<?xml version="1.0"?>
<feed xmlns="http://www.w3.org/2005/Atom" xml:lang="de">
	<id>https://wiki-de.moshellshocker.dns64.de/index.php?action=history&amp;feed=atom&amp;title=Surselvische_Sprache</id>
	<title>Surselvische Sprache - Versionsgeschichte</title>
	<link rel="self" type="application/atom+xml" href="https://wiki-de.moshellshocker.dns64.de/index.php?action=history&amp;feed=atom&amp;title=Surselvische_Sprache"/>
	<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki-de.moshellshocker.dns64.de/index.php?title=Surselvische_Sprache&amp;action=history"/>
	<updated>2026-06-09T08:58:26Z</updated>
	<subtitle>Versionsgeschichte dieser Seite in Wikipedia (Deutsch) – Lokale Kopie</subtitle>
	<generator>MediaWiki 1.43.8</generator>
	<entry>
		<id>https://wiki-de.moshellshocker.dns64.de/index.php?title=Surselvische_Sprache&amp;diff=189801&amp;oldid=prev</id>
		<title>~2026-28334-4: Wikilinkfix</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki-de.moshellshocker.dns64.de/index.php?title=Surselvische_Sprache&amp;diff=189801&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2026-01-18T18:27:43Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Wikilinkfix&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;b&gt;Neue Seite&lt;/b&gt;&lt;/p&gt;&lt;div&gt;&amp;lt;!-- schweizbezogen --&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Datei:Karte Sprachen Graubünden.png|mini|Ehemaliges Verbreitungsgebiet der einzelnen bündnerromanischen Idiome im Kanton Graubünden]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Surselvisch&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; (auch &amp;#039;&amp;#039;Oberländisch, Oberwaldisch,&amp;#039;&amp;#039; {{rmS|Sursilvan}}) ist ein [[bündnerromanisch]]es [[Idiom (Bündnerromanisch)|Idiom]] und wird in der Region [[Surselva]] im [[Kanton (Schweiz)|Kanton]] [[Graubünden]] gesprochen, also im Vorderrheintal ab [[Flims|Flims/Flem]] talaufwärts. Das nächstverwandte Idiom ist das sich östlich anschliessende [[Sutselvische Sprache|Sutsilvan]].&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ein [[Dialekt|Subdialekt]] des Sursilvan mit einigen Eigentümlichkeiten ist das [[Tuatschin]].&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Verbreitung der Sprache ==&lt;br /&gt;
Nach der Volkszählung im Jahre 2000 gaben von den Einwohnern im damaligen [[Bezirk Surselva]] 13&amp;amp;nbsp;879 Personen Sursilvan als Muttersprache an und zugleich als diejenige Sprache, die sie am besten beherrschten. Dies entspricht einem Anteil von 42,5 % der Gesamtbevölkerung. 17&amp;amp;nbsp;897 Personen gaben an, die Sprache im Alltag, in der Familie und im Beruf zu verwenden, was 54,8 % der Gesamtbevölkerung entspricht. Im [[Val Lumnezia]] bezeichneten 82 % der Bevölkerung Sursilvan als die von ihnen am besten beherrschte Sprache; in der [[Cadi]] waren dies 78,1 %, in der [[Gruob]] 48 %, in der Stadt [[Ilanz GR|Ilanz]] dagegen nur 29,9 %.&amp;lt;ref&amp;gt;{{Webarchiv |url=http://www.romontsch.ch/Sprache_Raetoromanisch_Sursilvan.html |wayback=20210613113901 |text=Ehemalige Website des Vereins Romontschissimo}}.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Erste Drucke ==&lt;br /&gt;
[[Datei:Igl ver sulaz.JPG|mini|hochkant|&amp;#039;&amp;#039;Ilg vêr sulaz da pievel giuvan&amp;#039;&amp;#039;]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nach der [[Reformation]] wuchs das Bedürfnis nach einer bündnerromanischen Schriftsprache; die romanischen Reformatoren wollten die Bibel und andere theologische Schriften in die Sprache des Volkes übersetzen. Nachdem [[Ulrich Campell|Durich Campell]] 1562 die [[Psalmen]]übersetzungen &amp;#039;&amp;#039;Ün Cudesch da Psalms&amp;#039;&amp;#039; in [[Ladin (Schweiz)|Engadinerromanisch]] verfasst hatte, erschien 1611 das erste surselvische Buch des [[Ilanz/Glion (Stadt)|Ilanzer]] Pfarrers [[Stefan Gabriel]] in [[Basel]]: &amp;#039;&amp;#039;Ilg vêr sulaz da pievel giuvan&amp;#039;&amp;#039; («Die wahre Freude des jungen Volkes»).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Sprachliche Merkmale im Überblick==&lt;br /&gt;
[[Bild:Kloster Disentis Votivbild.jpeg|thumb|Votivbild mit Text von 1809 aus dem [[Kloster Disentis]]]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Phonologie ===&lt;br /&gt;
Im Gegensatz zu den Idiomen im [[Engadin]], die noch die [[Rundung (Phonetik)|gerundeten]] [[Vorderzungenvokal]]e /ü/ und /ö/ kennen, hat im Surselvischen [[Entlabialisierung|Entrundung]] zu /i/ und /e/ stattgefunden, vergleiche surselvisch &amp;#039;&amp;#039;mir&amp;#039;&amp;#039; «Mauer», &amp;#039;&amp;#039;egl&amp;#039;&amp;#039; «Auge» mit engadinisch &amp;#039;&amp;#039;mür, ögl&amp;#039;&amp;#039;. Surselvisch (mit der Ausnahme der Mundart des Tujetsch) kennt sodann keine [[Palatalisierung]] von anlautendem /k/ zu /tsch/ vor /a/, vergleiche surselvisch &amp;#039;&amp;#039;casa&amp;#039;&amp;#039; «Haus» mit /k/ gegenüber sutselvisch &amp;#039;&amp;#039;tgea,&amp;#039;&amp;#039; Vallader (Unterengadinisch) &amp;#039;&amp;#039;chasa&amp;#039;&amp;#039; und Putèr (Oberengadinisch) &amp;#039;&amp;#039;chesa,&amp;#039;&amp;#039; die alle mit anlautendem /tsch/ gesprochen werden.&amp;lt;ref name=&amp;quot;liver&amp;quot;&amp;gt;Nach Ricarda Liver: &amp;#039;&amp;#039;Rätoromanisch. Eine Einführung in das Bündnerromanische.&amp;#039;&amp;#039; Gunter Narr, Tübingen 1999.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Morphologie ===&lt;br /&gt;
Ein Alleinstellungsmerkmal des Surselvischen gegenüber den anderen bündnerromanischen Idiomen im Bereich der [[Morphologie (Linguistik)|Flexionsformen]] ist, dass ein prädikatives, also nachgestelltes [[Adjektiv]] eine besondere maskuline Endung auf &amp;#039;&amp;#039;-s&amp;#039;&amp;#039; erhält: &amp;#039;&amp;#039;il Pieder Fluretg, maghers e secs&amp;#039;&amp;#039; «Pieder Fluretg, mager und dürr». Ein weiteres morphologisches Alleinstellungsmerkmal innerhalb der Bündner Romania ist, dass das Vorkommen [[Klitikon|klitischer]] [[Subjekt (Grammatik)|Subjekts]][[pronomen]] im Surselvischen auf wenige Fälle beschränkt ist; mit anderen Worten wird das dem Verb nachgestellte Pronomen im Engadinischen und Mittelbündnerischen häufig verkürzt, im Surselvischen viel seltener.&amp;lt;!-- bei Ricarda Liver leider keine Vergleichspaare--&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;liver&amp;quot; /&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Syntax ===&lt;br /&gt;
Eine Differenzierung im [[Syntax|Satzbau]] liegt darin vor, dass im Engadinischen ein direktes Objekt mit der Präposition &amp;#039;&amp;#039;a&amp;#039;&amp;#039; eingeleitet wird, im Surselvischen hingegen nicht, man vergleiche surselvisch &amp;#039;&amp;#039;has viu Peider?&amp;#039;&amp;#039; «hast du Peter gesehen?» mit Puter &amp;#039;&amp;#039;hest vis a Peider?&amp;#039;&amp;#039;&amp;lt;ref name=&amp;quot;liver&amp;quot; /&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Weitere, innerhalb der Romania unübliche oder seltene Erscheinungen wie die Verwendung des [[Konjunktiv]]s in der [[Indirekte Rede|indirekten Rede]] oder die [[Inversion (Sprache)|Umkehrung der Reihenfolge Subjekt – Verb]] nach vorangehendem [[Adverb]], adverbialer Bestimmung oder [[Nebensatz]] sind allen bündnerromanischen Idiomen gemein. Sie wurden aus der in Graubünden allgegenwärtigen deutschen Sprache beziehungsweise dem Schweizerdeutschen entlehnt.&amp;lt;ref name=&amp;quot;liver&amp;quot; /&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Orthographie ===&lt;br /&gt;
In der Schreibung werden im Surselvischen – ausser in Fremdwörtern – kaum [[Akzent (Schrift)|Akzentzeichen]] verwendet: Dem &amp;#039;&amp;#039;è&amp;#039;&amp;#039; «ist» des Rumantsch Grischun entspricht im Surselvischen &amp;#039;&amp;#039;ei&amp;#039;&amp;#039;. Dafür verwendet man im Surselvischen den Buchstaben &amp;#039;&amp;#039;h:&amp;#039;&amp;#039; Dem &amp;#039;&amp;#039;istorgia&amp;#039;&amp;#039; «Geschichte» im Rumantsch Grischun entspricht surselvisch &amp;#039;&amp;#039;historia&amp;#039;&amp;#039;. Das Verb «haben», welches in Rumantsch Grischun &amp;#039;&amp;#039;avair&amp;#039;&amp;#039; geschrieben wird, wird im Surselvischen &amp;#039;&amp;#039;haver&amp;#039;&amp;#039; geschrieben.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Aussprache ==&lt;br /&gt;
Die [[Wortakzent|Betonung]] liegt meist auf der vorletzten oder letzten Silbe. In unbetonten Silben werden die Vokale meist zu einem gemurmelten &amp;#039;&amp;#039;e&amp;#039;&amp;#039; ([[Schwa]]). Im Folgenden werden diejenigen Aussprachefälle aufgelistet, die für einen Deutschsprachigen unklar sein könnten.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
{| class=wikitable style=&amp;quot;text-align:center; padding:0.5em; float:left; margin-right:1em&amp;quot;&lt;br /&gt;
!Buchstabe !! Aussprache in IPA (deutsches oder anderes Äquivalent) !! Beispiel&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|c || vor &amp;#039;&amp;#039;a, o, u&amp;#039;&amp;#039; als [{{IPA|k}}] (dt. unbehauchtes k) &amp;lt;br&amp;gt;vor &amp;#039;&amp;#039;i&amp;#039;&amp;#039; und &amp;#039;&amp;#039;e&amp;#039;&amp;#039; als [{{IPA|ts}}] (dt. z) || &amp;#039;&amp;#039;canzun&amp;#039;&amp;#039; ‚Lied‘&amp;lt;br&amp;gt;&amp;#039;&amp;#039;december&amp;#039;&amp;#039; ‚Dezember‘&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ch || [{{IPA|k}}] (dt. unbehauchtes k); &amp;lt;br&amp;gt;kommt nur vor &amp;#039;&amp;#039;e&amp;#039;&amp;#039; und &amp;#039;&amp;#039;i&amp;#039;&amp;#039; vor ||&amp;#039;&amp;#039;zucher&amp;#039;&amp;#039; ‚Zucker‘&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|è || [{{IPA|ɛ}}] (dt. ä) || &amp;#039;&amp;#039;pèr&amp;#039;&amp;#039; ‚Paar‘ &lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|é || [{{IPA|e}}] (dt. ee)  || &amp;#039;&amp;#039;pér&amp;#039;&amp;#039; ‚Birne‘  &lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ei || je nach Region [{{IPA|ɛɪ}}] (Gruob), [{{IPA|aɪ}}] (Cadi) oder [{{IPA|ɔɪ}}] (Brigels) &amp;lt;br&amp;gt;(dt. ei in verschiedenen Varianten, auch oi) || &amp;#039;&amp;#039;treis&amp;#039;&amp;#039; ‚drei‘&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|eu || [{{IPA|ɛʊ}}] (dt. ä-u) || &amp;#039;&amp;#039;glieud&amp;#039;&amp;#039; ‚Leute‘&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|g || als [{{IPA|g}}] (dt. g) &amp;lt;br&amp;gt;vor &amp;#039;&amp;#039;e&amp;#039;&amp;#039; und &amp;#039;&amp;#039;i&amp;#039;&amp;#039; als [{{IPA|ɟ}}] (ähnlich dt. dj; das &amp;#039;&amp;#039;i&amp;#039;&amp;#039; bleibt stumm) || &amp;#039;&amp;#039;Grischun&amp;#039;&amp;#039; ‚Graubünden‘&amp;lt;br&amp;gt;&amp;#039;&amp;#039;baselgia&amp;#039;&amp;#039; ‚Kirche‘&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|gh || [{{IPA|g}}] (dt. g) || &amp;#039;&amp;#039;schenghegiar&amp;#039;&amp;#039; ‚schenken‘ &lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|gl || am Wortende und vor &amp;#039;&amp;#039;i&amp;#039;&amp;#039; als [{{IPA|ʎ}}] (ähnlich dt. lj; das &amp;#039;&amp;#039;i&amp;#039;&amp;#039; bleibt stumm)&amp;lt;br&amp;gt;vor &amp;#039;&amp;#039;a, e, o, u&amp;#039;&amp;#039; und in manchen Lehnwörtern als [{{IPA|gl}}] (dt. gl) || &amp;#039;&amp;#039;egl&amp;#039;&amp;#039; ‚Auge‘&amp;lt;br&amp;gt;&amp;#039;&amp;#039;Glaruna&amp;#039;&amp;#039; ‚Glarus‘&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|gn || [{{IPA|ɲ}}] (ähnlich  dt. nj) || &amp;#039;&amp;#039;signun&amp;#039;&amp;#039; ‚Senn‘ &lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|h || in der Regel stumm&amp;lt;br&amp;gt;ausser in Lehnwörtern, wo [{{IPA|h}}] (dt. h) || &amp;#039;&amp;#039;habitaziun&amp;#039;&amp;#039; ‚Behausung‘&amp;lt;br&amp;gt;&amp;#039;&amp;#039;haluncs&amp;#039;&amp;#039; ‚Halunke‘&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ia || [{{IPA|ɪa}}] (dt. ia) || &amp;#039;&amp;#039;siat&amp;#039;&amp;#039; ‚sieben‘ &lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ie || [{{IPA|ɪɛ}}] (dt. iä) ||&amp;#039;&amp;#039;caschiel&amp;#039;&amp;#039; ‚Käse‘&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|iu || [{{IPA|ɪʊ}}] (dt. iu) || &amp;#039;&amp;#039;vendiu&amp;#039;&amp;#039; ‚verkauft‘&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|iau || [{{IPA|ɪaʊ}}] (dt. iau) || &amp;#039;&amp;#039;cumiau&amp;#039;&amp;#039; ‚Abschied‘ &lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|r || meist [{{IPA|ʀ}}] (dt. Zäpfchen-r) || &amp;#039;&amp;#039;raps&amp;#039;&amp;#039; ‚Geld‘ &lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|s || am Wortanfang (vor Vokal) und am Wortende [{{IPA|s}}] (dt. s im Wortauslaut oder engl. s) &amp;lt;br&amp;gt;zwischen Vokalen [{{IPA|z}}] (dt. s vor Vokal oder engl. z)&amp;lt;br&amp;gt;vor &amp;#039;&amp;#039;c, n, m, p, t, tg&amp;#039;&amp;#039;  [{{IPA|ʃ}}] (dt. sch) &amp;lt;br&amp;gt;vor &amp;#039;&amp;#039;b, d, g, v&amp;#039;&amp;#039; [{{IPA|ʒ}}] (frz. j) || &amp;#039;&amp;#039;sulegl&amp;#039;&amp;#039; ‚Sonne‘&amp;lt;br&amp;gt;&amp;#039;&amp;#039;casa&amp;#039;&amp;#039; ‚Haus‘&amp;lt;br&amp;gt;&amp;#039;&amp;#039;finiastra&amp;#039;&amp;#039; ‚Fenster‘&amp;lt;br&amp;gt;&amp;#039;&amp;#039;sbagl&amp;#039;&amp;#039; ‚Fehler‘ &lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|sch || am Wortende [{{IPA|ʃ}}] (dt. sch)&amp;lt;br&amp;gt;zwischen Vokalen [{{IPA|ʒ}}] (frz. j) || &amp;#039;&amp;#039;cudisch&amp;#039;&amp;#039; ‚Buch‘&amp;lt;br&amp;gt;&amp;#039;&amp;#039;pischada&amp;#039;&amp;#039; ‚Butter‘ &lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tsch  || [{{IPA|tʃ}}] (dt. tsch) || &amp;#039;&amp;#039;tschiel&amp;#039;&amp;#039; ‚Himmel‘ &lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tg || [{{IPA|c}}] (ähnlich dt. kj) || &amp;#039;&amp;#039;tgaun&amp;#039;&amp;#039; ‚Hund‘&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ua || [{{IPA|ʊa}}] (dt. ua) || &amp;#039;&amp;#039;qual&amp;#039;&amp;#039; ‚welcher‘&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ue || [{{IPA|ʊɛ}}] (dt. u-e) || &amp;#039;&amp;#039;quel&amp;#039;&amp;#039; ‚dieser‘&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|uo || [{{IPA|ʊɔ}}] (dt. uo) || &amp;#039;&amp;#039;buob&amp;#039;&amp;#039; ‚Bub, Junge‘&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|uei || [{{IPA|ʊɛɪ}}] (dt. uei) || &amp;#039;&amp;#039;quei&amp;#039;&amp;#039; ‚dieses‘&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|uau|| [{{IPA|ʊaʊ}}] (dt. uau) || &amp;#039;&amp;#039;uaul&amp;#039;&amp;#039; ‚Wald‘&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Grammatik ==&lt;br /&gt;
=== Substantiv, Genus, Artikel ===&lt;br /&gt;
Surselvisch kennt bestimmte und unbestimmte Artikel, unbestimmte jedoch nur in der Einzahl. Es gibt zwei grammatische Geschlechter: Hauptwörter können männlich oder weiblich sein. Weibliche Hauptwörter enden häufig auf &amp;#039;&amp;#039;{{nowrap|-a}}&amp;#039;&amp;#039;. Grundsätzlich wird die Mehrzahl eines Hauptworts durch das Anhängen eines &amp;#039;&amp;#039;{{nowrap|-s}}&amp;#039;&amp;#039; gebildet. Endet das Hauptwort bereits auf &amp;#039;&amp;#039;{{nowrap|-s}},&amp;#039;&amp;#039; dann bleibt das Hauptwort unverändert.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|style=&amp;quot;width:200px&amp;quot;|&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Deutsch&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
|style=&amp;quot;width:200px&amp;quot;|&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Rumantsch Grischun&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
|style=&amp;quot;width:200px&amp;quot;|&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Romontsch Sursilvan&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ein Haus&lt;br /&gt;
|ina chasa&lt;br /&gt;
|ina casa&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ein Dorf&lt;br /&gt;
|in vitg&lt;br /&gt;
|in vitg&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|das Haus&lt;br /&gt;
|la chasa&lt;br /&gt;
|la casa&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|das Auto&lt;br /&gt;
|l’auto&lt;br /&gt;
|igl auto&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|die Häuser&lt;br /&gt;
|las chasas&lt;br /&gt;
|las casas&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|das Dorf&lt;br /&gt;
|il vitg&lt;br /&gt;
|il vitg&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|die Dörfer&lt;br /&gt;
|ils vitgs&lt;br /&gt;
|ils vitgs&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|die Autos&lt;br /&gt;
|ils autos&lt;br /&gt;
|ils autos&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
In Sursilvan werden Verhältniswörter und bestimmte Artikel zusammengezogen wie im Italienischen. In Rumantsch Grischun dagegen nicht.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|style=&amp;quot;width:100px&amp;quot;|&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Verhältniswort&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
|style=&amp;quot;width:100px&amp;quot;|&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Deutsch&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
|style=&amp;quot;width:50px&amp;quot;|&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;il&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
|style=&amp;quot;width:50px&amp;quot;|&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;igl&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
|style=&amp;quot;width:50px&amp;quot;|&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;ils&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
|style=&amp;quot;width:50px&amp;quot;|&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;la&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
|style=&amp;quot;width:50px&amp;quot;|&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;l&amp;#039; &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
|style=&amp;quot;width:50px&amp;quot;|&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;las&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|a&lt;br /&gt;
|an&lt;br /&gt;
|al&lt;br /&gt;
|agl&lt;br /&gt;
|als&lt;br /&gt;
|alla&lt;br /&gt;
|all&amp;#039;&lt;br /&gt;
|allas&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|cun&lt;br /&gt;
|mit&lt;br /&gt;
|cul&lt;br /&gt;
|cugl&lt;br /&gt;
|culs&lt;br /&gt;
|culla&lt;br /&gt;
|cull&amp;#039;&lt;br /&gt;
|cullas&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|da&lt;br /&gt;
|von&lt;br /&gt;
|dil&lt;br /&gt;
|digl&lt;br /&gt;
|dals&lt;br /&gt;
|dalla&lt;br /&gt;
|dall&amp;#039;&lt;br /&gt;
|dallas&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|en&lt;br /&gt;
|in&lt;br /&gt;
|el&lt;br /&gt;
|egl&lt;br /&gt;
|els&lt;br /&gt;
|ella&lt;br /&gt;
|ell&amp;#039;&lt;br /&gt;
|ellas&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|per&lt;br /&gt;
|für&lt;br /&gt;
|pil&lt;br /&gt;
|pigl&lt;br /&gt;
|pils&lt;br /&gt;
|per la&lt;br /&gt;
|per l&amp;#039;&lt;br /&gt;
|per las&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|sin&lt;br /&gt;
|auf&lt;br /&gt;
|sil&lt;br /&gt;
|sigl&lt;br /&gt;
|sils&lt;br /&gt;
|silla&lt;br /&gt;
|sill&amp;#039;&lt;br /&gt;
|sillas&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|tier&lt;br /&gt;
|bei&lt;br /&gt;
|tiel&lt;br /&gt;
|tiegl&lt;br /&gt;
|tiels&lt;br /&gt;
|tiella&lt;br /&gt;
|tiell&amp;#039;&lt;br /&gt;
|tiellas&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Adjektiv ===&lt;br /&gt;
Eigenschaftswörter werden dem Hauptwort gewöhnlich nachgestellt und wie dieses nach Geschlecht und Zahl gebeugt – einem männlichen Hauptwort folgt also ein männlich gebeugtes, einem weiblichen Hauptwort ein weiblich gebeugtes Eigenschaftswort, und einem Hauptwort in der Mehrzahl folgt ein Eigenschaftswort in der Mehrzahl.&lt;br /&gt;
Bei wesentlichen Eigenschaften steht das Eigenschaftswort jedoch vor dem Hauptwort. Beschreibt also eine Eigenschaft eine Sache, dann steht das Eigenschaftswort hinter dem Hauptwort, ist die Eigenschaft bedeutend für den Sinn des Hauptworts, steht das Eigenschaftswort vor dem Hauptwort.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|style=&amp;quot;width:200px&amp;quot;|&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Deutsch&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
|style=&amp;quot;width:200px&amp;quot;|&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Rumantsch Grischun&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
|style=&amp;quot;width:200px&amp;quot;|&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Romontsch Sursilvan&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ein grosses Haus&lt;br /&gt;
|ina gronda chasa&lt;br /&gt;
|ina gronda casa&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ein grosses Dorf&lt;br /&gt;
|in grond vitg&lt;br /&gt;
|in grond vitg&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ein grosser (wichtiger) Mann&lt;br /&gt;
|in grond um&lt;br /&gt;
|in grond um&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|Ein (körperlich) grosser Mann&lt;br /&gt;
|in um grond&lt;br /&gt;
|in um grond&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|eine grosse Frau&lt;br /&gt;
|ina dunna gronda&lt;br /&gt;
|ina dunna gronda&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|die wichtigen Frauen&lt;br /&gt;
|las grondas dunnas&lt;br /&gt;
|las grondas dunnas&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|die (finanziell) arme Frau&lt;br /&gt;
|la dunna paupra&lt;br /&gt;
|la dunna paupra&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|die beklagenswerten Männer&lt;br /&gt;
|ils paupers umens&lt;br /&gt;
|ils paupers umens&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ein grosses, weisses Haus&lt;br /&gt;
|ina gronda chasa alva&lt;br /&gt;
|ina gronda casa alva&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Verb ===&lt;br /&gt;
Das Verb &amp;#039;&amp;#039;esser&amp;#039;&amp;#039; «sein» wird in der Gegenwart wie folgt gebeugt:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|style=&amp;quot;width:200px&amp;quot;|&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Deutsch&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
|style=&amp;quot;width:200px&amp;quot;|&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Rumantsch Grischun&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
|style=&amp;quot;width:200px&amp;quot;|&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Romontsch Sursilvan&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ich bin&lt;br /&gt;
|jau sun&lt;br /&gt;
|jeu sun&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|du bist&lt;br /&gt;
|ti es&lt;br /&gt;
|ti eis&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|er ist&lt;br /&gt;
|el è&lt;br /&gt;
|el ei&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|sie ist&lt;br /&gt;
|ella è&lt;br /&gt;
|ella ei&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|man ist&lt;br /&gt;
|ins è&lt;br /&gt;
|ins ei&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|wir sind&lt;br /&gt;
|nus essan&lt;br /&gt;
|nus essan&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ihr seid&lt;br /&gt;
|vus essas&lt;br /&gt;
|vus essas&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|sie sind (männlich)&lt;br /&gt;
|els èn&lt;br /&gt;
|els ein&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|sie sind (weiblich)&lt;br /&gt;
|ellas èn&lt;br /&gt;
|ellas ein&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Das Verb &amp;#039;&amp;#039;haver&amp;#039;&amp;#039; «haben» (Rumantsch Grischun: &amp;#039;&amp;#039;avair&amp;#039;&amp;#039;) wird in der Gegenwart wie folgt gebeugt:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|style=&amp;quot;width:200px&amp;quot;|&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Deutsch&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
|style=&amp;quot;width:200px&amp;quot;|&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Rumantsch Grischun&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
|style=&amp;quot;width:200px&amp;quot;|&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Romontsch Sursilvan&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ich habe&lt;br /&gt;
|jau hai&lt;br /&gt;
|jeu hai / jeu vai&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|du hast&lt;br /&gt;
|ti has&lt;br /&gt;
|ti has&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|er hat&lt;br /&gt;
|el ha&lt;br /&gt;
|el ha&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|sie hat&lt;br /&gt;
|ella ha&lt;br /&gt;
|ella ha&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|man hat&lt;br /&gt;
|ins ha&lt;br /&gt;
|ins ha&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|wir haben&lt;br /&gt;
|nus avain&lt;br /&gt;
|nus vein&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|ihr habt&lt;br /&gt;
|vus avais&lt;br /&gt;
|vus veis&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|sie haben (männlich)&lt;br /&gt;
|els han&lt;br /&gt;
|els han&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|sie haben (weiblich)&lt;br /&gt;
|ellas han&lt;br /&gt;
|ellas han&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Satzbau ===&lt;br /&gt;
Einfache Fragen werden wie im Deutschen mittels Umkehrung der Wortfolge (Inversion) gebildet, das heisst, die Reihenfolge Hauptwort – Verb des Aussagesatzes wird durch die Reihenfolge Verb – Hauptwort ersetzt:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|style=&amp;quot;width:200px&amp;quot;|&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Deutsch&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
|style=&amp;quot;width:200px&amp;quot;|&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Rumantsch Grischun&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
|style=&amp;quot;width:200px&amp;quot;|&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Romontsch Sursilvan&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|Er ist Deutscher.&lt;br /&gt;
|El è tudestg.&lt;br /&gt;
|El ei tudestg.&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|Ist er Deutscher?&lt;br /&gt;
|È el tudestg?&lt;br /&gt;
|Ei el tudestg?&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Zahlen bis 10 ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|style=&amp;quot;width:200px&amp;quot;|&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Deutsch&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
|style=&amp;quot;width:200px&amp;quot;|&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Rumantsch Grischun&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
|style=&amp;quot;width:200px&amp;quot;|&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Romontsch Sursilvan&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|null&lt;br /&gt;
|nulla&lt;br /&gt;
|nul, nulla&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|eins&lt;br /&gt;
|in, ina&lt;br /&gt;
|in, ina&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|zwei&lt;br /&gt;
|dus, duas&lt;br /&gt;
|dus, duas&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|drei&lt;br /&gt;
|trais, treia&lt;br /&gt;
|treis, trei&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|vier&lt;br /&gt;
|quatter&lt;br /&gt;
|quater&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|fünf&lt;br /&gt;
|tschintg&lt;br /&gt;
|tschun&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|sechs&lt;br /&gt;
|sis&lt;br /&gt;
|sis&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|sieben&lt;br /&gt;
|set&lt;br /&gt;
|siat&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|acht&lt;br /&gt;
|otg&lt;br /&gt;
|otg&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|neun&lt;br /&gt;
|nov&lt;br /&gt;
|nov&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|zehn&lt;br /&gt;
|diesch&lt;br /&gt;
|diesch&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Sprachbeispiel ==&lt;br /&gt;
Das folgende Sprachbeispiel stammt aus [[Jean de La Fontaine]]s Fabel «Der Rabe und der Fuchs». Die [[Lia Rumantscha]] hat es erstmals 2004 in ihrer Broschüre &amp;#039;&amp;#039;Rätoromanisch. Facts and Figures&amp;#039;&amp;#039; erstmals veröffentlicht;&amp;lt;ref&amp;gt;Rico Cathomas: &amp;#039;&amp;#039;Schule und Zweisprachigkeit.&amp;#039;&amp;#039; Waxmann, Münster 2005, ISBN 3-8309-1575-6, S. 145.&amp;lt;/ref&amp;gt; es wird gerne verwendet, um die Unterschiede der verschiedenen bündnerromanischen Idiome darzustellen.&amp;lt;ref&amp;gt;Sibilla Bondolfi: [https://www.swissinfo.ch/ger/direkte-demokratie_raetoromanisch-mit-volksabstimmungen-retten/43203506 &amp;#039;&amp;#039;Rätoromanisch mit Volksabstimmungen retten?&amp;#039;&amp;#039;] In: &amp;#039;&amp;#039;[[SWI swissinfo.ch]].&amp;#039;&amp;#039; 23. Mai 2017.&amp;lt;/ref&amp;gt; Eine Audioversion der surselvischen Fassung kann [[Datei:Sursilvan-L&amp;#039;uolp.ogg]] gehört werden.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Surselvisch&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
L’uolp era puspei inagada fomentada. Cheu ha ella viu sin in pégn in tgaper che teneva in toc caschiel en siu bec. Quei gustass a mi, ha ella tertgau, ed ha clamau al tgaper: «Tgei bi che ti eis! Sche tiu cant ei aschi bials sco tia cumparsa, lu eis ti il pli bi utschi da tuts.»&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Rumantsch Grischun&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
La vulp era puspè ina giada fomentada. Qua ha ella vis sin in pign in corv che tegneva in toc chaschiel en ses pichel. Quai ma gustass, ha ella pensà, ed ha clamà al corv: «Tge bel che ti es! Sche tes chant è uschè bel sco tia parita, lura es ti il pli bel utschè da tuts.»&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Deutsch&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
Der Fuchs war wieder einmal hungrig. Da sah er auf einer Tanne einen Raben, der ein Stück Käse in seinem Schnabel hielt. Das würde mir schmecken, dachte er, und rief dem Raben zu: «Wie schön du bist! Wenn dein Gesang ebenso schön ist wie dein Aussehen, dann bist du der schönste von allen Vögeln.»&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Literatur ==&lt;br /&gt;
* [[Ricarda Liver]]: &amp;#039;&amp;#039;Rätoromanisch. Eine Einführung in das Bündnerromanische.&amp;#039;&amp;#039; Gunter Narr, Tübingen 1999, ISBN 3-8233-4973-2 (auf das Surselvische fokussiert).&lt;br /&gt;
* Gereon Janzing: &amp;#039;&amp;#039;Rätoromanisch Wort für Wort (Surselvisch, Rumantsch, Bündnerromanisch, Surselvan)&amp;#039;&amp;#039; (=&amp;amp;nbsp;&amp;#039;&amp;#039;Kauderwelsch.&amp;#039;&amp;#039; Band 197). 4. Auflage. Reise Know-How Verlag Peter Rump, Bielefeld 2006, ISBN 3-89416-365-8 (behandelt trotz dem Titel fast ausschliesslich das Surselvische).&lt;br /&gt;
* Alexi Decurtins: &amp;#039;&amp;#039;Niev vocabulari romontsch sursilvan – tudestg / Neues rätoromanisches Wörterbuch surselvisch – deutsch.&amp;#039;&amp;#039; Cadonau, Chur 2001, ISBN 3-03900-999-0.&amp;lt;!-- nicht in dnb nachgewiesen, aber im WorldCat, {{OCLC|248312194}} --&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Ramun Vieli, Alexi Decurtins: &amp;#039;&amp;#039;Vocabulari tudestg – romontsch-sursilvan.&amp;#039;&amp;#039; 5. Auflage. Lia Rumantscha, Chur 1995, {{OCLC|793586703}}.&lt;br /&gt;
* Arnold Spescha: &amp;#039;&amp;#039;Grammatica sursilvana.&amp;#039;&amp;#039; Casa editura per mieds d’instrucziun / Lehrmittelverlag Graubünden, Chuera/Chur 1989, {{OCLC|77992907}} (diese Grammatik ist ganz auf Romanisch verfasst und enthält keine deutschen Erläuterungen).&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;En lingia directa. In cuors da romontsch sursilvan.&amp;#039;&amp;#039; Zwei Bände. Lia Rumantscha, Chur 2018, ISBN 978-3-03900-150-7 und ISBN 978-3-03900-152-1.&lt;br /&gt;
* [[Gion Deplazes]]: &amp;#039;&amp;#039;Funtaunas. Istorgia da la literatura rumantscha per scola a pievel.&amp;#039;&amp;#039; 4 Bände. Lia Rumantscha, Chur 1987; 2., aktualisierte Auflage, ebd. 1993/2011, {{OCLC|749433263}}, ISBN 3-03900-005-5, ISBN 3-03900-006-3, ISBN 3-906680-19-3.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Belletristik]] auf Surselvisch wird unter anderem von der [[Lia Rumantscha]] in Chur herausgegeben.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Weblinks ==&lt;br /&gt;
{{Commonscat|Sursilvan}}&lt;br /&gt;
* [https://www.vocabularisursilvan.ch/ www.vocabularisursilvan.ch Online-Version] des &amp;#039;&amp;#039;Niev vocabulari romontsch sursilvan – tudestg&amp;#039;&amp;#039; mit Suchmöglichkeit in beide Richtungen (Volltextsuche).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Einzelnachweise ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Navigationsleiste Idiome des Rätoromanischen}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Kategorie:Rätoromanische Sprache]]&lt;br /&gt;
[[Kategorie:Surselva]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>~2026-28334-4</name></author>
	</entry>
</feed>