Zum Inhalt springen

Constantin Lipsius

aus Wikipedia, der freien Enzyklopädie
Datei:Constantin Lipsius.jpg
Constantin Lipsius (undatiert)
Datei:Constantin Lipsius (circa 1890).jpg
Constantin Lipsius, ca. 1890

Constantin Lipsius (* 20. Oktober 1832 in Leipzig; † 11. April 1894 in Dresden<ref>Standesamt Dresden, Standesamt Dresden II, Sterbe-Nebenregister 1894, Nr. 918.</ref>; vollständiger Name: Johann Wilhelm Constantin Lipsius) war ein deutscher Architekt und Architekturtheoretiker des Historismus sowie sächsischer Hochschullehrer. Zu seinen bekanntesten Bauten zählt der Lipsius-Bau an der Brühlschen Terrasse in Dresden, in dem heute die Hochschule für Bildende Künste Dresden ihren Sitz hat.

Leben

Lipsius wurde 1832 als Sohn von Karl Heinrich Adelbert Lipsius (1805–1861), dem späteren Rektor der Thomasschule, in Leipzig geboren. Nach dem Gymnasium studierte Lipsius zunächst an der Baugewerkschule Dresden, danach am Bauatelier der Kunstakademie Dresden bei Hermann Nicolai, dem Nachfolger Gottfried Sempers. Im Anschluss unternahm er eine Italienreise, auf der ihn besonders die Bauten in Venedig begeisterten. Danach hielt er sich in Paris auf und arbeitete kurz für Jakob Ignaz Hittorff. Hier setzte er sich auch mit dem Werk von Henri Labrouste, Charles Garnier und Eugène Viollet-le-Duc auseinander; der Einfluss der französischen Architektur ist in seinem späteren Schaffen sichtbar.

Zu Beginn der 1860er Jahre nahm Lipsius an einer Reihe regionaler und nationaler Architekturwettbewerbe teil. Zugleich erweiterte er seine Kenntnisse beim Bau von Wohnhäusern und bei Restaurierungen. Sein Wettbewerbsentwurf für den Neubau der Kunstakademie Dresden 1866 zeigt bereits Einzelheiten, die er in seinem endgültigen Entwurf rund 20 Jahre später wieder aufgriff. Sein preisgekrönter Entwurf zum Neubau des Johannishospitals in Leipzig brachte Lipsius den Ehrentitel eines (königlich sächsischen) Baurats ein. 1874 wurde Lipsius zum Präsidenten der neu gegründeten Vereinigung Leipziger Architekten (VLA) gewählt und übernahm die Leitung der Baugewerkschule Leipzig. 1877 begann er die Restaurierung der Thomaskirche, die bis 1889 dauerte. Sie gilt heute als bedeutendste Leistung ihrer Art in Sachsen.

In den späten 1870er Jahren begann Lipsius eine Zusammenarbeit mit August Hartel. Sie entwarfen die Leipziger Peterskirche und die Johanniskirche in Gera und beteiligten sich 1882 mit einem Entwurf am zweiten Wettbewerb um den Bau des Reichstagsgebäudes in Berlin.

Als Hermann Nicolai 1881 starb, wurde Lipsius als Professor für Architektur an die Dresdner Kunstakademie berufen. Kurz danach erhielt er den Auftrag, den gesamten Baukomplex der Kunstakademie neu zu erbauen, was im Spiegel der damaligen Presse innerhalb kürzester Zeit zu einem kontrovers diskutierten Vorhaben wurde. Der Grund für die Auseinandersetzung war, dass das Gebäude als zu groß für den Bauplatz erachtet wurde. Dazu sahen viele Zeitgenossen seine Architektur als mangelhafte Nachempfindung der Dresdener Neorenaissance-Bauten von Semper und Nicolai an.

Dass der Auftrag zudem ohne eine öffentliche Ausschreibung bzw. Wettbewerb vergeben wurde, trug Lipsius erhebliche Missgunst ein. Die Meinungen über den Bau sind bis heute geteilt. Im Volksmund erhielt die ungewöhnliche Glaskuppel den Namen „Zitronenpresse“; dennoch steht der Bau zweifelsohne für die fortschrittlichste Architekturtheorie der ersten Hälfte der 1880er Jahre in Europa. Er repräsentierte damals eine konservative Annäherung an die architektonische Sprache Gottfried Sempers, wie sie in der dekorativen Ausführung des Kunsthistorischen Museums Wien zu finden ist. Zugleich wandte Lipsius sich damit dem architektonischen Symbolismus als stilistischer Erneuerung zu. Vor diesem Hintergrund wird die bizarre Glaskuppel zum Vorbild von nicht-repräsentativer Architektur. Dieses Konzept, das Lipsius ausdrücklich auf die Theorien Gottfried Sempers bezieht, spiegelt die erste Phase des architektonischen Realismus wider. Kurz nach Vollendung des Akademie-Komplexes erschien er als ein groteskes, viel zu ornamental geratenes Ungetüm; der architektonische Realismus war bereits vorangeschritten und hatte im theoretischen Werk Otto Wagners viel schärfere Konturen erhalten. Die Ablehnung seines Hauptwerks in der Öffentlichkeit verbitterte Lipsius bis zu seinem Lebensende.

In den 1880er Jahren wurde Lipsius zum stärksten Befürworter des Realismus; dieser nahm der sklavischen Nachahmung historischer Standardformen die Bedeutung, überdachte die ursprüngliche symbolische Kraft der Bauformen neu und versuchte damit, die zeitgenössische Architektur wiederzubeleben. Architekturrealisten in Deutschland, Österreich, Frankreich und in der Schweiz hofften so, dass eine Stilerneuerung sich organisch entwickeln würde. Diese Theorie wurde zum Ausgangspunkt der frühen Moderne und führte über den Jugendstil zu den späteren Entwicklungen im 20. Jahrhundert.

Datei:Constantin Lipsius Grab.jpg
Grab von Constantin Lipsius auf dem Trinitatisfriedhof in Dresden
Datei:Stele Constantin Lipsius 2.JPG
Lipsius-Denkmal in Dresden

Constantin Lipsius wurde auf dem Trinitatisfriedhof in Dresden beigesetzt. Nach seinem Tod folgte Paul Wallot, der Architekt des Berliner Reichstagsgebäudes, als Professor auf Lipsius’ Lehrstuhl nach.

In der Dresdner Gemarkung Altstadt II wurde eine Straße nach ihm benannt und 1913 an der Ecke Lipsiusstraße / Stübelallee eine Stele als Denkmal für ihn errichtet.

Bauten

Private Bauten

  • 1860–1861: Wohnhaus für den Verlagsbuchhändler Ernst Keil in Leipzig, Südostvorstadt, Königstraße 33 (heute: Goldschmidtstraße; 1943 kriegszerstört)
  • 1865: Schloss Kleinzschocher für Christian Bernhard Freiherr von Tauchnitz in Kleinzschocher bei Leipzig, Windorfer Straße
  • 1876: „Spiegelhalle“ des Schützenhauses in Leipzig
  • 1877: Restaurant Baarmann in Leipzig, Katharinenstraße 3 / Markt 6
  • 1878–1880: Schloss Wetzelstein für Arnold Woldemar Freiherr von Frege in Saalfeld
  • undatiert: Wohnhaus Frege in Leipzig, Ostvorstadt, Dörrienstraße
  • undatiert: Umbau des „Café Français“ (seit 1914 „Café Felsche“) in Leipzig, Augustusplatz
  • 1883: Mausoleum in Form einer Pyramide für die Gutsbesitzerin und Stifterin Hedwig Freiin von Eberstein in Schönefeld bei Leipzig (unter Denkmalschutz)
  • 1888–1889: Mausoleum für die Familie Frege in Abtnaundorf bei Leipzig (nach 1945 zerstört)
  • 1891–1893: Mausoleum für den sächsischen Kriegsminister Graf Alfred von Fabrice in Dresden, Antonstadt

Öffentliche Bauten

  • 1864–1867: Börse in Chemnitz, Beckerplatz (1922 abgebrochen)<ref>Karl Emil Otto Fritsch: Die Börse in Chemnitz. Erfunden von Constantin Lipsius, Architekt in Leipzig. In: Deutsche Bauzeitung, 5. Jahrgang 1871, S. 370 und Tafeln.</ref>
  • 1867–1872: Neues Johannishospital in Leipzig, Ostvorstadt, Hospitalstraße (heute: Prager Straße; 1943 kriegszerstört)
  • 1883–1894: Kunstakademie- und Ausstellungsgebäude (heute Lipsius-Bau) in Dresden<ref><templatestyles src="Webarchiv/styles.css" />{{#if:
      | {{#ifeq: {{{wayback}}} | *
    | Vorlage:Webarchiv/Wartung/Stern{{#if: Kunstakademie auf elbtal.com | {{#invoke:WLink|getEscapedTitle|Kunstakademie auf elbtal.com}} | {{#invoke:Webarchiv|getdomain|http://www.elbtal.com/dresden/zentrum/kunstakademie.html}} }} (Archivversionen)
    | {{#iferror: {{#time: j. F Y|{{{wayback}}}}}
         | {{#if:  || }}Vorlage:Webarchiv/Wartung/DatumDer Wert des Parameters {{#if: wayback | wayback | Datum }} muss ein gültiger Zeitstempel der Form YYYYMMDDHHMMSS sein!
         | {{#if: Kunstakademie auf elbtal.com | {{#invoke:WLink|getEscapedTitle|Kunstakademie auf elbtal.com}} | {{#invoke:Webarchiv|getdomain|http://www.elbtal.com/dresden/zentrum/kunstakademie.html}} }} {{#ifeq:  | [] | [ | ( }}Memento{{#if: {{#if:  | {{{archiv-bot}}} |  }} |  des Vorlage:Referrer }} vom {{#time: j. F Y|{{{wayback}}}}} im Internet Archive{{#if:  | ;  }}{{#ifeq:  | [] | ] | ) }}
      }}
  }}
      | {{#if:
          | {{#iferror: {{#time: j. F Y|{{{webciteID}}}}}
    | {{#switch: {{#invoke:Str|len|{{{webciteID}}}}}
       | 16= {{#if: Kunstakademie auf elbtal.com | {{#invoke:WLink|getEscapedTitle|Kunstakademie auf elbtal.com}} | {{#invoke:Webarchiv|getdomain|http://www.elbtal.com/dresden/zentrum/kunstakademie.html}} }} {{#ifeq:  | [] | [ | ( }}Memento{{#if: {{#if:  | {{{archiv-bot}}} |  }} |  des Vorlage:Referrer }} vom {{#time: j. F Y| 19700101000000 + {{#expr: floor {{#expr: {{#invoke:Str|sub|{{{webciteID}}}|1|10}}/86400}} }} days}} auf WebCite{{#if:  | ;  }}{{#ifeq:  | [] | ] | ) }}
       | 9 = {{#if: Kunstakademie auf elbtal.com | {{#invoke:WLink|getEscapedTitle|Kunstakademie auf elbtal.com}} | {{#invoke:Webarchiv|getdomain|http://www.elbtal.com/dresden/zentrum/kunstakademie.html}} }} {{#ifeq:  | [] | [ | ( }}Memento{{#if: {{#if:  | {{{archiv-bot}}} |  }} |  des Vorlage:Referrer}} vom {{#time: j. F Y| 19700101000000 + {{#expr: floor {{#expr: {{#invoke:Str|sub|{{#invoke:Expr|base62|{{{webciteID}}}}}|1|10}}/86400}} }} days}} auf WebCite{{#if:  | ;  }}{{#ifeq:  | [] | ] | ) }}
       | #default= Der Wert des Parameters {{#if: webciteID | webciteID | ID }} muss entweder ein Zeitstempel der Form YYYYMMDDHHMMSS oder ein Schüsselwert mit 9 Zeichen oder eine 16-stellige Zahl sein!Vorlage:Webarchiv/Wartung/webcitation{{#if:  || }}
      }}
    | c|{{{webciteID}}}}} {{#if: Kunstakademie auf elbtal.com | {{#invoke:WLink|getEscapedTitle|Kunstakademie auf elbtal.com}} | {{#invoke:Webarchiv|getdomain|http://www.elbtal.com/dresden/zentrum/kunstakademie.html}} }} (Memento{{#if: {{#if:  | {{{archiv-bot}}} |  }} |  des Vorlage:Referrer}} vom {{#time: j. F Y|{{{webciteID}}}}} auf WebCite{{#if:  | ;  }}{{#ifeq:  | [] | ] | ) }}
  }}
          | {{#if: 20130122004407
              | Vorlage:Webarchiv/Today
              | {{#if:
                      | Vorlage:Webarchiv/Generisch
                      | {{#if: Kunstakademie auf elbtal.com | {{#invoke:WLink|getEscapedTitle|Kunstakademie auf elbtal.com}} | {{#invoke:Webarchiv|getdomain|http://www.elbtal.com/dresden/zentrum/kunstakademie.html}} }}  
                 }}}}}}}}{{#if:
    | Vorlage:Webarchiv/archiv-bot
  }}{{#invoke:TemplatePar|check
     |all      = url=
     |opt      = text= wayback= webciteID= archive-is= archive-today= archiv-url= archiv-datum= ()= archiv-bot= format= original=
     |cat      = Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Webarchiv
     |errNS    = 0
     |template = Vorlage:Webarchiv
     |format   = *
     |preview  = 1
  }}{{#ifexpr: {{#if:|1|0}}{{#if:|+1}}{{#if:|+1}}{{#if:20130122004407|+1}}{{#if:|+1}} <> 1
    | {{#if:  || }}Vorlage:Webarchiv/Wartung/Parameter{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: Genau einer der Parameter 'wayback', 'webciteID', 'archive-today', 'archive-is' oder 'archiv-url' muss angegeben werden.|1}}
  }}{{#if: 
    | {{#switch: {{#invoke:Webarchiv|getdomain|{{{archiv-url}}}}}
        | web.archive.org = 
          {{#if:  || }}{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: Im Parameter 'archiv-url' wurde URL von Internet Archive erkannt, bitte Parameter 'wayback' benutzen.|1}} 
        | webcitation.org = 
          {{#if:  || }}{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: Im Parameter 'archiv-url' wurde URL von WebCite erkannt, bitte Parameter 'webciteID' benutzen.|1}} 
        | archive.today |archive.is |archive.ph |archive.fo |archive.li |archive.md |archive.vn = 
          {{#if:  || }}{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: Im Parameter 'archiv-url' wurde URL von archive.today erkannt, bitte Parameter 'archive-today' benutzen.|1}}
      }}{{#if: 
         | {{#iferror: {{#iferror:{{#invoke:Vorlage:FormatDate|Execute}}|}}
             | {{#if:  || }}Vorlage:Webarchiv/Wartung/Parameter{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: Der Wert des Parameter 'archiv-datum' ist ungültig oder hat ein ungültiges Format.|1}}
          |  }} 
         | {{#if:  || }}Vorlage:Webarchiv/Wartung/Parameter{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: Der Pflichtparameter 'archiv-datum' wurde nicht angegeben.|1}}
      }}
    | {{#if: 
         | {{#if:  || }}Vorlage:Webarchiv/Wartung/Parameter{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: Der Parameter 'archiv-datum' ist nur in Verbindung mit 'archiv-url' angebbar.|1}}
      }}
  }}{{#if:{{#invoke:URLutil|isHostPathResource|http://www.elbtal.com/dresden/zentrum/kunstakademie.html}}
    || {{#if:  || }}
  }}{{#if: Kunstakademie auf elbtal.com
    | {{#if: {{#invoke:WLink|isBracketedLink|Kunstakademie auf elbtal.com}}
        | {{#if:  || }}
      }}
    | {{#if:  || }}Vorlage:Webarchiv/Wartung/Linktext_fehlt
  }}{{#switch: 
    |addlarchives|addlpages= {{#if:  || }}{{#if: 1 |Vorlage:Webarchiv/Wartung/Parameter}}{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: enWP-Wert im Parameter 'format'.|1}}
  }}{{#ifeq: {{#invoke:Str|find|http://www.elbtal.com/dresden/zentrum/kunstakademie.html%7Carchiv}} |-1
    || {{#ifeq: {{#invoke:Str|find|{{#invoke:Str|cropleft|http://www.elbtal.com/dresden/zentrum/kunstakademie.html%7C4}}%7Chttp}} |-1
         || {{#switch: {{#invoke:Webarchiv|getdomain|http://www.elbtal.com/dresden/zentrum/kunstakademie.html }}
              | abendblatt.de | daserste.ndr.de | inarchive.com | webcitation.org = 
              | #default = {{#if:  || }}{{#if: 1 |Vorlage:Webarchiv/Wartung/URL}}{{#invoke:TemplUtl|failure| Fehler bei Vorlage:Webarchiv: Archiv-URL im Parameter 'url' anstatt URL der Originalquelle. Entferne den vor der Original-URL stehenden Mementobestandteil und setze den Archivierungszeitstempel in den Parameter 'wayback', 'webciteID', 'archive.today' oder 'archive-is' ein, sofern nicht bereits befüllt.|1}}
            }} 
       }}
  }}</ref><ref>Wolfgang Rother: Der Kunsttempel an der Brühlschen Terrasse. Das Akademie- und Ausstellungsgebäude von Constantin Lipsius in Dresden. Dresden / Basel 1994, ISBN 3-364-00292-4.</ref><ref>J. Duncan Berry: Steinerne Glock gegen Zitronenpresse. Lipsius' Ikonologie der Kuppel. In: Gilbert Lupfer u. a. (Hrsg.): Der Blick auf Dresden. Die Frauenkirche und das Werden der Dresdner Stadtsilhouette. Dresden 2005, ISBN 3-422-06576-8, S. 16–19.</ref>

Kirchen

Restaurierungen

Wettbewerbsentwürfe

  • 1866: Neues Rathaus in München
  • 1867: Kunstakademie in Dresden (Motto „D. K. J. K.“)
  • 1872: 1. Wettbewerb für das Reichstagsgebäude in Berlin
  • 1880: evangelisch-lutherische St.-Gertrud-Kirche in Hamburg-Uhlenhorst (mit August Hartel)
  • 1882: 2. Wettbewerb für das Reichstagsgebäude in Berlin (Motto „Das ist’s“)
  • 1882: Monumentalbrunnen auf dem Augustusplatz in Leipzig (mit August Hartel und dem Bildhauer Christian Behrens; prämiert mit dem 2. Preis)

Sonstiges

Literatur

| 1=08359 | 2=08360 | 3=08361 | 4=08362 | 5=08363 | 6=08364 | 7=08365 | 8=08366 | 9=08367 | 10=08368 | 11=08369 | 12=08370 | 13=08371 | 14=08372 | 15=08373 | 16=08374 | 17=08375 | 18=08376 | 19=08377 | 20=08378 | 21=08379 | 22=08380 | 23=08381 | 24=08382 | 25=08383 | 26=08384 | 27=08385 | 28=08386 | 29=08387 | 30=08388 | 31=08389 | 32=08390 | 33=08391 | 34=08392 | 35=08393 | 36=08394 | 37=08395 | 38=08396 | 39=08397 | 40=08398 | 41=08399 | 42=08400 | 43=08401 | 44=08402 | 45=08403 | 46=08404 | 47=08405 | 48=08406 | 49=08407 | 50=08408 | 51=08409 | 52=08410 | 53=08411 | 54=08412 | 55=08413 | 56=00000 | #default = 0 }} | 0 | {{ #if:Lipsius, Constantin|Lipsius, Constantin|Constantin Lipsius }} | [https://daten.digitale-sammlungen.de/~db/bsb000{{#switch: 52 | 1=08359 | 2=08360 | 3=08361 | 4=08362 | 5=08363 | 6=08364 | 7=08365 | 8=08366 | 9=08367 | 10=08368 | 11=08369 | 12=08370 | 13=08371 | 14=08372 | 15=08373 | 16=08374 | 17=08375 | 18=08376 | 19=08377 | 20=08378 | 21=08379 | 22=08380 | 23=08381 | 24=08382 | 25=08383 | 26=08384 | 27=08385 | 28=08386 | 29=08387 | 30=08388 | 31=08389 | 32=08390 | 33=08391 | 34=08392 | 35=08393 | 36=08394 | 37=08395 | 38=08396 | 39=08397 | 40=08398 | 41=08399 | 42=08400 | 43=08401 | 44=08402 | 45=08403 | 46=08404 | 47=08405 | 48=08406 | 49=08407 | 50=08408 | 51=08409 | 52=08410 | 53=08411 | 54=08412 | 55=08413 | 56=00000 | #default = 0 }}/images/index.html?seite={{#switch: 52 | 1={{ #expr: 5 + 16 }} | 2={{ #expr: 5 + 2 }} | 3={{ #expr: 5 + 2 }} | 4={{ #expr: 5 + 2 }} | 5={{ #expr: 5 + 2 }} | 6={{ #expr: 5 + 2 }} | 7={{ #expr: 5 + 2 }} | 8={{ #expr: 5 + 2 }} | 9={{#switch: 5 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 5 < 449 | {{ #expr: 5 + 2 }} | {{ #expr: 5 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 5 + 2 }} | 11={{ #expr: 5 + 2 }} | 12={{ #expr: 5 + 2 }} | 13={{ #expr: 5 + 2 }} | 14={{ #expr: 5 + 2 }} | 15={{ #expr: 5 + 2 }} | 16={{ #expr: 5 + 2 }} | 17={{ #expr: 5 + 2 }} | 18={{ #expr: 5 + 2 }} | 19={{ #expr: 5 + 2 }} | 20={{ #expr: 5 + 2 }} | 21={{ #expr: 5 + 2 }} | 22={{ #expr: 5 + 2 }} | 23={{ #expr: 5 + 2 }} | 24={{ #expr: 5 + 2 }} | 25={{ #expr: 5 + 2 }} | 26={{ #expr: 5 + 2 }} | 27={{ #expr: 5 + 2 }} | 28={{ #expr: 5 + 2 }} | 29={{ #expr: 5 + 2 }} | 30={{ #expr: 5 + 2 }} | 31={{ #expr: 5 + 2 }} | 32={{ #expr: 5 + 2 }} | 33={{ #expr: 5 + 2 }} | 34={{ #expr: 5 + 2 }} | 35={{ #expr: 5 + 2 }} | 36={{ #expr: 5 + 2 }} | 37={{ #expr: 5 + 2 }} | 38={{ #expr: 5 + 2 }} | 39={{ #expr: 5 + 2 }} | 40={{ #expr: 5 + 2 }} | 41={{ #expr: 5 + 2 }} | 42={{ #expr: 5 + 2 }} | 43={{ #expr: 5 + 2 }} | 44={{ #expr: 5 + 2 }} | 45={{ #expr: 5 + 6 }} | 46={{ #expr: 5 + 2 }} | 47={{ #expr: 5 + 2 }} | 48={{ #expr: 5 + 2 }} | 49={{ #expr: 5 + 2 }} | 50={{ #expr: 5 + 2 }} | 51={{ #expr: 5 + 2 }} | 52={{ #expr: 5 + 2 }} | 53={{ #expr: 5 + 2 }} | 54={{ #expr: 5 + 2 }} | 55={{ #expr: 5 + 3 }} | 56=5 | #default = 5 }} {{ #if:Lipsius, Constantin|Lipsius, Constantin|Constantin Lipsius }}] }} }}{{#ifeq:Vorlage:Str rightc|.||.}} In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 52, Duncker & Humblot, Leipzig {{#switch: 52 | 1=1875 | 2=1875 | 3=1876 | 4=1876 | 5=1877 | 6=1877 | 7=1877 | 8=1878 | 9=1879 | 10=1879 | 11=1880 | 12=1880 | 13=1881 | 14=1881 | 15=1882 | 16=1882 | 17=1883 | 18=1883 | 19=1884 | 20=1884 | 21=1885 | 22=1885 | 23=1886 | 24=1887 | 25=1887 | 26=1888 | 27=1888 | 28=1889 | 29=1889 | 30=1890 | 31=1890 | 32=1891 | 33=1891 | 34=1892 | 35=1893 | 36=1893 | 37=1894 | 38=1894 | 39=1895 | 40=1896 | 41=1896 | 42=1897 | 43=1898 | 44=1898 | 45=1900 | 46=1902 | 47=1903 | 48=1904 | 49=1904 | 50=1905 | 51=1906 | 52=1906 | 53=1907 | 54=1908 | 55=1910 | 56=1912 | #default = Vorlage:ADB – bitte Band und Seitenzahlen korrekt angeben{{#ifeq:0|0|}} }}, S. 5{{ #if:7 | {{ #ifexpr: {{#switch: 52 | 1={{ #expr: 5 + 16 }} | 2={{ #expr: 5 + 2 }} | 3={{ #expr: 5 + 2 }} | 4={{ #expr: 5 + 2 }} | 5={{ #expr: 5 + 2 }} | 6={{ #expr: 5 + 2 }} | 7={{ #expr: 5 + 2 }} | 8={{ #expr: 5 + 2 }} | 9={{#switch: 5 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 5 < 449 | {{ #expr: 5 + 2 }} | {{ #expr: 5 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 5 + 2 }} | 11={{ #expr: 5 + 2 }} | 12={{ #expr: 5 + 2 }} | 13={{ #expr: 5 + 2 }} | 14={{ #expr: 5 + 2 }} | 15={{ #expr: 5 + 2 }} | 16={{ #expr: 5 + 2 }} | 17={{ #expr: 5 + 2 }} | 18={{ #expr: 5 + 2 }} | 19={{ #expr: 5 + 2 }} | 20={{ #expr: 5 + 2 }} | 21={{ #expr: 5 + 2 }} | 22={{ #expr: 5 + 2 }} | 23={{ #expr: 5 + 2 }} | 24={{ #expr: 5 + 2 }} | 25={{ #expr: 5 + 2 }} | 26={{ #expr: 5 + 2 }} | 27={{ #expr: 5 + 2 }} | 28={{ #expr: 5 + 2 }} | 29={{ #expr: 5 + 2 }} | 30={{ #expr: 5 + 2 }} | 31={{ #expr: 5 + 2 }} | 32={{ #expr: 5 + 2 }} | 33={{ #expr: 5 + 2 }} | 34={{ #expr: 5 + 2 }} | 35={{ #expr: 5 + 2 }} | 36={{ #expr: 5 + 2 }} | 37={{ #expr: 5 + 2 }} | 38={{ #expr: 5 + 2 }} | 39={{ #expr: 5 + 2 }} | 40={{ #expr: 5 + 2 }} | 41={{ #expr: 5 + 2 }} | 42={{ #expr: 5 + 2 }} | 43={{ #expr: 5 + 2 }} | 44={{ #expr: 5 + 2 }} | 45={{ #expr: 5 + 6 }} | 46={{ #expr: 5 + 2 }} | 47={{ #expr: 5 + 2 }} | 48={{ #expr: 5 + 2 }} | 49={{ #expr: 5 + 2 }} | 50={{ #expr: 5 + 2 }} | 51={{ #expr: 5 + 2 }} | 52={{ #expr: 5 + 2 }} | 53={{ #expr: 5 + 2 }} | 54={{ #expr: 5 + 2 }} | 55={{ #expr: 5 + 3 }} | 56=5 | #default = 5 }} != {{#switch: 52 | 1={{ #expr: 7 + 16 }} | 2={{ #expr: 7 + 2 }} | 3={{ #expr: 7 + 2 }} | 4={{ #expr: 7 + 2 }} | 5={{ #expr: 7 + 2 }} | 6={{ #expr: 7 + 2 }} | 7={{ #expr: 7 + 2 }} | 8={{ #expr: 7 + 2 }} | 9={{#switch: 7 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 7 < 449 | {{ #expr: 7 + 2 }} | {{ #expr: 7 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 7 + 2 }} | 11={{ #expr: 7 + 2 }} | 12={{ #expr: 7 + 2 }} | 13={{ #expr: 7 + 2 }} | 14={{ #expr: 7 + 2 }} | 15={{ #expr: 7 + 2 }} | 16={{ #expr: 7 + 2 }} | 17={{ #expr: 7 + 2 }} | 18={{ #expr: 7 + 2 }} | 19={{ #expr: 7 + 2 }} | 20={{ #expr: 7 + 2 }} | 21={{ #expr: 7 + 2 }} | 22={{ #expr: 7 + 2 }} | 23={{ #expr: 7 + 2 }} | 24={{ #expr: 7 + 2 }} | 25={{ #expr: 7 + 2 }} | 26={{ #expr: 7 + 2 }} | 27={{ #expr: 7 + 2 }} | 28={{ #expr: 7 + 2 }} | 29={{ #expr: 7 + 2 }} | 30={{ #expr: 7 + 2 }} | 31={{ #expr: 7 + 2 }} | 32={{ #expr: 7 + 2 }} | 33={{ #expr: 7 + 2 }} | 34={{ #expr: 7 + 2 }} | 35={{ #expr: 7 + 2 }} | 36={{ #expr: 7 + 2 }} | 37={{ #expr: 7 + 2 }} | 38={{ #expr: 7 + 2 }} | 39={{ #expr: 7 + 2 }} | 40={{ #expr: 7 + 2 }} | 41={{ #expr: 7 + 2 }} | 42={{ #expr: 7 + 2 }} | 43={{ #expr: 7 + 2 }} | 44={{ #expr: 7 + 2 }} | 45={{ #expr: 7 + 6 }} | 46={{ #expr: 7 + 2 }} | 47={{ #expr: 7 + 2 }} | 48={{ #expr: 7 + 2 }} | 49={{ #expr: 7 + 2 }} | 50={{ #expr: 7 + 2 }} | 51={{ #expr: 7 + 2 }} | 52={{ #expr: 7 + 2 }} | 53={{ #expr: 7 + 2 }} | 54={{ #expr: 7 + 2 }} | 55={{ #expr: 7 + 3 }} | 56=7 | #default = 7 }} |{{ #ifexpr: {{#switch: 52 | 1={{ #expr: 7 + 16 }} | 2={{ #expr: 7 + 2 }} | 3={{ #expr: 7 + 2 }} | 4={{ #expr: 7 + 2 }} | 5={{ #expr: 7 + 2 }} | 6={{ #expr: 7 + 2 }} | 7={{ #expr: 7 + 2 }} | 8={{ #expr: 7 + 2 }} | 9={{#switch: 7 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 7 < 449 | {{ #expr: 7 + 2 }} | {{ #expr: 7 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 7 + 2 }} | 11={{ #expr: 7 + 2 }} | 12={{ #expr: 7 + 2 }} | 13={{ #expr: 7 + 2 }} | 14={{ #expr: 7 + 2 }} | 15={{ #expr: 7 + 2 }} | 16={{ #expr: 7 + 2 }} | 17={{ #expr: 7 + 2 }} | 18={{ #expr: 7 + 2 }} | 19={{ #expr: 7 + 2 }} | 20={{ #expr: 7 + 2 }} | 21={{ #expr: 7 + 2 }} | 22={{ #expr: 7 + 2 }} | 23={{ #expr: 7 + 2 }} | 24={{ #expr: 7 + 2 }} | 25={{ #expr: 7 + 2 }} | 26={{ #expr: 7 + 2 }} | 27={{ #expr: 7 + 2 }} | 28={{ #expr: 7 + 2 }} | 29={{ #expr: 7 + 2 }} | 30={{ #expr: 7 + 2 }} | 31={{ #expr: 7 + 2 }} | 32={{ #expr: 7 + 2 }} | 33={{ #expr: 7 + 2 }} | 34={{ #expr: 7 + 2 }} | 35={{ #expr: 7 + 2 }} | 36={{ #expr: 7 + 2 }} | 37={{ #expr: 7 + 2 }} | 38={{ #expr: 7 + 2 }} | 39={{ #expr: 7 + 2 }} | 40={{ #expr: 7 + 2 }} | 41={{ #expr: 7 + 2 }} | 42={{ #expr: 7 + 2 }} | 43={{ #expr: 7 + 2 }} | 44={{ #expr: 7 + 2 }} | 45={{ #expr: 7 + 6 }} | 46={{ #expr: 7 + 2 }} | 47={{ #expr: 7 + 2 }} | 48={{ #expr: 7 + 2 }} | 49={{ #expr: 7 + 2 }} | 50={{ #expr: 7 + 2 }} | 51={{ #expr: 7 + 2 }} | 52={{ #expr: 7 + 2 }} | 53={{ #expr: 7 + 2 }} | 54={{ #expr: 7 + 2 }} | 55={{ #expr: 7 + 3 }} | 56=7 | #default = 7 }} = {{ #expr: {{#switch: 52 | 1={{ #expr: 5 + 16 }} | 2={{ #expr: 5 + 2 }} | 3={{ #expr: 5 + 2 }} | 4={{ #expr: 5 + 2 }} | 5={{ #expr: 5 + 2 }} | 6={{ #expr: 5 + 2 }} | 7={{ #expr: 5 + 2 }} | 8={{ #expr: 5 + 2 }} | 9={{#switch: 5 | 448a=451 | 448b=452 | 448c=453 | 448d=454 | 448e=455 | 448f=456 | 448g=457 | 448h=458 | 448i=459 | 448k=460 | 448l=461 | 448m=462 | 448n=463 | 448o=464 | 448p=465 | 448q=466 | 448r=467 | 448s=468 | 448t=469 | 448u=470 | #default = {{ #ifexpr: 5 < 449 | {{ #expr: 5 + 2 }} | {{ #expr: 5 + 22 }} }} }} | 10={{ #expr: 5 + 2 }} | 11={{ #expr: 5 + 2 }} | 12={{ #expr: 5 + 2 }} | 13={{ #expr: 5 + 2 }} | 14={{ #expr: 5 + 2 }} | 15={{ #expr: 5 + 2 }} | 16={{ #expr: 5 + 2 }} | 17={{ #expr: 5 + 2 }} | 18={{ #expr: 5 + 2 }} | 19={{ #expr: 5 + 2 }} | 20={{ #expr: 5 + 2 }} | 21={{ #expr: 5 + 2 }} | 22={{ #expr: 5 + 2 }} | 23={{ #expr: 5 + 2 }} | 24={{ #expr: 5 + 2 }} | 25={{ #expr: 5 + 2 }} | 26={{ #expr: 5 + 2 }} | 27={{ #expr: 5 + 2 }} | 28={{ #expr: 5 + 2 }} | 29={{ #expr: 5 + 2 }} | 30={{ #expr: 5 + 2 }} | 31={{ #expr: 5 + 2 }} | 32={{ #expr: 5 + 2 }} | 33={{ #expr: 5 + 2 }} | 34={{ #expr: 5 + 2 }} | 35={{ #expr: 5 + 2 }} | 36={{ #expr: 5 + 2 }} | 37={{ #expr: 5 + 2 }} | 38={{ #expr: 5 + 2 }} | 39={{ #expr: 5 + 2 }} | 40={{ #expr: 5 + 2 }} | 41={{ #expr: 5 + 2 }} | 42={{ #expr: 5 + 2 }} | 43={{ #expr: 5 + 2 }} | 44={{ #expr: 5 + 2 }} | 45={{ #expr: 5 + 6 }} | 46={{ #expr: 5 + 2 }} | 47={{ #expr: 5 + 2 }} | 48={{ #expr: 5 + 2 }} | 49={{ #expr: 5 + 2 }} | 50={{ #expr: 5 + 2 }} | 51={{ #expr: 5 + 2 }} | 52={{ #expr: 5 + 2 }} | 53={{ #expr: 5 + 2 }} | 54={{ #expr: 5 + 2 }} | 55={{ #expr: 5 + 3 }} | 56=5 | #default = 5 }} + 1 }} | f|–7}}|}} |}}{{#if: | ({{{7}}})}}.{{ #if:ADB:Lipsius, Constantin||{{#ifeq:0|0|}}}}

  • Fritz Schumacher: Strömungen in deutscher Baukunst seit 1800. Leipzig 1935. / als Reprint: Vieweg, Braunschweig / Wiesbaden 1982, ISBN 3-528-08686-6, S. 75.
  • Fritz Löffler: Das alte Dresden. 8. Auflage, Leipzig 1983, ISBN 3-86502-000-3, S. 389.
  • Volker Helas: Sempers Dresden. Die Bauten und die Schüler. Dresden 2003, ISBN 3-930382-95-4, S. 38, S. 42, S. 49–51, S. 71.

Weblinks

[{{canonicalurl:Commons:Category:{{#if:Constantin Lipsius|Constantin Lipsius|Constantin Lipsius}}|uselang=de}} Commons: {{#if:|{{{2}}}|{{#if:Constantin Lipsius|Constantin Lipsius|{{#invoke:WLink|getArticleBase}}}}}}]{{#switch:1

|X|x= |0|-= |S|s= – Sammlung von Bildern |1|= – Sammlung von Bildern{{#if:

    | {{#switch: {{#invoke:TemplUtl|faculty|1}}/{{#invoke:TemplUtl|faculty|1}}
        |1/=  und Videos
        |1/1=, Videos und Audiodateien
        |/1=  und Audiodateien}}
    | , Videos und Audiodateien
  }}

|#default= – }}{{#if: Constantin Lipsius

   | {{#ifeq: {{#invoke:Str|left|constantin lipsius|9}} 
       | category: 
| FEHLER: Ohne Category: angeben!}}}}

Vorlage:Wikidata-Registrierung

Einzelnachweise

<references />

{{#ifeq: p | p | | {{#if: 119334186no/96/531237724314 | |

}} }}{{#ifeq:||{{#if: | [[Kategorie:Wikipedia:GND fehlt {{#invoke:Str|left|{{{GNDCheck}}}|7}}]] }}{{#if: | {{#if: | | }} }} }}{{#if: | {{#ifeq: 0 | 2 | | }} }}{{#if: | {{#ifeq: 0 | 2 | | }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: 119334186 | | {{#if: {{#statements:P227}} | | }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: 119334186 | {{#if: {{#invoke:Wikidata|pageId}} | {{#if: {{#statements:P227}} | | }} }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: no/96/5312 | | {{#if: {{#statements:P244}} | | }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: no/96/5312 | {{#if: {{#invoke:Wikidata|pageId}} | {{#if: {{#statements:P244}} | | }} }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: 37724314 | | {{#if: {{#statements:P214}} | | }} }} }}{{#ifeq: p | p | {{#if: 37724314 | {{#if: {{#invoke:Wikidata|pageId}} | {{#if: {{#statements:P214}} | | }} }} }} }}Vorlage:Wikidata-Registrierung

{{#if: Lipsius, Constantin | {{#if: Lipsius, Constantin Wilhelm Constantin (vollständiger Name) | {{#if: deutscher Architekt und Architekturtheoretiker, sächsischer Hochschullehrer | {{#if: 20. Oktober 1832 | {{#if: Leipzig | {{#if: 11. April 1894 | {{#if: Dresden |

Vorlage:Wikidata-Registrierung