<?xml version="1.0"?>
<feed xmlns="http://www.w3.org/2005/Atom" xml:lang="de">
	<id>https://wiki-de.moshellshocker.dns64.de/index.php?action=history&amp;feed=atom&amp;title=Stundenbuch</id>
	<title>Stundenbuch - Versionsgeschichte</title>
	<link rel="self" type="application/atom+xml" href="https://wiki-de.moshellshocker.dns64.de/index.php?action=history&amp;feed=atom&amp;title=Stundenbuch"/>
	<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki-de.moshellshocker.dns64.de/index.php?title=Stundenbuch&amp;action=history"/>
	<updated>2026-06-05T23:03:47Z</updated>
	<subtitle>Versionsgeschichte dieser Seite in Wikipedia (Deutsch) – Lokale Kopie</subtitle>
	<generator>MediaWiki 1.43.8</generator>
	<entry>
		<id>https://wiki-de.moshellshocker.dns64.de/index.php?title=Stundenbuch&amp;diff=32646&amp;oldid=prev</id>
		<title>imported&gt;KenntnisseSchüler am 17. März 2026 um 20:38 Uhr</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki-de.moshellshocker.dns64.de/index.php?title=Stundenbuch&amp;diff=32646&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2026-03-17T20:38:23Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;b&gt;Neue Seite&lt;/b&gt;&lt;/p&gt;&lt;div&gt;{{Begriffsklärungshinweis|Zum &amp;#039;&amp;#039;Brevier&amp;#039;&amp;#039; genannten katholischen Stundenbuch siehe [[Brevier (Liturgie)]]. Zum Gedichtzyklus von Rainer Maria Rilke siehe [[Das Stunden-Buch]].}}&lt;br /&gt;
[[Datei:Folio 26r - The Annunciation.jpg|mini|Die Verkündigung aus dem [[Das Stundenbuch des Herzogs von Berry|Stundenbuch des Herzogs von Berry]]]]&lt;br /&gt;
[[Datei:Getijdenboek Van Reynegom (16e eeuw), KBS-FRB.jpg|mini|Stundenbuch von Reynegom]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Das &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Stundenbuch&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;, auch &amp;#039;&amp;#039;Horarium&amp;#039;&amp;#039; ({{LaS|horarium}} „Uhr“), {{FrS|Livre d’heures}} [livr ˈdœr], war ein im Aufbau dem [[Brevier (Liturgie)|Brevier]] der [[römisch-katholische Kirche|römisch-katholischen Kirche]] nachempfundenes [[Gebetbuch|Gebet-]] und [[Andachtsbuch]] für das [[Stundengebet]]. Stundenbücher waren zunächst für [[Laie (Religion)|Laien]] bestimmt, später auch für [[Klerus|Kleriker]]. Sie kamen Mitte des 13.&amp;amp;nbsp;Jahrhunderts in England auf und verdrängten den [[Psalter (Textbuch)|Psalter]] aus seiner beherrschenden Rolle als Gebetbuch. Im Spätmittelalter waren sie in Kreisen des reichen, lesekundigen Adels und Stadtadels das private Andachtsbuch &amp;#039;&amp;#039;par excellence&amp;#039;&amp;#039;. Der Buchtyp erlebte seine verbreitungsmäßige und künstlerische Blütezeit im späten 14. und im 15.&amp;amp;nbsp;Jahrhundert in [[Frankreich]] und [[Flandern]] – davon zeugt die noch heute bekannte Bezeichnung &amp;#039;&amp;#039;Livre d’heures&amp;#039;&amp;#039;. Später kamen sie über die [[Niederlande]] auch in das deutschsprachige Gebiet.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Inhalt und Gestaltung von Stundenbüchern ==&lt;br /&gt;
Stundenbücher waren meist aufwendig mit [[Buchschmuck]] versehen. Einzelne Exemplare gehören zu den prachtvollsten jemals hergestellten illustrierten [[Manuskript|Handschriften]]. Am berühmtesten und künstlerisch wertvollsten dürften die Stundenbücher des [[Johann von Berry|Herzogs von Berry]] (1340–1416) sein, darunter die &amp;#039;&amp;#039;[[Très Riches Heures|Très riches heures]]&amp;#039;&amp;#039; (Chantilly, Musée Condé, Ms. 65), die schon bei den Zeitgenossen als ein Nonplusultra [[Bibliophilie|bibliophiler]] Kostbarkeit galten.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kernstücke der Stundenbücher bildeten [[Marientiden|ein marianisches Offizium]] und das [[Totenoffizium]]. Die Bezeichnung &amp;#039;&amp;#039;Stundenbuch&amp;#039;&amp;#039; leitet sich ab von den darin enthaltenen, zu bestimmten Stunden zu betenden [[Stundengebet|Tagzeiten]]. Ursprünglich beginnend um Mitternacht mit der [[Matutin]], welche aus praktischen Gründen im Laufe der Jahre mit den [[Laudes]] um drei Uhr morgens zusammengefasst wurde, betete man im dreistündigen Rhythmus ab sechs Uhr morgens [[Prim (Liturgie)|Prim]], [[Terz (Liturgie)|Terz]], die [[Sext]], die [[Non (Liturgie)|Non]], die [[Vesper (Liturgie)|Vesper]] und die [[Komplet]]. In Stundenbüchern fanden sich auch [[Cisiojanus]]-Merkverse, die bei der Datierung der beweglichen [[Fest (Liturgie)|Feste]] des [[Kirchenjahr]]es halfen.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Mit dem Beginn der Neuzeit wurden Stundenbücher weiterhin in der Tradition handschriftlich gefertigter Bücher unter Zuhilfenahme des [[Buchdruck]]s aufwendig produziert. Glanzvolle und berühmte Beispiele für die Kunst, gedruckte Stundenbücher den bis dahin üblichen handschriftlichen Manuskripten zum Verwechseln ähnlich zu machen, sind u. a. das &amp;#039;&amp;#039;Horarium secundum usum Romanae curiae&amp;#039;&amp;#039; von [[Adriaen van Liesfelt]] mit Holzstöcken des Druckers [[Gerard Leeu]], das am 22. Juni 1494 in [[Antwerpen]] erschien, oder das von [[Giunta (Buchdrucker)|Lucantonio Giunta]] in [[Venedig]] am 4. Mai 1506 verlegte Stundenbuch &amp;#039;&amp;#039;Officium Beatae Mariae Virginis secundum consuetudinem romane curie&amp;#039;&amp;#039;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Die größte Privatsammlung von Stundenbüchern hat der Antiquar [[Heribert Tenschert]] zusammengetragen.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Bekannte Stundenbücher ==&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable sortable&amp;quot; style=&amp;quot;border: 2px solid gray; border-collapse: collapse;&amp;quot; width=&amp;quot;100%&amp;quot;&lt;br /&gt;
! class=&amp;quot;unsortable&amp;quot;| Abbildung&lt;br /&gt;
! Gebräuchlicher Name&lt;br /&gt;
! data-sort-type=&amp;quot;number&amp;quot;|Datierung&lt;br /&gt;
! Lokalisierung&lt;br /&gt;
! Künstler&lt;br /&gt;
! Auftraggeber&lt;br /&gt;
! Signatur&lt;br /&gt;
! Vollständige Handschrift im Bild&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Datei:Stundenbuch Grey-FitzPayn.JPG|zentriert|150px]]&lt;br /&gt;
|[[Stundenbuch Grey-FitzPayn]]&lt;br /&gt;
|data-sort-value=&amp;quot;1300&amp;quot;|1300–1308&lt;br /&gt;
|[[England]], [[Midlands]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|[[Cambridge]], [[Fitzwilliam Museum]], ms. 242&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Datei:Pucelle.jpg|zentriert|150px]]&lt;br /&gt;
|[[Stundenbuch der Jeanne d’Evreux]]&lt;br /&gt;
|data-sort-value=&amp;quot;1325&amp;quot;|1325–1328&lt;br /&gt;
|Frankreich, [[Paris]]&lt;br /&gt;
|[[Jean Pucelle (Maler)|Jean Pucelle]]&lt;br /&gt;
|[[Johanna von Evreux]]&lt;br /&gt;
|New York, [[Metropolitan Museum of Art]], [[The Cloisters]], Acc. No. 54.1.2&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Datei:Stundenbuch Saint-Omer.JPG|zentriert|150px]]&lt;br /&gt;
|[[Stundenbuch von Saint-Omer]]&lt;br /&gt;
|data-sort-value=&amp;quot;1330&amp;quot;|um 1330&lt;br /&gt;
|Frankreich, [[Arras]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|[[Stundenbuch von Saint-Omer#Marguerite de Beaujeu|Marguerite de Beaujeu]]&lt;br /&gt;
|[[London]], [[British Library]], Add. ms. 36684&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Datei:2 Jean Le Noir. Miniature from Hours of Jeanne de Navarre. 1336-40 Paris, Bibliotheque nationale de France..jpg|zentriert|150px]]&lt;br /&gt;
|[[Stundenbuch der Johanna von Navarra]]&lt;br /&gt;
|data-sort-value=&amp;quot;1336&amp;quot;|um 1336–1340&lt;br /&gt;
|Frankreich, [[Paris]]&lt;br /&gt;
|[[Jean Le Noir (Maler)|Jean Le Noir]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|Paris, Bibliothèque nationale, Ms. nouv.  acq. lat. 3145&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Datei:8 Jean Le Noir. Two Fools. Miniature from Psalter of Bonne of Luxemburg 1348-49 Metropolitan Museum, N-Y.jpg|zentriert|150px]]&lt;br /&gt;
|sog. [[Psalter der Bonne von Luxemburg]]&lt;br /&gt;
|data-sort-value=&amp;quot;1348&amp;quot;|1348/49&lt;br /&gt;
|Frankreich, Paris&lt;br /&gt;
|[[Jean Le Noir (Maler)|Jean le Noir]]&lt;br /&gt;
|[[Jutta von Luxemburg|Bonne von Luxemburg]]&lt;br /&gt;
|New York, [[Metropolitan Museum of Art]], [[The Cloisters]],  Inv. 69–86&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Datei:The Hours of Yolande of Flanders.png|zentriert|150px]]&lt;br /&gt;
|Stundenbuch der Yolande von Flandern&lt;br /&gt;
|data-sort-value=&amp;quot;1353&amp;quot;|1353–63&lt;br /&gt;
|Frankreich, Paris&lt;br /&gt;
|[[Jean Le Noir (Maler)|Jean le Noir]], [[Bourgot Le Noir]]&lt;br /&gt;
|Yolande von Flandern&lt;br /&gt;
|London, British Library, Ms. Yates Thompson 37&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Datei:Stundenbuch Philipp der Kühne.JPG|zentriert|150px]]&lt;br /&gt;
|[[Stundenbuch Philipps des Kühnen]]&lt;br /&gt;
|1370&lt;br /&gt;
||Frankreich, Paris&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|[[Philipp II. (Burgund)|Philipp der Kühne]]&lt;br /&gt;
|Cambridge, Fitzwilliam Museum, ms. 3-1954&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Datei:Jacquemart de Hesdin 002.jpg|zentriert|150px]]&lt;br /&gt;
|&amp;#039;&amp;#039;Petites Heures&amp;#039;&amp;#039; des Herzogs Jean de Berry&lt;br /&gt;
|data-sort-value=&amp;quot;1370&amp;quot;|1370–80, 1385–90, ca. 1410&lt;br /&gt;
|Frankreich, Paris&lt;br /&gt;
|[[Jean Le Noir (Maler)|Jean le Noir]],  [[Jacquemart de Hesdin]], „Pseudo-Jacquemart“ et al.; [[Brüder von Limburg]] (eine  Miniatur)&lt;br /&gt;
|[[Jean de Berry]]&lt;br /&gt;
|Paris,  Bibliothèque nationale, Ms. lat. 18014&lt;br /&gt;
|[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8449684q gallica.bnf.fr]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Datei:Très Belles Heures Notre-Dame - Adoration du trône de Grâce - NAL3093 f239v.jpg|zentriert|150px]]&lt;br /&gt;
|&amp;#039;&amp;#039;[[Très Belles Heures de Notre-Dame]]&amp;#039;&amp;#039; des Jean de  Berry&lt;br /&gt;
|data-sort-value=&amp;quot;1380&amp;quot;|um 1380, ca. 1404–1409, um  1412&lt;br /&gt;
|Frankreich, Paris,  [[Bourges]]&lt;br /&gt;
|&amp;#039;&amp;#039;[[Meister des Paraments von Narbonne]]&amp;#039;&amp;#039;, &amp;#039;&amp;#039;[[Meister Johannes’ des Täufers]]&amp;#039;&amp;#039;,  &amp;#039;&amp;#039;[[Heilig-Geist-Meister]]&amp;#039;&amp;#039;, &amp;#039;&amp;#039;[[Brüder von Limburg]]&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
|[[Jean de Berry]]&lt;br /&gt;
|Paris, Bibliothèque nationale, Ms. nouv.  acq. lat. 3093&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Datei:Meister &amp;#039;G&amp;#039; des Turin-Mailänder Gebetbuches 001.jpg|zentriert|150px]]&lt;br /&gt;
|[[Turin-Mailänder Stundenbuch]]&lt;br /&gt;
|data-sort-value=&amp;quot;1380&amp;quot;|1380/90–1420&lt;br /&gt;
|Niederlande, [[Flandern]]; Frankreich, Paris, [[Bourges]]&lt;br /&gt;
|&amp;#039;&amp;#039;[[Meister des Paraments von Narbonne]]&amp;#039;&amp;#039;, &amp;#039;&amp;#039;[[Meister G]]&amp;#039;&amp;#039;  (evtl. &amp;#039;&amp;#039;[[Jan van Eyck]]&amp;#039;&amp;#039;), &amp;#039;&amp;#039;[[Meister Johannes’ des Täufers]]&amp;#039;&amp;#039;,  &amp;#039;&amp;#039;[[Barthélemy d’Eyck]]&amp;#039;&amp;#039;, &amp;#039;&amp;#039;[[Hubert van Eyck]]&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
|[[Jean de Berry]]&lt;br /&gt;
|Turin, Museo  Civico d&amp;#039;Arte Antica, Ms. 47&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Datei:Offiziolo - L&amp;#039;eterno e gli eremiti.jpg|zentriert|150px]]&lt;br /&gt;
|[[Stundenbuch des Giangaleazzo Visconti]]&lt;br /&gt;
|data-sort-value=&amp;quot;1388&amp;quot;|um 1388, vollendet nach 1428&lt;br /&gt;
|Italien, [[Lombardei]]  ([[Mailand]])&lt;br /&gt;
|[[Giovannino de’ Grassi]], [[Belbello da Pavia|Luchino Belbello da Pavia]] u. a.&lt;br /&gt;
|[[Gian Galeazzo Visconti]]&lt;br /&gt;
|Florenz, [[Biblioteca Nazionale Centrale di Firenze|Biblioteca Nazionale]], Banco Rari 397&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Datei:Beaufort Hours - Annonciation -.jpg|zentriert|150px]]&lt;br /&gt;
|[[Beaufort-Stundenbuch]]&lt;br /&gt;
|data-sort-value=&amp;quot;1400&amp;quot;|um 1400–1410&lt;br /&gt;
|England oder südliche Niederlande&lt;br /&gt;
|[[Meister der Beaufort-Heiligen]], &amp;#039;&amp;#039;[[Hermann Scheerre]]&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|London, [[British Library]], Royal, Ms. 2  A.XVIII&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|Brüsseler Stundenbuch&lt;br /&gt;
|data-sort-value=&amp;quot;1400&amp;quot;|Vor 1402, Malerei um 1412–15&lt;br /&gt;
|Brüssel&lt;br /&gt;
|Jacquemart de Hesdin&lt;br /&gt;
|Duc de Berry&lt;br /&gt;
|Brüssel, Bibliothèque royale, ms. 11060-61&lt;br /&gt;
|[https://belgica.kbr.be/BELGICA/search.aspx?SC=GALERIE&amp;amp;QUERY=ms.+11060-61+&amp;amp;QUERY_LABEL=#/ belgica.kbr.be]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Datei:André Beauneveu 002.jpg|zentriert|150px]]&lt;br /&gt;
|&amp;#039;&amp;#039;[[Très Belles Heures de Notre-Dame]]&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
|data-sort-value=&amp;quot;1405&amp;quot;|frühes 15. Jahrhundert&lt;br /&gt;
|Frankreich, Paris&lt;br /&gt;
|[[André Beauneveu]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|Brüssel, Bibliothèque Royale, ms. 11060-1&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Datei:Stundenbuch Jean de Boucicaut.JPG|zentriert|150px]]&lt;br /&gt;
|[[Stundenbuch des Jean de Boucicaut]]&lt;br /&gt;
|data-sort-value=&amp;quot;1405&amp;quot;|um 1405–1410&lt;br /&gt;
|Frankreich, Paris&lt;br /&gt;
|[[Boucicaut-Meister]]&lt;br /&gt;
|[[Jean II. Le Maingre]], Marschall von Boucicaut&lt;br /&gt;
|Paris, Musée Jacquemart-André, Ms. 2&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Datei:Stundenbuch Johann ohne Furcht.JPG|zentriert|150px]]&lt;br /&gt;
|[[Stundenbuch des Johann ohne Furcht]]&lt;br /&gt;
|data-sort-value=&amp;quot;1406&amp;quot;|um 1406–1415&lt;br /&gt;
|Flandern, [[Gent]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|[[Johann Ohnefurcht]], Herzog von Burgund&lt;br /&gt;
|[[Bibliothèque nationale de France|Bibliothèque Nationale]], Paris, ms. lat. nouv. acq. 3055&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Datei:Berry Grand Heures f93r.jpg|zentriert|150px]]&lt;br /&gt;
|Grandes Heures de Jean de Berry&lt;br /&gt;
|data-sort-value=&amp;quot;1409&amp;quot;|1409 vollendet&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|Jacquemart de Hesdin&lt;br /&gt;
|[[Jean de Berry]]&lt;br /&gt;
|Paris, Bibliothèque nationale, ms. lat. 919&lt;br /&gt;
|[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b520004510 gallica.bnf.fr]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Datei:Les Très Riches Heures du duc de Berry aout.jpg|zentriert|150px]]&lt;br /&gt;
|&amp;#039;&amp;#039;[[Très Riches Heures]]&amp;#039;&amp;#039; des Jean de Berry&lt;br /&gt;
|data-sort-value=&amp;quot;1410&amp;quot;|1410/1416&lt;br /&gt;
|Frankreich&lt;br /&gt;
|[[Brüder Limburg]]&lt;br /&gt;
|[[Jean de Berry]]&lt;br /&gt;
|Chantilly,  Musée Condé, Ms. 65&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Datei:Stundenbuch Maria von Geldern1.JPG|zentriert|150px]]&lt;br /&gt;
|[[Stundenbuch der Maria d’Harcourt]]&lt;br /&gt;
|1415&lt;br /&gt;
|deutsch-holländisches Grenzland, [[Geldern]]&lt;br /&gt;
|Bruder Helmich de Leev, Kloster Marienborn.&lt;br /&gt;
|[[Stundenbuch der Maria d’Harcourt, Herzogin von Geldern#Maria d’Harcourt, Herzogin von Geldern|Maria d’Harcourt, Herzogin von Geldern]]&lt;br /&gt;
|Wien, Österreichische Nationalbibliothek, Cod. 1908 und [[Staatsbibliothek zu Berlin]] – [[Stiftung Preußischer Kulturbesitz]], ms. germ. quart. 42&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Datei:Stundenbuch Isabella Stuart1.JPG|zentriert|150px]]&lt;br /&gt;
|[[Stundenbuch der Isabella Stuart]]&lt;br /&gt;
|data-sort-value=&amp;quot;1417&amp;quot;|1417–1418&lt;br /&gt;
|Frankreich, [[Angers]]&lt;br /&gt;
|[[Rohan-Meister]]&lt;br /&gt;
|[[Jolanthe von Aragón]]&lt;br /&gt;
|Cambridge, Fitzwilliam Museum, ms. 62&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Datei:Le Mort devant son juge, Maitre de Rohan.jpg|zentriert|150px]]&lt;br /&gt;
|[[Rohan-Stundenbuch]]&lt;br /&gt;
|data-sort-value=&amp;quot;1430&amp;quot;|um 1430/35&lt;br /&gt;
|Frankreich&lt;br /&gt;
|Rohan-Meister&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|Paris,  Bibliothèque nationale, Ms. lat. 9471&lt;br /&gt;
|[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10515749d/f1.image Gallica: Rohan-Meister]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Datei:Meester van Catharina van Kleef - Getijdenboek van de Meester van Catharina van Kleef4.jpg|zentriert|150px]]&lt;br /&gt;
|[[Stundenbuch der Katharina von Kleve]]&lt;br /&gt;
|data-sort-value=&amp;quot;1440&amp;quot;|um 1440&lt;br /&gt;
|Niederlande, [[Utrecht]]&lt;br /&gt;
|Meister der Katharina von Kleve&lt;br /&gt;
|[[Katharina von Kleve (Geldern)|Katharina von Kleve]]&lt;br /&gt;
|New York, Pierpont Morgan Library, M 917 und 945&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Datei:Stundenbuch Philipp der Gute.JPG|zentriert|150px|[[Anbetung der Könige]]]]&lt;br /&gt;
|[[Stundenbuch Philipps des Guten]]&lt;br /&gt;
|data-sort-value=&amp;quot;1454&amp;quot;|vor 1454/1455&lt;br /&gt;
|[[Flandern]]&lt;br /&gt;
|[[Jean Le Tavernier]]&lt;br /&gt;
|[[Philipp III. (Burgund)|Philipp der Gute]]&lt;br /&gt;
|[[Den Haag]], [[Königliche Bibliothek der Niederlande|Koninklijke Bibliothek]], ms. 76f./20&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Datei:Stundenbuch Peter II. Herzog Bretagne.JPG|zentriert|150px]]&lt;br /&gt;
|[[Stundenbuch von Peter II., Herzog der Bretagne]]&lt;br /&gt;
|data-sort-value=&amp;quot;1455&amp;quot;|1455–1457&lt;br /&gt;
|Frankreich, Paris&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|[[Peter II. (Bretagne)|Peter II., Herzog der Bretagne]]&lt;br /&gt;
|Paris, [[Bibliothèque nationale de France|Bibliothèque nationale]], ms. lat. 1159&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Datei:Les funérailles d Étienne Chevalier.jpg|zentriert|150px]]&lt;br /&gt;
|[[Stundenbuch des Étienne Chevalier]]&lt;br /&gt;
|data-sort-value=&amp;quot;1457&amp;quot;|vor 1457&lt;br /&gt;
|Frankreich&lt;br /&gt;
|[[Jean Fouquet]]&lt;br /&gt;
|[[Étienne Chevalier]]&lt;br /&gt;
|Chantilly,  Musée Condé; London, [[British Library]],  Add. 37421; New York, Metropolitan Museum; Paris, Bibliothèque  nationale, n.&amp;amp;nbsp;a. lat. 1416; Paris, Louvre, Département des Arts graphiques, R. F. 1679, M. I. 1093; Paris, [[Musée Marmottan Monet|Musée Marmottan]]; Upton House, Lord Bearsted (National Trust)&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Datei:Tennis, Northern France, c. 1450.jpg|zentriert|150px]]&lt;br /&gt;
|Stundenbuch der Adelaide von Savoyen&lt;br /&gt;
|data-sort-value=&amp;quot;1460&amp;quot;|ca. 1460–1465&lt;br /&gt;
|Frankreich&lt;br /&gt;
|[[Meister der Adelaide von Savoyen]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|Chantilly, Musée Condé, Ms. 76&lt;br /&gt;
|[https://initiale.irht.cnrs.fr/codex/10324 Initiale: Chantilly, Musée Condé, 0076]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Datei:Sforza Black hours - ÖNB Cod1856 f32verso-33recto.jpg|zentriert|150px]]&lt;br /&gt;
|[[Schwarzes Stundenbuch von Karl dem Kühnen]]&lt;br /&gt;
|data-sort-value=&amp;quot;1466&amp;quot;|1466–1476&lt;br /&gt;
|[[Flandern]]&lt;br /&gt;
|Meister des Antonius von Burgund&lt;br /&gt;
|[[Karl der Kühne]]&lt;br /&gt;
|[[Wien]], [[Österreichische Nationalbibliothek]], Cod. 1856&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|[[Meister des Sforza-Gebetbuches|Stundenbuch der Sforza]]&lt;br /&gt;
|data-sort-value=&amp;quot;1466&amp;quot;|1466–1476&lt;br /&gt;
|[[Mailand]]&lt;br /&gt;
|[[Meister des Sforza-Gebetbuches]]&lt;br /&gt;
|[[Bona Sforza]]&lt;br /&gt;
|[[London]], [[British Library]], Add. ms. 34294 ([[Faksimile]] in der [[Universitätsbibliothek Klagenfurt]], FA I 263450)&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Datei:Stundenbuch Marguerite de Foix.JPG|zentriert|150px]]&lt;br /&gt;
|[[Stundenbuch der Margarete de Foix, Herzogin der Bretagne]]&lt;br /&gt;
|data-sort-value=&amp;quot;1470&amp;quot;|1470–1480&lt;br /&gt;
|Frankreich&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|[[Stundenbuch der Margarete de Foix, Herzogin der Bretagne#Margarete de Foix, Prinzessin von Navarra|Margarete de Foix, Herzogin der Bretagne]]&lt;br /&gt;
|London, [[Victoria and Albert Museum]], Salting Collection Nr. 1222&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Datei:Schwarzes Stundenbuch.jpg|zentriert|150px]]&lt;br /&gt;
|[[Schwarzes Stundenbuch]]&lt;br /&gt;
|data-sort-value=&amp;quot;1475&amp;quot;|um 1475&lt;br /&gt;
|Niederlande, [[Brügge]]&lt;br /&gt;
|[[Willem Vrelant]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|New York, [[Morgan Library &amp;amp; Museum]], M. 493&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Datei:Stundenbuch Maria v. Burgund.JPG|zentriert|150px]]&lt;br /&gt;
|[[Stundenbuch der Maria von Burgund]]&lt;br /&gt;
|data-sort-value=&amp;quot;1477&amp;quot;|um 1477&lt;br /&gt;
|[[Flandern]]&lt;br /&gt;
|[[Nicolas Spierinck]] und [[Liétard van Lathem]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|Wien, Österreichische Nationalbibliothek, Cod. 1857&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Datei:Stundenbuch Medici 1.jpg|zentriert|150px]]&lt;br /&gt;
|[[Stundenbuch des Lorenzo de’ Medici]]&lt;br /&gt;
|1485&lt;br /&gt;
|[[Florenz]]&lt;br /&gt;
|[[Francesco Rosselli]]&lt;br /&gt;
|[[Lorenzo il Magnifico]]&lt;br /&gt;
|Florenz, [[Biblioteca Medicea Laurenziana]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|Wodhull-Harberton-Stundenbuch&lt;br /&gt;
|data-sort-value=&amp;quot;1490&amp;quot;|um 1490&lt;br /&gt;
|Niederlande, Delft&lt;br /&gt;
|Sog. [[Meister des Wodhull-Harberton-Stundenbuchs]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Datei:Illuminated human alphabet.jpg|zentriert|150px]]&lt;br /&gt;
|Stundenbuch des [[Charles de Valois, comte d’Angoulême|Charles d&amp;#039;Angoulême]]&lt;br /&gt;
|data-sort-value=&amp;quot;1499&amp;quot;|um 1485&lt;br /&gt;
|Frankreich&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|Paris, [[Bibliothèque nationale de France]], Département des manuscrits, Latin 1173 [https://www.moleiro.com/fr/livres-d-heures/les-heures-de-charles-dangoulme.html online-Ansicht]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Datei:Codex Durlach 1 95v-96r.jpg|zentriert|150px]]&lt;br /&gt;
|Stundenbuch des Markgrafen [[Christoph I. (Baden)|Christoph I. von Baden]]&lt;br /&gt;
|data-sort-value=&amp;quot;1500&amp;quot;|um 1500&lt;br /&gt;
|Frankreich, Paris (?)&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|Markgraf [[Christoph I. (Baden)|Christoph I. von Baden]]&lt;br /&gt;
|Karlsruhe, [[Badische Landesbibliothek]], Cod. Durlach 1 ([https://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:bsz:31-20435 Digitalisat])&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Datei:Grand Heures Anna von der Bretagne, Königin von Frankreich1.JPG|zentriert|150px]]&lt;br /&gt;
|[[Stundenbuch der Anne de Bretagne|Großes Stundenbuch der Anne de Bretagne]]&lt;br /&gt;
|data-sort-value=&amp;quot;1503&amp;quot;|1503–1508&lt;br /&gt;
|Frankreich, [[Tours]] oder Paris&lt;br /&gt;
|[[Jean Bourdichon]]&lt;br /&gt;
|[[Anne de Bretagne]], Königin von Frankreich&lt;br /&gt;
|Paris, [[Bibliothèque nationale de France|Bibliothèque nationale Man. lat. 9474]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Datei:TresPetitesHeuresAnnonciation-f40v-41.jpg|zentriert|150px]]&lt;br /&gt;
|[[Kleines Stundenbuch der Anne de Bretagne]]&lt;br /&gt;
|data-sort-value=&amp;quot;1500&amp;quot;|um 1498&lt;br /&gt;
|Frankreich&lt;br /&gt;
|[[Unbekannter Meister]]&lt;br /&gt;
|[[Anne de Bretagne]], Königin von Frankreich&lt;br /&gt;
|Paris, [[Bibliothèque nationale de France|Bibliothèque nationale Nouv. acq. lat. 3027]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Datei:Stundenbuch Claude1.JPG|zentriert|150px]]&lt;br /&gt;
|[[Fibel der Claude von Frankreich]]&lt;br /&gt;
|data-sort-value=&amp;quot;1500&amp;quot;|1500–1510&lt;br /&gt;
|Frankreich&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|Anne de Bretagne, Königin von Frankreich&lt;br /&gt;
|Fitzwilliam Museum, Cambridge, ms. 159&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Datei:Margaret Tudor praying.jpg|zentriert|150px]]&lt;br /&gt;
|[[Gebetbuch Jakobs IV. von Schottland und seiner Gemahlin Margaret Tudor]]&lt;br /&gt;
|1503&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|Wien, Österreichische Nationalbibliothek&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Datei:Page from Les presentes heures a lusaige de Baieux.jpg|zentriert|150px]]&lt;br /&gt;
|Stundenbuch des Simon Vostre&lt;br /&gt;
|data-sort-value=&amp;quot;1512&amp;quot;|entstanden 1512&amp;lt;ref&amp;gt;[[Friedrich Pruss von Zglinicki|Friedrich v. Zglinicki]]: &amp;#039;&amp;#039;Die Uroskopie in der bildenden Kunst. Eine kunst- und medizinhistorische Untersuchung über die Harnschau.&amp;#039;&amp;#039; Ernst Giebeler, Darmstadt 1982, ISBN 3-921956-24-2, S. 91 und 93.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Datei:Parmigianino 025.jpg|zentriert|150px]]&lt;br /&gt;
|[[Stundenbuch des Marcello Durazzo]]&lt;br /&gt;
|1524&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|Francesco Marmitta&lt;br /&gt;
|Marcello Durazzo&lt;br /&gt;
|Biblioteca Civica Berio, [[Genua]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Datei:Hirtenverkündigung Stundenbuch.jpg|zentriert|150px]]&lt;br /&gt;
|[[Stundenbuch des Bénigne Serre]]&lt;br /&gt;
|1524&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|unbekannter Meister&lt;br /&gt;
|[[Bénigne Serre]]&lt;br /&gt;
|Privatbesitz&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|[[Datei:Stundenbuch Farnese1.jpg|zentriert|150px]]&lt;br /&gt;
|[[Stundenbuch des Kardinals Alessandro Farnese]]&lt;br /&gt;
|data-sort-value=&amp;quot;1546&amp;quot;|um 1546&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|[[Giulio Clovio]]&lt;br /&gt;
|[[Alessandro Farnese (Kardinal)|Alessandro Farnese]]&lt;br /&gt;
|[[New York City|New York]], [[Morgan Library &amp;amp; Museum|Pierpont Morgan Library]], M. 69&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| [[Datei:Rothschild Prayerbook 6.jpg|zentriert|150px]]&lt;br /&gt;
| [[Rothschild-Stundenbuch]]&lt;br /&gt;
| data-sort-type=&amp;quot;number&amp;quot;|1500 bis 1520&lt;br /&gt;
| [[Flandern]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
| unbekannt&lt;br /&gt;
| &amp;#039;&amp;#039;Codex Vindobonensis S. N. 2844&amp;#039;&amp;#039;; heute [[National Library of Australia]]&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| [[Datei:Dresdner Stundenbuch.jpg|zentriert|150px]]&lt;br /&gt;
| Horarium Latine – Dresdner Gebetbuch&lt;br /&gt;
| um 1470&lt;br /&gt;
| [[Brügge]]&lt;br /&gt;
| [[Meister des Dresdener Gebetbuches|Meister des Dresdner Gebetbuches]]&lt;br /&gt;
| vermutlich  [[Francesco Sassetti]] (1421–1490)&lt;br /&gt;
| Dresden, [[Sächsische Landesbibliothek – Staats- und Universitätsbibliothek Dresden|Sächsische Landesbibliothek -]]&lt;br /&gt;
[[Sächsische Landesbibliothek – Staats- und Universitätsbibliothek Dresden|Staats- und Universitätsbibliothek]], Mscr.Dresd.A.311&lt;br /&gt;
| [https://digital.slub-dresden.de/id39311709X SLUB: Digitale Sammlungen]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Nachwirkung ==&lt;br /&gt;
Der Holzschnitzer [[Frans Masereel]] hat 1919 den Bildroman &amp;#039;&amp;#039;Mein Stundenbuch&amp;#039;&amp;#039; veröffentlicht, mit dessen Titel er sich ausdrücklich auf die Tradition mittelalterlicher Stundenbücher bezieht, und damit einen stilbildenden  Vorläufer des [[Comic]]s und der [[Graphic Novel]] geschaffen.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Siehe auch ==&lt;br /&gt;
* [[Bibliotheken im Mittelalter|Mittelalterliche Bibliotheken]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Literatur ==&lt;br /&gt;
* John Harthan: &amp;#039;&amp;#039;Stundenbücher und ihre Eigentümer, Stundenbuch von Marschall Jean de Boucicaut, von Giangaleazzo Visconti, Maria von Geldern, Philipp dem Kühnen, Johann ohne Furcht, Philipp dem Guten, Karl dem Kühnen, Maria von Burgund, Isabella Stuart, Peter&amp;amp;nbsp;II., Margarete de Foix, Anne de Bretagne, Lorenzo dei Medici, dem Prächtigen&amp;#039;&amp;#039;. Deutsche Übersetzung Regine Klett. Herder Verlag, 1976, ISBN 3-451-17907-5.&lt;br /&gt;
* Evelien Hauwaerts (ed.): &amp;#039;&amp;#039;Books of Hours - Books of Hope. Medieval Books of Hours and their Readers&amp;#039;&amp;#039;. Hannibal Publishers, 2025, ISBN 9789464941951.&lt;br /&gt;
* Roger S. Wieck: &amp;#039;&amp;#039;Time Sanctified. The Book of Hours in Medieval Art and Life&amp;#039;&amp;#039;. Braziller, New York 1988, ISBN 0-8076-1189-1 (Ausstellung vom 23. April bis 17. Juli 1988, Walter Art Gallery, Baltimore, Md.)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Weblinks ==&lt;br /&gt;
{{Wiktionary}}&lt;br /&gt;
{{Commonscat|Books of Hours}}&lt;br /&gt;
* [http://utu.morganlibrary.org/medren/ListOfMssWithImages.cfm?submit=List+of+all+Manuscripts+with+images Katalog der Stundenbücher] in der [[Pierpont Morgan Library]], NY, mit Illustrationen&lt;br /&gt;
* [http://blog.pecia.fr Blog: PECIA / Le manuscrit médiéval ~ The medieval manuscript]&lt;br /&gt;
* [https://www.liturgie.de/liturgie/pub/litbch/aes.pdf Allgemeine Einführung in das Stundengebet] (PDF; 263 KB)&lt;br /&gt;
* Engl.Fitzwilliam Museum: Tradition and Change. Books of Hours. [http://www.fitzmuseum.cam.ac.uk/pharos/collection_pages/northern_pages/MS.62/TXT_BR_TC-MS_62.html]&lt;br /&gt;
* [http://manuscripts.org.uk/chd.dk/ Einführung und Beispieltexte] (CHD Center for Håndskriftstudier i Danmark)&lt;br /&gt;
* [http://books.google.de/books?id=DrOG1yHMhwAC&amp;amp;printsec=frontcover&amp;amp;dq=stundenbuch&amp;amp;hl=de&amp;amp;sa=X&amp;amp;ei=DKpaUantHMf34QS5lIGABA&amp;amp;ved=0CDYQ6AEwATgU#v=onepage&amp;amp;q&amp;amp;f=false Horae Beatae Mariae Virginis], Druck des Jahres 1504 auf [[Google Books]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Einzelnachweise ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Normdaten|TYP=s|GND=4077984-1}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Kategorie:Stundenbuch| ]]&lt;br /&gt;
[[Kategorie:Buchart (Liturgie)]]&lt;br /&gt;
[[Kategorie:Buchmalerei]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>imported&gt;KenntnisseSchüler</name></author>
	</entry>
</feed>