Writings by an Early American Polymath. Penn State University, University Park 2019, ISBN 978-0-271-08328-5.

Literatur (Auswahl)

| 1=08359 | 2=08360 | 3=08361 | 4=08362 | 5=08363 | 6=08364 | 7=08365 | 8=08366 | 9=08367 | 10=08368 | 11=08369 | 12=08370 | 13=08371 | 14=08372 | 15=08373 | 16=08374 | 17=08375 | 18=08376 | 19=08377 | 20=08378 | 21=08379 | 22=08380 | 23=08381 | 24=08382 | 25=08383 | 26=08384 | 27=08385 | 28=08386 | 29=08387 | 30=08388 | 31=08389 | 32=08390 | 33=08391 | 34=08392 | 35=08393 | 36=08394 | 37=08395 | 38=08396 | 39=08397 | 40=08398 | 41=08399 | 42=08400 | 43=08401 | 44=08402 | 45=08403 | 46=08404 | 47=08405 | 48=08406 | 49=08407 | 50=08408 | 51=08409 | 52=08410 | 53=08411 | 54=08412 | 55=08413 | 56=00000 | #default = 0 }} | 0 | {{ #if:Pastorius, Franz Daniel|Pastorius, Franz Daniel|Franz Daniel Pastorius }} | [https://daten.digitale-sammlungen.de/~db/bsb000{{#switch: 25 | 1=08359 | 2=08360 | 3=08361 | 4=08362 | 5=08363 | 6=08364 | 7=08365 | 8=08366 | 9=08367 | 10=08368 | 11=08369 | 12=08370 | 13=08371 | 14=08372 | 15=08373 | 16=08374 | 17=08375 | 18=08376 | 19=08377 | 20=08378 | 21=08379 | 22=08380 | 23=08381 | 24=08382 | 25=08383 | 26=08384 | 27=08385 | 28=08386 | 29=08387 | 30=08388 | 31=08389 | 32=08390 | 33=08391 | 34=08392 | 35=08393 | 36=08394 | 37=08395 | 38=08396 | 39=08397 | 40=08398 | 41=08399 | 42=08400 | 43=08401 | 44=08402 | 45=08403 | 46=08404 | 47=08405 | 48=08406 | 49=08407 | 50=08408 | 51=08409 | 52=08410 | 53=08411 | 54=08412 | 55=08413 | 56=00000 | #default = 0 }}/images/index.html?seite={{#switch: 25 | 1={{ #expr: 219 + 16 }} | 2={{ #expr: 219 + 2 }} | 3={{ #expr: 219 + 2 }} | 4={{ #expr: 219 + 2 }} | 5={{ #expr: 219 + 2 }} | 6={{ #expr: 219 + 2 }} | 7={{ #expr: 219 + 2 }} | 8={{ #expr: 219 + 2 }} | 9={{#switch: 219 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 219 < 449 | {{ #expr: 219 + 2 }} | {{ #expr: 219 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 219 + 2 }} | 11={{ #expr: 219 + 2 }} | 12={{ #expr: 219 + 2 }} | 13={{ #expr: 219 + 2 }} | 14={{ #expr: 219 + 2 }} | 15={{ #expr: 219 + 2 }} | 16={{ #expr: 219 + 2 }} | 17={{ #expr: 219 + 2 }} | 18={{ #expr: 219 + 2 }} | 19={{ #expr: 219 + 2 }} | 20={{ #expr: 219 + 2 }} | 21={{ #expr: 219 + 2 }} | 22={{ #expr: 219 + 2 }} | 23={{ #expr: 219 + 2 }} | 24={{ #expr: 219 + 2 }} | 25={{ #expr: 219 + 2 }} | 26={{ #expr: 219 + 2 }} | 27={{ #expr: 219 + 2 }} | 28={{ #expr: 219 + 2 }} | 29={{ #expr: 219 + 2 }} | 30={{ #expr: 219 + 2 }} | 31={{ #expr: 219 + 2 }} | 32={{ #expr: 219 + 2 }} | 33={{ #expr: 219 + 2 }} | 34={{ #expr: 219 + 2 }} | 35={{ #expr: 219 + 2 }} | 36={{ #expr: 219 + 2 }} | 37={{ #expr: 219 + 2 }} | 38={{ #expr: 219 + 2 }} | 39={{ #expr: 219 + 2 }} | 40={{ #expr: 219 + 2 }} | 41={{ #expr: 219 + 2 }} | 42={{ #expr: 219 + 2 }} | 43={{ #expr: 219 + 2 }} | 44={{ #expr: 219 + 2 }} | 45={{ #expr: 219 + 6 }} | 46={{ #expr: 219 + 2 }} | 47={{ #expr: 219 + 2 }} | 48={{ #expr: 219 + 2 }} | 49={{ #expr: 219 + 2 }} | 50={{ #expr: 219 + 2 }} | 51={{ #expr: 219 + 2 }} | 52={{ #expr: 219 + 2 }} | 53={{ #expr: 219 + 2 }} | 54={{ #expr: 219 + 2 }} | 55={{ #expr: 219 + 3 }} | 56=219 | #default = 219 }} {{ #if:Pastorius, Franz Daniel|Pastorius, Franz Daniel|Franz Daniel Pastorius }}] }} }}{{#ifeq:Vorlage:Str rightc|.||.}} In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 25, Duncker & Humblot, Leipzig {{#switch: 25 | 1=1875 | 2=1875 | 3=1876 | 4=1876 | 5=1877 | 6=1877 | 7=1877 | 8=1878 | 9=1879 | 10=1879 | 11=1880 | 12=1880 | 13=1881 | 14=1881 | 15=1882 | 16=1882 | 17=1883 | 18=1883 | 19=1884 | 20=1884 | 21=1885 | 22=1885 | 23=1886 | 24=1887 | 25=1887 | 26=1888 | 27=1888 | 28=1889 | 29=1889 | 30=1890 | 31=1890 | 32=1891 | 33=1891 | 34=1892 | 35=1893 | 36=1893 | 37=1894 | 38=1894 | 39=1895 | 40=1896 | 41=1896 | 42=1897 | 43=1898 | 44=1898 | 45=1900 | 46=1902 | 47=1903 | 48=1904 | 49=1904 | 50=1905 | 51=1906 | 52=1906 | 53=1907 | 54=1908 | 55=1910 | 56=1912 | #default = Vorlage:ADB – bitte Band und Seitenzahlen korrekt angeben{{#ifeq:0|0|}} }}, S. 219{{ #if:219 | {{ #ifexpr: {{#switch: 25 | 1={{ #expr: 219 + 16 }} | 2={{ #expr: 219 + 2 }} | 3={{ #expr: 219 + 2 }} | 4={{ #expr: 219 + 2 }} | 5={{ #expr: 219 + 2 }} | 6={{ #expr: 219 + 2 }} | 7={{ #expr: 219 + 2 }} | 8={{ #expr: 219 + 2 }} | 9={{#switch: 219 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 219 < 449 | {{ #expr: 219 + 2 }} | {{ #expr: 219 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 219 + 2 }} | 11={{ #expr: 219 + 2 }} | 12={{ #expr: 219 + 2 }} | 13={{ #expr: 219 + 2 }} | 14={{ #expr: 219 + 2 }} | 15={{ #expr: 219 + 2 }} | 16={{ #expr: 219 + 2 }} | 17={{ #expr: 219 + 2 }} | 18={{ #expr: 219 + 2 }} | 19={{ #expr: 219 + 2 }} | 20={{ #expr: 219 + 2 }} | 21={{ #expr: 219 + 2 }} | 22={{ #expr: 219 + 2 }} | 23={{ #expr: 219 + 2 }} | 24={{ #expr: 219 + 2 }} | 25={{ #expr: 219 + 2 }} | 26={{ #expr: 219 + 2 }} | 27={{ #expr: 219 + 2 }} | 28={{ #expr: 219 + 2 }} | 29={{ #expr: 219 + 2 }} | 30={{ #expr: 219 + 2 }} | 31={{ #expr: 219 + 2 }} | 32={{ #expr: 219 + 2 }} | 33={{ #expr: 219 + 2 }} | 34={{ #expr: 219 + 2 }} | 35={{ #expr: 219 + 2 }} | 36={{ #expr: 219 + 2 }} | 37={{ #expr: 219 + 2 }} | 38={{ #expr: 219 + 2 }} | 39={{ #expr: 219 + 2 }} | 40={{ #expr: 219 + 2 }} | 41={{ #expr: 219 + 2 }} | 42={{ #expr: 219 + 2 }} | 43={{ #expr: 219 + 2 }} | 44={{ #expr: 219 + 2 }} | 45={{ #expr: 219 + 6 }} | 46={{ #expr: 219 + 2 }} | 47={{ #expr: 219 + 2 }} | 48={{ #expr: 219 + 2 }} | 49={{ #expr: 219 + 2 }} | 50={{ #expr: 219 + 2 }} | 51={{ #expr: 219 + 2 }} | 52={{ #expr: 219 + 2 }} | 53={{ #expr: 219 + 2 }} | 54={{ #expr: 219 + 2 }} | 55={{ #expr: 219 + 3 }} | 56=219 | #default = 219 }} != {{#switch: 25 | 1={{ #expr: 219 + 16 }} | 2={{ #expr: 219 + 2 }} | 3={{ #expr: 219 + 2 }} | 4={{ #expr: 219 + 2 }} | 5={{ #expr: 219 + 2 }} | 6={{ #expr: 219 + 2 }} | 7={{ #expr: 219 + 2 }} | 8={{ #expr: 219 + 2 }} | 9={{#switch: 219 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 219 < 449 | {{ #expr: 219 + 2 }} | {{ #expr: 219 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 219 + 2 }} | 11={{ #expr: 219 + 2 }} | 12={{ #expr: 219 + 2 }} | 13={{ #expr: 219 + 2 }} | 14={{ #expr: 219 + 2 }} | 15={{ #expr: 219 + 2 }} | 16={{ #expr: 219 + 2 }} | 17={{ #expr: 219 + 2 }} | 18={{ #expr: 219 + 2 }} | 19={{ #expr: 219 + 2 }} | 20={{ #expr: 219 + 2 }} | 21={{ #expr: 219 + 2 }} | 22={{ #expr: 219 + 2 }} | 23={{ #expr: 219 + 2 }} | 24={{ #expr: 219 + 2 }} | 25={{ #expr: 219 + 2 }} | 26={{ #expr: 219 + 2 }} | 27={{ #expr: 219 + 2 }} | 28={{ #expr: 219 + 2 }} | 29={{ #expr: 219 + 2 }} | 30={{ #expr: 219 + 2 }} | 31={{ #expr: 219 + 2 }} | 32={{ #expr: 219 + 2 }} | 33={{ #expr: 219 + 2 }} | 34={{ #expr: 219 + 2 }} | 35={{ #expr: 219 + 2 }} | 36={{ #expr: 219 + 2 }} | 37={{ #expr: 219 + 2 }} | 38={{ #expr: 219 + 2 }} | 39={{ #expr: 219 + 2 }} | 40={{ #expr: 219 + 2 }} | 41={{ #expr: 219 + 2 }} | 42={{ #expr: 219 + 2 }} | 43={{ #expr: 219 + 2 }} | 44={{ #expr: 219 + 2 }} | 45={{ #expr: 219 + 6 }} | 46={{ #expr: 219 + 2 }} | 47={{ #expr: 219 + 2 }} | 48={{ #expr: 219 + 2 }} | 49={{ #expr: 219 + 2 }} | 50={{ #expr: 219 + 2 }} | 51={{ #expr: 219 + 2 }} | 52={{ #expr: 219 + 2 }} | 53={{ #expr: 219 + 2 }} | 54={{ #expr: 219 + 2 }} | 55={{ #expr: 219 + 3 }} | 56=219 | #default = 219 }} |{{ #ifexpr: {{#switch: 25 | 1={{ #expr: 219 + 16 }} | 2={{ #expr: 219 + 2 }} | 3={{ #expr: 219 + 2 }} | 4={{ #expr: 219 + 2 }} | 5={{ #expr: 219 + 2 }} | 6={{ #expr: 219 + 2 }} | 7={{ #expr: 219 + 2 }} | 8={{ #expr: 219 + 2 }} | 9={{#switch: 219 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 219 < 449 | {{ #expr: 219 + 2 }} | {{ #expr: 219 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 219 + 2 }} | 11={{ #expr: 219 + 2 }} | 12={{ #expr: 219 + 2 }} | 13={{ #expr: 219 + 2 }} | 14={{ #expr: 219 + 2 }} | 15={{ #expr: 219 + 2 }} | 16={{ #expr: 219 + 2 }} | 17={{ #expr: 219 + 2 }} | 18={{ #expr: 219 + 2 }} | 19={{ #expr: 219 + 2 }} | 20={{ #expr: 219 + 2 }} | 21={{ #expr: 219 + 2 }} | 22={{ #expr: 219 + 2 }} | 23={{ #expr: 219 + 2 }} | 24={{ #expr: 219 + 2 }} | 25={{ #expr: 219 + 2 }} | 26={{ #expr: 219 + 2 }} | 27={{ #expr: 219 + 2 }} | 28={{ #expr: 219 + 2 }} | 29={{ #expr: 219 + 2 }} | 30={{ #expr: 219 + 2 }} | 31={{ #expr: 219 + 2 }} | 32={{ #expr: 219 + 2 }} | 33={{ #expr: 219 + 2 }} | 34={{ #expr: 219 + 2 }} | 35={{ #expr: 219 + 2 }} | 36={{ #expr: 219 + 2 }} | 37={{ #expr: 219 + 2 }} | 38={{ #expr: 219 + 2 }} | 39={{ #expr: 219 + 2 }} | 40={{ #expr: 219 + 2 }} | 41={{ #expr: 219 + 2 }} | 42={{ #expr: 219 + 2 }} | 43={{ #expr: 219 + 2 }} | 44={{ #expr: 219 + 2 }} | 45={{ #expr: 219 + 6 }} | 46={{ #expr: 219 + 2 }} | 47={{ #expr: 219 + 2 }} | 48={{ #expr: 219 + 2 }} | 49={{ #expr: 219 + 2 }} | 50={{ #expr: 219 + 2 }} | 51={{ #expr: 219 + 2 }} | 52={{ #expr: 219 + 2 }} | 53={{ #expr: 219 + 2 }} | 54={{ #expr: 219 + 2 }} | 55={{ #expr: 219 + 3 }} | 56=219 | #default = 219 }} = {{ #expr: {{#switch: 25 | 1={{ #expr: 219 + 16 }} | 2={{ #expr: 219 + 2 }} | 3={{ #expr: 219 + 2 }} | 4={{ #expr: 219 + 2 }} | 5={{ #expr: 219 + 2 }} | 6={{ #expr: 219 + 2 }} | 7={{ #expr: 219 + 2 }} | 8={{ #expr: 219 + 2 }} | 9={{#switch: 219 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 219 < 449 | {{ #expr: 219 + 2 }} | {{ #expr: 219 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 219 + 2 }} | 11={{ #expr: 219 + 2 }} | 12={{ #expr: 219 + 2 }} | 13={{ #expr: 219 + 2 }} | 14={{ #expr: 219 + 2 }} | 15={{ #expr: 219 + 2 }} | 16={{ #expr: 219 + 2 }} | 17={{ #expr: 219 + 2 }} | 18={{ #expr: 219 + 2 }} | 19={{ #expr: 219 + 2 }} | 20={{ #expr: 219 + 2 }} | 21={{ #expr: 219 + 2 }} | 22={{ #expr: 219 + 2 }} | 23={{ #expr: 219 + 2 }} | 24={{ #expr: 219 + 2 }} | 25={{ #expr: 219 + 2 }} | 26={{ #expr: 219 + 2 }} | 27={{ #expr: 219 + 2 }} | 28={{ #expr: 219 + 2 }} | 29={{ #expr: 219 + 2 }} | 30={{ #expr: 219 + 2 }} | 31={{ #expr: 219 + 2 }} | 32={{ #expr: 219 + 2 }} | 33={{ #expr: 219 + 2 }} | 34={{ #expr: 219 + 2 }} | 35={{ #expr: 219 + 2 }} | 36={{ #expr: 219 + 2 }} | 37={{ #expr: 219 + 2 }} | 38={{ #expr: 219 + 2 }} | 39={{ #expr: 219 + 2 }} | 40={{ #expr: 219 + 2 }} | 41={{ #expr: 219 + 2 }} | 42={{ #expr: 219 + 2 }} | 43={{ #expr: 219 + 2 }} | 44={{ #expr: 219 + 2 }} | 45={{ #expr: 219 + 6 }} | 46={{ #expr: 219 + 2 }} | 47={{ #expr: 219 + 2 }} | 48={{ #expr: 219 + 2 }} | 49={{ #expr: 219 + 2 }} | 50={{ #expr: 219 + 2 }} | 51={{ #expr: 219 + 2 }} | 52={{ #expr: 219 + 2 }} | 53={{ #expr: 219 + 2 }} | 54={{ #expr: 219 + 2 }} | 55={{ #expr: 219 + 3 }} | 56=219 | #default = 219 }} + 1 }} | f|–219}}|}} |}}{{#if: | ({{{7}}})}}.{{ #if:ADB:Pastorius, Franz Daniel||{{#ifeq:0|0|}}}}

  • Gerhard Dünnhaupt: Franz Daniel Pastorius (1651–1719). In: Gerhard Dünnhaupt: Personalbibliographien zu den Drucken des Barock. Band 4: Klaj – Postel (= Hiersemanns bibliographische Handbücher. 9). 2., verbesserte und wesentlich vermehrte Auflage. Hiersemann, Stuttgart 1991, ISBN 3-7772-9122-6, S. 3075–3079 (Werk- und Literaturverzeichnis).
  • Patrick Erben, Alfred Brophy, Margo Lambert (Hrsg.): The Francis Daniel Pastorius Reader: Writings by an Early American Polymath. Pennsylvania State University Press, University Park 2019, ISBN 978-0-271-08328-5.
  • {{#invoke:Vorlage:Literatur|f}}{{#ifeq: 0 | 0
   | {{#if: 97
       |
       | Vorlage:NDB – bitte Seitenzahl(en) angeben
     }}{{#if: 12019323X
         | {{#if: {{#invoke:URIutil|isDNBvalid|12019323X}}
             | {{#if: 
                 | Vorlage:NDB – Wenn GND dann kein SFZ angeben
               }}
             | Vorlage:NDB – GND unzulässig
           }}
         | {{#if: 
             | {{#if: 
                 | {{#ifeq: 47038 | 4526413
                     |
                     | Vorlage:NDB7= ist obsolet, jetzt SFZ=
                   }}
               }}
             | {{#ifeq:  | 1
                 | 
                 | 
               }}
           }}
     }}{{#if: 
         | {{#ifeq: 47038 | 11376103
             |
             | Vorlage:NDBWerktitel= war ein Irrtum, jetzt Werkliste=
           }}
       }}

}}{{#if:

   | {{#if: 
       |
       | 
     }}

}}

  • Hartmut Hombrecher: Transatlantischer Kulturtransfer. Franz Daniel Pastorius’ Schriften als Literatur und Praxis. Wallstein, Göttingen 2023, ISBN 978-3-8353-5469-2.
  • Marion Dexter Learned: The Life of Francis Daniel Pastorius. The Founder of Germantown. With an Appreciation of Pastorius by Samuel Whitaker Pennypacker. Campbell, Philadelphia PA 1908 ({{#if:lifeoffrancisdan01lear
    |[https://archive.org/{{#switch:
    |DL=download
    |DS=stream
    |#default=details}}/{{#if:trim|lifeoffrancisdan01lear}}{{#if:  | /{{{Fragment}}} | {{#if: n9 | /page/n9/mode/{{#if:{{#if:|{{#invoke:TemplUtl|faculty|{{{doppelseitig}}}}}}}|2|1}}up{{#if:|/search/%7B%7B%7BHervorhebung%7D%7D%7D}} | {{#ifeq: {{#if:  | {{{Ausgabe}}} | ST}}@{{#if:  | {{{Typ}}} | T}} | ST@T | /mode/1up }} }} }} {{#if:|{{#if:trim|{{{2}}}}}|{{#if:n9| {{#if:|{{{Fundstelle}}}|Textarchiv – Internet Archive}} | archive.org}}}}]{{#if:| ({{#if: 
           | {{#switch: {{{FORMAT}}}
               |PDF=PDF
               |DJVU=DjVu
               |MP3=MP3
               |MP4=MP4
               |OGG=Ogg
               |#default={{{Format}}}}};  }}{{{KBytes}}} kB)}}{{#if: | im {{#switch:-
    |A=Audioarchiv – Internet Archive
    |B
    |I=Bildarchiv – Internet Archive
    |F
    |M=Videoarchiv – Internet Archive
    |S=Softwarearchiv – Internet Archive
    |T=Textarchiv – Internet Archive
    |-=
    |#default=Unbekannter Parameterwert Typ={{{Typ}}}  }} |{{#if:| – Internet Archive| }} }} }}{{#invoke:TemplatePar|match
    |1=1=/[^#%s]+/
    |2=2=*
    |3=Typ=/[TABIFMS%-]?/
    |4=Fragment=/[^#%s]*/
    |5=Blatt=/[^#%s]*/
    |6=Hervorhebung=*
    |7=Ausgabe=/[DSds]?[TSLto]?%l*/
    |8=Fundstelle=/%d*/
    |9=doppelseitig=/%a*/
    |10=Format=/%u*/
    |11=KBytes=/%d*/
    |format=
    |template=Vorlage:archive.org
    |cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:archive.org
    |errNS=0
  }}).
  • Martin Lohmann: Die Bedeutung der deutschen Ansiedlungen in Pennsylvanien (= Schriften des Deutschen Ausland-Instituts. A: Kulturhistorische Reihe. Band 12, {{#if: {{#if: | {{#invoke:TemplUtl|faculty|{{{suffix}}}}} }}
 | {{#if:trim|500976-5}}. In: Zeitschriftendatenbank (ZDB).
 | {{#if: {{#if:  | {{#invoke:TemplUtl|faculty|{{{kurz}}}}} }}
     |
     | ZDB-ID 
   }}500976-5

}}{{#if: {{#invoke:TemplUtl|faculty|}} | | {{#if: {{#invoke:URIutil|isDNBvalid|500976-5|ZDB}} | | ZDB-ID ungültig{{#ifeq: 0 | 0 | }}}}}}). Ausland u. Heimat Verlags-Aktiengesellschaft u. a., Stuttgart u. a. 1923 (zugleich: Leipzig, Dissertation, 1923).

  • Erich Mende: Franz Daniel Pastorius und Germantown – Ein fränkischer Beitrag zur Gründungsgeschichte von Pennsylvanien. In: Frankenbund (Hrsg.): Frankenland – Zeitschrift für fränkische Landeskunde und Kulturpflege. Jahrgang 1976. Frankenbund, Würzburg 1976, S. 143–149 (PDF).
  • Friedrich Nieper: Die erste deutsche Auswanderung nach Pennsylvanien im Jahre 1683 und die Gründung von Germantown. Druckerei der Diakonen-Anstalt, Duisburg 1937 (Teilausgabe (Kapitel 5) von: Friedrich Nieper: Täufertum und mystischer Separatismus in Krefeld und in Pennsylvanien im 17. und 18. Jahrhundert. Bonn 1937 (Bonn, Universität, Dissertation, 1937)).
  • Friedrich Nieper: Die ersten deutschen Auswanderer von Krefeld nach Pennsylvanien. Ein Bild aus der religiösen Ideengeschichte des 17. und 18. Jahrhunderts. Buchhandlung des Erziehungsvereins, Neukirchen Kreis Moers 1940.
  • {{#if: Peter Nitschke|Peter Nitschke: }}Pastorius, Franz Daniel. In: Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL){{#if:6|. Band 6, Bautz, {{#switch:6

|1=Hamm 1975. 2., unveränderte Auflage. Hamm 1990, ISBN 3-88309-013-1 |2=Hamm 1990, ISBN 3-88309-032-8 |3=Herzberg 1992, ISBN 3-88309-035-2 |4=Herzberg 1992, ISBN 3-88309-038-7 |5=Herzberg 1993, ISBN 3-88309-043-3 |6=Herzberg 1993, ISBN 3-88309-044-1 |7=Herzberg 1994, ISBN 3-88309-048-4 |8=Herzberg 1994, ISBN 3-88309-053-0 |9=Herzberg 1995, ISBN 3-88309-058-1 |10=Herzberg 1995, ISBN 3-88309-062-X |11=Herzberg 1996, ISBN 3-88309-064-6 |12=Herzberg 1997, ISBN 3-88309-068-9 |13=Herzberg 1998, ISBN 3-88309-072-7 |14=Herzberg 1998, ISBN 3-88309-073-5 |15=Herzberg 1999, ISBN 3-88309-077-8 |16=Herzberg 1999, ISBN 3-88309-079-4 |17=Herzberg 2000, ISBN 3-88309-080-8 |18=Herzberg 2001, ISBN 3-88309-086-7 |19=Nordhausen 2001, ISBN 3-88309-089-1 |20=Nordhausen 2002, ISBN 3-88309-091-3 |21=Nordhausen 2003, ISBN 3-88309-110-3 |22=Nordhausen 2003, ISBN 3-88309-133-2 |23=Nordhausen 2004, ISBN 3-88309-155-3 |24=Nordhausen 2005, ISBN 3-88309-247-9 |25=Nordhausen 2005, ISBN 3-88309-332-7 |26=Nordhausen 2006, ISBN 3-88309-354-8 |27=Nordhausen 2007, ISBN 978-3-88309-393-2 |28=Nordhausen 2007, ISBN 978-3-88309-413-7 |29=Nordhausen 2008, ISBN 978-3-88309-452-6 |30=Nordhausen 2009, ISBN 978-3-88309-478-6 |31=Nordhausen 2010, ISBN 978-3-88309-544-8 |32=Nordhausen 2011, ISBN 978-3-88309-615-5 |33=Nordhausen 2012, ISBN 978-3-88309-690-2 |34=Nordhausen 2013, ISBN 978-3-88309-766-4 |35=Nordhausen 2014, ISBN 978-3-88309-882-1 |36=Nordhausen 2015, ISBN 978-3-88309-920-0 |37=Nordhausen 2016, ISBN 978-3-95948-142-7 |38=Nordhausen 2017, ISBN 978-3-95948-259-2 |39=Nordhausen 2018, ISBN 978-3-95948-350-6 |40=Nordhausen 2019, ISBN 978-3-95948-426-8 |41=Nordhausen 2020, ISBN 978-3-95948-474-9 |42=Nordhausen 2021, ISBN 978-3-95948-505-0 |43=Nordhausen 2021, ISBN 978-3-95948-536-4 |44=Nordhausen 2022, ISBN 978-3-95948-556-2 |45=Nordhausen 2023, ISBN 978-3-95948-584-5 |46=Nordhausen 2023, ISBN 978-3-95948-590-6 |47=Nordhausen 2024, ISBN 978-3-689-11006-2 |48=Nordhausen 2025, ISBN 978-3-689-11017-8 }}{{#if:|, Sp. }}{{#if:1594-1597|, Sp. {{#iferror:{{#expr:1594-1597}}|1594-1597|{{#expr:1*1594-1597*0}}–{{#expr:-(0*1594-1597*1)}}}}}}}}{{#if:|}}{{#if:https://web.archive.org/web/20070629060431/http://www.bautz.de/bbkl/p/Pastorius.shtml%7C}}.{{#if: 6 | |{{#ifeq:||}}}}

Weblinks

Einzelnachweise

<references />

{{#ifeq: p | p | | {{#if: 12019323Xn/80/4618777140116 | |

}} }}{{#ifeq:||{{#if: | [[Kategorie:Wikipedia:GND fehlt {{#invoke:Str|left|{{{GNDCheck}}}|7}}]] }}{{#if: | {{#if: | | }} }} }}{{#if: | {{#ifeq: 0 | 2 | | }} }}{{#if: | {{#ifeq: 0 | 2 | | }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: 12019323X | | {{#if: {{#statements:P227}} | | }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: 12019323X | {{#if: {{#invoke:Wikidata|pageId}} | {{#if: {{#statements:P227}} | | }} }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: n/80/46187 | | {{#if: {{#statements:P244}} | | }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: n/80/46187 | {{#if: {{#invoke:Wikidata|pageId}} | {{#if: {{#statements:P244}} | | }} }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: 77140116 | | {{#if: {{#statements:P214}} | | }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: 77140116 | {{#if: {{#invoke:Wikidata|pageId}} | {{#if: {{#statements:P214}} | | }} }} }} }}Vorlage:Wikidata-Registrierung

{{#if: Pastorius, Franz Daniel | {{#if: Pastorius, Francis Daniel | {{#if: deutsch-amerikanischer Jurist und Schriftsteller | {{#if: 26. September 1651 | {{#if: Sommerhausen | {{#if: 27. September 1719 | {{#if: Germantown |

Vorlage:Wikidata-Registrierung