Zum Inhalt springen

Platterbsen

aus Wikipedia, der freien Enzyklopädie
Dies ist die aktuelle Version dieser Seite, zuletzt bearbeitet am 3. Juni 2024 um 20:10 Uhr durch 2a02:2454:855a:b000:7c38:636:b9ec:f470 (Diskussion).
(Unterschied) ← Nächstältere Version | Aktuelle Version (Unterschied) | Nächstjüngere Version → (Unterschied)

<templatestyles src="Vorlage:Taxobox/styles.css" />

Platterbsen
Datei:Illustration Lathyrus nissolia0.jpg

Links: Gras-Platterbse (Lathyrus nissolia) und Rechts: Ranken-Platterbse (Lathyrus aphaca)

Systematik
Eurosiden I
Ordnung: Schmetterlingsblütenartige (Fabales)
Familie: Hülsenfrüchtler (Fabaceae)
Unterfamilie: Schmetterlingsblütler (Faboideae)
Tribus: Fabeae
Gattung: Platterbsen
Wissenschaftlicher Name
Lathyrus
L.

Die Platterbsen (Lathyrus), seltener auch Blatterbsen,<ref>Laut Wikipedia-Suchfunktion in folgenden (historischen) Dokumenten als Blatterbse bezeichnet:

Beschreibung und Inhaltsstoffe

Vegetative Merkmale

Die Platterbsen-Arten sind einjährige oder ausdauernde krautige Pflanzen, Ausläufer können vorkommen. Bei einigen Arten sind die Stängel geflügelt. Die je nach Art wechselständigen oder gegenständigen Laubblätter sind meistens paarig gefiedert und enden in einer Ranke. Seltener sind die Laubblätter zu einer Ranke oder zu einem grasartigen Phyllodium reduziert. Die Fiederblättchen sind meistens parallelnervig. Die Nebenblätter sind meistens krautig.

Datei:Lathyrus cicera.JPG
Sektion Lathyrus: Rote Platterbse (Lathyrus cicera)

Generative Merkmale

Die seitenständigen, mehr oder weniger lang gestielten, traubigen Blütenstände enthalten eine bis 30 Blüten. Die Deckblätter sind meist hinfällig und Vorblätter fehlen. Die zwittrigen Blüten sind zygomorph und fünfzählig mit doppelter Blütenhülle. Der Kelch ist radiärsymmetrisch bis zweilippig und meistens recht kurz. Das Schiffchen ist meistens gekrümmt und eher stumpf. Das oberste der zehn Staubblätter ist frei, die Staubblattröhre ist rechtwinkelig abgeschnitten. Der Fruchtknoten ist gestielt bis annähernd sitzend. Der an der Oberseite häufig abgeflachte, gebogen bis gedrehte Griffel ist an der Oberseite und an den Rändern behaart, selten kahl. Bei manchen Arten ist die Blüte durch eine Drehung der Geschlechtssäule und des Schiffchens asymmetrisch.

Die meistens länglichen und abgeflachten Hülsenfrüchte springen zweiklappig auf und enthalten zwei bis mehrere Samen.

Inhaltsstoffe

Besonders die Samen enthalten bei mehreren Arten lathyrogene Aminosäuren, die L-Oxalyldiaminopropionsäure und -buttersäure. Sie sind dadurch giftig und lösen den sogenannten Lathyrismus aus. Verantwortlich dafür sind wahrscheinlich die Propionsäurederivate.

Datei:Lathyrus latifolius.jpg
Sektion Lathyrus: Breitblättrige Platterbse (Lathyrus latifolius)
Datei:Lathyrus bauhinii1 eF.jpg
Sektion Lathyrostylis: Schwert-Platterbse (Lathyrus bauhini)
Datei:Lathyrus digitatus in Laspi.JPG
Sektion Lathyrostylis: Lathyrus digitatus
Datei:Lathyrus alpestris 02.jpg
Sektion Orobus: Lathyrus alpestris
Datei:Lathyrus aureus1.jpg
Sektion Orobus: Lathyrus aureus
Datei:Lathyrus laevigatus (Gelb-Platterbse) IMG 21852.JPG
Sektion Orobus: Gelbe Platterbse (Lathyrus laevigatus)
Datei:Lathyrus linifolius 01.jpg
Sektion Orobus: Berg-Platterbse (Lathyrus linifolius)
Datei:Lathyrus niger (Schwarz-Platterbse) IMG 7523.JPG
Sektion Orobus: Schwarzwerdende Platterbse (Lathyrus niger)
Datei:Lathyrus pannonicus2 eF.jpg
Sektion Orobus: Pannonische Platterbse (Lathyrus pannonicus)
Datei:Lathyrus vestitus ssp. alefeldii1CEJO.jpg
Sektion Orobus: Lathyrus vestitus subsp. alefeldii
Datei:Lathyrus clymenum1LEST.jpg
Sektion Clymenum: Purpur-Platterbse (Lathyrus clymenum)
Datei:Lathyrus ochrus.jpg
Sektion Clymenum: Flügel-Platterbse (Lathyrus ochrus)
Datei:Lathyrus nissolia 290407.jpg
Sektion Nissolia: Gras-Platterbse (Lathyrus nissolia)

Blütenbiologie

Blütenökologisch handelt es sich um nektarführende Schmetterlingsblumen mit einem Bürstenmechanismus. Die Bestäubung erfolgt vorwiegend durch Hautflügler (Hymenoptera). Einige Arten sind auch autogam, selten kommen auch bodennahe, kleistogame Blüten vor.

Vorkommen

Die Platterbsen-Arten sind vor allem in den temperaten Gebieten der Nordhemisphäre beheimatet, einige Arten reichen bis ins tropische Ostafrika und ins temperate Südamerika. In den Tropen fehlen sie. Das Mannigfaltigkeitszentrum liegt in den östlichen Teilen des Mittelmeergebietes, kleinere Zentren gibt es in Nord- und Südamerika.<ref name="Asmussen" />

Die Platterbsen-Arten wachsen an vielfältigen Standorten wie offenen Wäldern, Waldrändern, Wiesen, Weiden, Äckern, Berghängen, Marschen, Küsten, Sanddünen und Straßenrändern.<ref name="Asmussen"/>

Systematik

Synonyme für Lathyrus <templatestyles src="Person/styles.css" />L. sind: Aphaca <templatestyles src="Person/styles.css" />Mill., Konxikas <templatestyles src="Person/styles.css" />Raf., Orobus <templatestyles src="Person/styles.css" />L.<ref name="GRIN" />

Die Gattung Platterbsen (Lathyrus) gehört zur Tribus Fabeae (Synonym: Vicieae) in der Unterfamilie der Faboideae.<ref name="GRIN" /> Sie bildet mit rund 160 Arten die artenreichste Gattung. Sie wird in mehrere Sektionen untergliedert, was großteils auch durch molekulargenetische Analysen gestützt wird. Hier eine Liste mit ausgewählten Arten:<ref name="Kenicer"/>

  • Sektion Lathyrus: Sie enthält etwa 34 Arten, darunter:
    • Einjährige Platterbse (Lathyrus annuus <templatestyles src="Person/styles.css" />L.); Heimat: Europa, Nordafrika, Vorder- bis Zentralasien
    • Rote Platterbse (Lathyrus cicera <templatestyles src="Person/styles.css" />L.); Heimat: Europa, Nordafrika, Vorder- bis Zentralasien
    • Duftende Platterbse, umgangssprachlich Duft-Wicke oder Gartenwicke (Lathyrus odoratus <templatestyles src="Person/styles.css" />L.); Heimat: Süditalien, Sizilien, Ägäis, sonst teilweise eingebürgert
    • Lathyrus rotundifolius <templatestyles src="Person/styles.css" />Willd.; Heimat: Osteuropa und Vorderasien
    • Saat-Platterbse (Lathyrus sativus <templatestyles src="Person/styles.css" />L.): Die Heimat ist vielleicht Westasien, in Nordafrika, Europa und Vorderasien ist die Art eingebürgert.
    • Lathyrus setifolius <templatestyles src="Person/styles.css" />L.; kommt im Mittelmeergebiet vor
    • Wald-Platterbse (Lathyrus sylvestris <templatestyles src="Person/styles.css" />L.)
    • Tanger-Platterbse (Lathyrus tingitanus <templatestyles src="Person/styles.css" />L.)
    • Knollen-Platterbse (Lathyrus tuberosus <templatestyles src="Person/styles.css" />L.)
  • Sektion Lathyrostylis <templatestyles src="Person/styles.css" />(Griseb.) Bässler: Sie enthält etwa 20 ausdauernde, aufrecht wachsende Arten, darunter:
    • Lathyrus digitatus <templatestyles src="Person/styles.css" />(M.Bieb.) Fiori; Heimat: östliches Mittelmeergebiet, Südosteuropa, Kleinasien, Italien, Libyen
    • Lathyrus filiformis <templatestyles src="Person/styles.css" />(Lam.) Gay; Heimat: Spanien, Frankreich, Italien, Algerien, Marokko
    • Lathyrus pallescens <templatestyles src="Person/styles.css" />(M.Bieb.) K.Koch; kommt in Südosteuropa und in Kleinasien vor
    • Lathyrus spathulatus <templatestyles src="Person/styles.css" />Čelak.; Heimat: Vorderasien
  • Sektion Linearicarpus <templatestyles src="Person/styles.css" />Kupicha: Sie enthält etwa sieben Arten, darunter:
    • Lathyrus angulatus <templatestyles src="Person/styles.css" />L.; kommt in Südeuropa und Nordafrika vor
    • Kugelsamige Platterbse (Lathyrus sphaericus <templatestyles src="Person/styles.css" />Retz.); Heimat: Europa, Nordafrika, Asien
  • Sektion Notholathyrus <templatestyles src="Person/styles.css" />Kupicha: Sie enthält etwa 23 Arten, darunter:
  • Sektion Orobus <templatestyles src="Person/styles.css" />(L.) Gren. & Godr.: Wird von manchen Autoren als eigene Gattung geführt, was durch molekulargenetische Studien nicht gestützt wird. Sie enthält etwa 50 Arten, darunter:
    • Lathyrus alpestris <templatestyles src="Person/styles.css" />(Waldst. & Kit.) Čelak.; Heimat: Balkanhalbinsel
    • Lathyrus aureus <templatestyles src="Person/styles.css" />(Steven) D.Brândza; kommt auf der Balkanhalbinsel und in Kleinasien vor
    • Lathyrus davidii <templatestyles src="Person/styles.css" />Hance; Heimat: Nordchina, Amurgebiet, Japan, Korea, Russland
    • Lathyrus delnorticus <templatestyles src="Person/styles.css" />C.L. Hitchc., kommt in den USA vor
    • Lathyrus glandulosus <templatestyles src="Person/styles.css" />Broich, kommt in Kalifornien vor
    • Lathyrus gmelinii <templatestyles src="Person/styles.css" />Fritsch; Heimat: Ural, Zentralasien, China (Xinjiang)
    • Lathyrus holochlorus <templatestyles src="Person/styles.css" />(Piper) C.L.Hitchc.: Heimat: Oregon
    • Lathyrus humilis <templatestyles src="Person/styles.css" />(Ser.) Spreng.; Heimat: Ural und Asien
    • Strand-Platterbse (Lathyrus japonicus <templatestyles src="Person/styles.css" />Willd.; inkl. Lathyrus maritimus <templatestyles src="Person/styles.css" />Bigelow)
    • Lathyrus jepsonii <templatestyles src="Person/styles.css" />Greene, kommt in Kalifornien vor
    • Lathyrus komarovii <templatestyles src="Person/styles.css" />Ohwi; kommt in China, Korea und Russland vor
    • Gelbe Platterbse (Lathyrus laevigatus <templatestyles src="Person/styles.css" />(Waldst. & Kit.) Gren.); Heimat: Europa
    • Lathyrus lanszwertii <templatestyles src="Person/styles.css" />Kellogg, kommt in Nordamerika vor
    • Berg-Platterbse (Lathyrus linifolius <templatestyles src="Person/styles.css" />(Reichard) Bässler, Syn.: Lathyrus montanus <templatestyles src="Person/styles.css" />Bernh.)
    • Lathyrus littoralis <templatestyles src="Person/styles.css" />(Torr. & A.Gray) Walp., kommt in Nordamerika vor
    • Lathyrus nevadensis <templatestyles src="Person/styles.css" />S.Watson, kommt in Kalifornien vor
    • Schwarzwerdende Platterbse (Lathyrus niger <templatestyles src="Person/styles.css" />(L.) Bernh.)
    • Sumpf-Platterbse (Lathyrus palustris <templatestyles src="Person/styles.css" />L.)
    • Erbsenartige Platterbse (Lathyrus pisiformis <templatestyles src="Person/styles.css" />L.); kommt in Mittel- und Osteuropa vor
    • Lathyrus polyphyllus <templatestyles src="Person/styles.css" />Torr. & A. Gray, kommt in Nordamerika vor
    • Lathyrus quinquenervius <templatestyles src="Person/styles.css" />(Miq.) Litv.; kommt in Russland, China, Korea und Japan vor
    • Lathyrus rigidus <templatestyles src="Person/styles.css" />T.G.White, kommt in Nordamerika vor
    • Lathyrus splendens <templatestyles src="Person/styles.css" />Kellogg, kommt in Kalifornien vor
    • Lathyrus sulphureus <templatestyles src="Person/styles.css" />Brewer ex A.Gray, kommt in Kalifornien vor
    • Lathyrus transsylvanicus <templatestyles src="Person/styles.css" />(Spreng.) Rchb.; Heimat: Karpaten
    • Lathyrus vaniotii <templatestyles src="Person/styles.css" />H.Lév., kommt in China und Korea vor
    • Frühlings-Platterbse (Lathyrus vernus <templatestyles src="Person/styles.css" />(L.) Bernh.)
    • Lathyrus vestitus <templatestyles src="Person/styles.css" />Torr. & A.Gray, kommt in Nordamerika vor
  • Sektion Aphaca <templatestyles src="Person/styles.css" />(Adans.) Rchb.: Sie enthält etwa zwei Arten, darunter:
    • Ranken-Platterbse (Lathyrus aphaca <templatestyles src="Person/styles.css" />L.; inkl. Lathyrus pseudoaphaca <templatestyles src="Person/styles.css" />Boiss.)
  • Sektion Pratenses: Sie enthält etwa sechs Arten, darunter:
    • Lathyrus laxiflorus <templatestyles src="Person/styles.css" />(Desf.) Kuntze; Heimat: Italien, Balkanhalbinsel, Krim, Vorderasien
    • Wiesen-Platterbse (Lathyrus pratensis <templatestyles src="Person/styles.css" />L.)
  • Sektion Clymenum <templatestyles src="Person/styles.css" />(Mill.) Ser.: Sie enthält drei oder vier Arten:
    • Purpur-Platterbse (Lathyrus clymenum <templatestyles src="Person/styles.css" />L.); Heimat: Südeuropa, Türkei, Nordafrika
    • Lathyrus gloeospermus <templatestyles src="Person/styles.css" />Warb. & Eig; Heimat: Libanon, Syrien, Palästina
    • Flügel-Platterbse (Lathyrus ochrus <templatestyles src="Person/styles.css" />(L.) DC.); Heimat: Südeuropa, Nordafrika, Vorderasien
  • Sektion Neurolobus: Sie enthält nur eine Art:
  • Sektion Nissolia <templatestyles src="Person/styles.css" />(Adans.) Rchb.: Sie enthält nur eine Art:
    • Gras-Platterbse (Lathyrus nissolia <templatestyles src="Person/styles.css" />L.)

Die in Mitteleuropa vorkommenden Arten sind:<ref name="SF" />

Bedeutung

Unter den Platterbsen gibt es Nahrungs- und Futterpflanzen sowie Zierpflanzen. Einige Arten werden zur Stickstoffdüngung und als Dünenstabilisierer eingesetzt, wieder andere sind bedeutende Unkräuter.<ref name="Kenicer" />

Quellen

  • Syed Irtifaq Ali: Lathyrus. In: Syed Irtifaq Ali (Hrsg.) Flora of West Pakistan. Band 100: Papilionaceae. Stewart Herbarium, Rawalpindi 1977, S. 275 (online).
  • Bojian Bao, Gregory Kenicer: Lathyrus. In:
  • Ingrid Schönfelder, Peter Schönfelder: Kosmos-Atlas Mittelmeer- und Kanarenflora. Über 1600 Pflanzenarten. Franckh-Kosmos, Stuttgart 1994, ISBN 3-440-06223-6.
  • Walter Erhardt, Erich Götz, Nils Bödeker, Siegmund Seybold: Der große Zander. Enzyklopädie der Pflanzennamen. Band 2. Arten und Sorten. Eugen Ulmer, Stuttgart (Hohenheim) 2008, ISBN 978-3-8001-5406-7.

Einzelnachweise

<references> <ref name="Asmussen">Conny B. Asmussen, Aaron Liston: Chloroplast DNA characters, phylogeny, and classification of Lathyrus (Fabaceae). In: American Journal of Botany. Band 85, Nr. 3, 1998, S. 387–401 (Abstract).</ref> <ref name="Kenicer">Gregory J. Kenicer, Tadashi Kajita, R. Toby Pennington, Jin Murata: Systematics and biogeography of Lathyrus (Leguminosae) based on internal transcribed spacer and cpDNA sequence data. In: American Journal of Botany. Band 92, Nr. 7, 2005, S. 1199–1209, DOI:10.3732/ajb.92.7.1199.</ref> <ref name="GRIN">Skriptfehler: Ein solches Modul „Vorlage:GRIN“ ist nicht vorhanden. im Germplasm Resources Information Network (GRIN), USDA, ARS, National Genetic Resources Program. National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland.</ref> <ref name="SF"></ref> </references>

Weblinks

Commons: Platterbsen (Lathyrus) – Album mit Bildern, Videos und Audiodateien