Clipeus
Clipeus oder Clipeum ist der lateinische Begriff für einen großen, metallenen Rund- oder Ovalschild.
Etymologie
Clipeus von altlateinisch clupeus ist etymologisch mit Vorlage:GrcS („etwas decken, bedecken“) verwandt.
Militärische Bedeutung
Der Clipeus wurde im römischen Heer in der Frühzeit von den Soldaten der beiden ersten Glieder der Phalanx geführt. Er war der Standardschild der schweren, römischen Infanterie, deckte die linke Seite des Soldaten und entsprach in Form und Machart der griechischen Aspis. Laut Diodor haben die Römer diese Art des Schildes von den Etruskern entlehnt.<ref>Diodor 23, 3.</ref> Titus Livius zufolge wurde er bereits im ersten Samnitenkrieg vom ovalen Scutum abgelöst.<ref>Livius, Ab urbe condita 8,8,3; Auguste Demmin: Die Kriegswaffen in ihrer historischen Entwickelung von der Steinzeit bis zur Erfindung des Zündnadelgewehrs: ein Handbuch der Waffenkunde. Verlag Seemann, 1869, S. 309.</ref>
Römischen Soldaten, die sich im Kampf besonders auszeichneten, konnte ein Clipeus als ehrende Auszeichnung verliehen werden.<ref>Siehe Valerie A. Maxfield: The Military Decorations of the Roman Army. University of California Press, Berkeley/Los Angeles 1981, ISBN 0-7134-2718-3, S. 96 f.; Yann Le Bohec: Auszeichnungen, militärische. In: Der Neue Pauly (DNP). Band 2, Metzler, Stuttgart 1997, ISBN 3-476-01473-8, Sp. 343; ferner CIL XIII 1041; ILS 2713.</ref> Ein besonderes Exemplar dieses Schildes, der Clipeus virtutis, wurde Kaiser Augustus verliehen und diente als wichtiges Element in dessen Herrschaftsrepräsentation.
Clipeus als Dekorationselement
In einer zweiten Bedeutung steht der Begriff für ein rundes Porträt eines Verstorbenen an dessen Sarkophag. Eine solche imago clipeata kann auch in Stein gehauen sein. Im weiteren Sinne wird der Begriff allgemein auf runde, schildförmige Dekorationsmotive angewandt.
Im Mittelalter und in der Renaissance wurde der Clipeus als Brustbild in Form eines Medaillons aufgegriffen und häufig am Rahmen eines Bildes angebracht oder als architektonisches Ornament benutzt.
Literatur
- August Demmin: Die Kriegswaffen und ihre geschichtliche Entwickelungen. Friesenhahn, Leipzig 1893, S. 46, 189, 213, 225, 227, 251, 261, 262, 263, 309, 552, 553, {{#if:diekriegswaffeni00demmuoft#page/n3/mode/2up
|[https://archive.org/{{#switch:
|DL=download
|DS=stream
|#default=details}}/{{#if:trim|diekriegswaffeni00demmuoft#page/n3/mode/2up}}{{#if: | /{{{Fragment}}} | {{#if: | /page/{{{Blatt}}}/mode/{{#if:{{#if:|{{#invoke:TemplUtl|faculty|{{{doppelseitig}}}}}}}|2|1}}up{{#if:|/search/%7B%7B%7BHervorhebung%7D%7D%7D}} | {{#ifeq: {{#if: | {{{Ausgabe}}} | ST}}@{{#if: | {{{Typ}}} | T}} | ST@T | /mode/1up }} }} }} {{#if:|{{#if:trim|{{{2}}}}}|{{#if:| {{#if:|{{{Fundstelle}}}|Textarchiv – Internet Archive}} | archive.org}}}}]{{#if:| ({{#if:
| {{#switch: {{{FORMAT}}}
|PDF=PDF
|DJVU=DjVu
|MP3=MP3
|MP4=MP4
|OGG=Ogg
|#default={{{Format}}}}}; }}{{{KBytes}}} kB)}}{{#if: | im {{#switch:-
|A=Audioarchiv – Internet Archive
|B
|I=Bildarchiv – Internet Archive
|F
|M=Videoarchiv – Internet Archive
|S=Softwarearchiv – Internet Archive
|T=Textarchiv – Internet Archive
|-=
|#default=Unbekannter Parameterwert Typ={{{Typ}}} }} |{{#if:| – Internet Archive| }} }} }}{{#invoke:TemplatePar|match
|1=1=/[^#%s]+/
|2=2=*
|3=Typ=/[TABIFMS%-]?/
|4=Fragment=/[^#%s]*/
|5=Blatt=/[^#%s]*/
|6=Hervorhebung=*
|7=Ausgabe=/[DSds]?[TSLto]?%l*/
|8=Fundstelle=/%d*/
|9=doppelseitig=/%a*/
|10=Format=/%u*/
|11=KBytes=/%d*/
|format=
|template=Vorlage:archive.org
|cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:archive.org
|errNS=0
}}.
- {{ #if:Otto Fiebiger|Otto Fiebiger: |}}{{ #if:|[[:s:{{{6}}}|{{ #if:Clipeus|Clipeus|Clipeus }}]].|{{ #if:Clipeus|Clipeus|Clipeus }}.}} In: Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft (RE). {{#switch: IV,1
| S I | Suppl. I = Supplementband I | S II | Suppl. II = Supplementband II | S III | Suppl. III = Supplementband III | S IV | Suppl. IV = Supplementband IV | S V | Suppl. V = Supplementband V | S VI | Suppl. VI = Supplementband VI | S VII | Suppl. VII = Supplementband VII | S VIII | Suppl. VIII = Supplementband VIII | S IX | Suppl. IX = Supplementband IX | S X | Suppl. X = Supplementband X | S XI | Suppl. XI = Supplementband XI | S XII | Suppl. XII = Supplementband XII | S XIII | Suppl. XIII = Supplementband XIII | S XIV | Suppl. XIV = Supplementband XIV | S XV | Suppl. XV = Supplementband XV | R=Registerband | #default = Band IV,1 }}, Stuttgart {{#switch: IV,1 | I,1=1893 | I,2=1894 | II,1=1895 | II,2=1896 | III,1=1897 | III,2=1899 | IV,1=1900 | IV,2=1901 | V,1=1903 | V,2=1905 | VI,1=1907 | VI,2=1909 | VII,1=1910 | VII,2=1912 | VIII,1=1912 | VIII,2=1913 | IX,1=1914 | IX,2=1916 | X,1=1918 | X,2=1919 | XI,1=1921 | XI,2=1922 | XII,1=1924 | XII,2=1925 | XIII,1=1926 | XIII,2=1927 | XIV,1=1928 | XIV,2=1930 | XV,1=1931 | XV,2=1932 | XVI,1=1933 | XVI,2=1935 | XVII,1=1936 | XVII,2=1937 | XVIII,1=1939 | XVIII,2=1942 | XVIII,3=1949 | XVIII,4=1949 | XIX,1=1937 | XIX,2=1938 | XX,1=1941 | XX,2=1950 | XXI,1=1951 | XXI,2=1952 | XXII,1=1953 | XXII,2=1954 | XXIII,1=1957 | XXIII,2=1959 | XXIV=1963
| I A,1=1914 | I A,2=1920 | II A,1=1921 | II A,2=1923 | III A,1=1927 | III A,2=1929 | IV A,1=1931 | IV A,2=1932 | V A,1=1934 | V A,2=1934 | VI A,1=1936 | VI A,2=1937 | VII A,1=1939 | VII A,2=1948 | VIII A,1=1955 | VIII A,2=1958 | IX A,1=1961 | IX A,2=1967 | X A=1972
| Suppl. I=1903 | Suppl. II=1913 | Suppl. III=1918 | Suppl. IV=1924 | Suppl. V=1931 | Suppl. VI=1935 | Suppl. VII=1940 | Suppl. VIII=1956 | Suppl. IX=1962 | Suppl. X=1965 | Suppl. XI=1968 | Suppl. XII=1970 | Suppl. XIII=1973 | Suppl. XIV=1974 | Suppl. XV=1978
|S I=1903 |S II=1913 |S III=1918 |S IV=1924 |S V=1931 |S VI=1935 |S VII=1940 |S VIII=1956 |S IX=1962 |S X=1965 |S XI=1968 |S XII=1970 |S XIII=1973 |S XIV=1974 |S XV=1978 |R=1980
| #default = 1893ff. }}{{#if:55|, {{#ifeq: IV,1|R|S.|Sp.}} 55{{#if:56|{{#ifexpr:55<>56|{{#ifexpr: 55+1=56| f{{#if:|.}}|–56}}}} |}}|}}{{#if:|, |}}{{#if: | ({{{7}}})}}.{{#invoke:TemplatePar|match |template=Vorlage:RE |cat=Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:RE |format=@@@ |1=1=+ |2=2=N>0 |3=3=n |4=4=* |5=5=* |6=6=* |7=7=* |8=Fundstelle=*}}{{#if:IV,1|{{#switch: IV,1 | I,1 | I,2 | II,1 | II,2 | III,1 | III,2 | IV,1 | IV,2 | V,1 | V,2 | VI,1 | VI,2 | VII,1 | VII,2 | VIII,1 | VIII,2 | IX,1 | IX,2 | X,1 | X,2 | XI,1 | XI,2 | XII,1 | XII,2 | XIII,1 | XIII,2 | XIV,1 | XIV,2 | XV,1 | XV,2 | XVI,1 | XVI,2 | XVII,1 | XVII,2 | XVIII,1 | XVIII,2 | XVIII,3 | XVIII,4 | XIX,1 | XIX,2 | XX,1 | XX,2 | XXI,1 | XXI,2 | XXII,1 | XXII,2 | XXIII,1 | XXIII,2 | XXIV
| I A,1 | I A,2 | II A,1 | II A,2 | III A,1 | III A,2 | IV A,1 | IV A,2 | V A,1 | V A,2 | VI A,1 | VI A,2 | VII A,1 | VII A,2 | VIII A,1 | VIII A,2 | IX A,1 | IX A,2 | X A
| Suppl. I | Suppl. II | Suppl. III | Suppl. IV | Suppl. V | Suppl. VI | Suppl. VII | Suppl. VIII | Suppl. IX | Suppl. X | Suppl. XI | Suppl. XII | Suppl. XIII | Suppl. XIV | Suppl. XV
|S I |S II |S III |S IV |S V |S VI |S VII |S VIII |S IX |S X |S XI |S XII |S XIII |S XIV |S XV |R= | #default = Vorlage:RE: Ungültige Bandnummer. }}|}}
- Rolf Winkes: Clipeata imago. Studien zu einer römischen Bildnisform. Habelt, Bonn 1969.
- Valerie A. Maxfield: The Military Decorations of the Roman Army. University of California Press, Berkeley/Los Angeles 1981, ISBN 0-7134-2718-3, S. 96 f.
Einzelnachweise
<references />