<?xml version="1.0"?>
<feed xmlns="http://www.w3.org/2005/Atom" xml:lang="de">
	<id>https://wiki-de.moshellshocker.dns64.de/index.php?action=history&amp;feed=atom&amp;title=Fuder</id>
	<title>Fuder - Versionsgeschichte</title>
	<link rel="self" type="application/atom+xml" href="https://wiki-de.moshellshocker.dns64.de/index.php?action=history&amp;feed=atom&amp;title=Fuder"/>
	<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki-de.moshellshocker.dns64.de/index.php?title=Fuder&amp;action=history"/>
	<updated>2026-06-01T18:26:35Z</updated>
	<subtitle>Versionsgeschichte dieser Seite in Wikipedia (Deutsch) – Lokale Kopie</subtitle>
	<generator>MediaWiki 1.43.8</generator>
	<entry>
		<id>https://wiki-de.moshellshocker.dns64.de/index.php?title=Fuder&amp;diff=1802450&amp;oldid=prev</id>
		<title>imported&gt;Stefan Kühn: /* Flüssigkeitsmaß (Wein und Bier) */ +Bild</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki-de.moshellshocker.dns64.de/index.php?title=Fuder&amp;diff=1802450&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2025-10-03T07:33:50Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;&lt;span class=&quot;autocomment&quot;&gt;Flüssigkeitsmaß (Wein und Bier): &lt;/span&gt; +Bild&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;b&gt;Neue Seite&lt;/b&gt;&lt;/p&gt;&lt;div&gt;{{Dieser Artikel|befasst sich mit dem alten Volumenmaß. Zum deutschen Germanisten und Philosophen siehe [[Dieter Fuder]].}}&lt;br /&gt;
Das &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Fuder&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ist ein Volumen- oder Hohlmaß für Flüssigkeiten und feste Stoffe, das vor der Einführung des metrischen Systems, manchenorts noch darüber hinaus, vor allem im Gebiet des [[Heiliges_Römisches_Reich|Alten Reichs]] verbreitet war. Es bezeichnete das Volumen einer Fuhre oder Wagenladung, war also vor allem ein Begriff des Transportwesens, besonders gebräuchlich für Wein, aber auch Bier und Wasser, bei Feststoffen für Massengüter wie Holz, Kohle, Stein, Sand, Erz und Salz, mitunter auch für Getreide und Heu.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Etymologisch stellt „Fuder“ eine [[Ablaut]]bildung zu „Faden“ dar, einem alten Längenmaß, das die Spanne zwischen den ausgestreckten Armen eines Mannes bedeutete (um 1,80 m)&amp;lt;ref&amp;gt;Erhalten ist der Faden noch als [[Faden_(Garnmaß)|Garnmaß]] und im angelsächsischen Raum als nautisches [[Nautischer_Faden|Tiefenmaß]]. Ansonsten wurde der Begriff historisch weitgehend vom „[[Klafter#Längenmaß|Klafter]]“ in dessen Funktion als Längenmaß verdrängt.&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Maße ==&lt;br /&gt;
=== Flüssigkeitsmaß (Wein und Bier) ===&lt;br /&gt;
[[Datei:Radebeul Fass.jpg|mini|hochkant=1.3|Drei Weinfässer – zwei Fuderfässer zu 3125 und 1000 Liter (links) und ein Stückfass zu 1400 Liter (rechts) im sächsischen Radebeul]]&lt;br /&gt;
Das Fuder hatte je nach Region etwa 800 bis 1800 Liter. Üblicherweise bestand das Fuder aus 12 [[Eimer (Volumenmaß)|(Schank-)Eimern]].&lt;br /&gt;
* [[Bamberg]]: 1 Fuder = 12 Eimer = 768 [[Künisches Maß|Künische Maß]] = 941,4 Liter&lt;br /&gt;
*[[Großherzogtum Baden]] 1 Fuder = 10 [[Ohm (Flüssigkeitsmaß)|Ohm]] = 100 [[Stütze (Einheit)|Stützen]] = 1000 Maß = 75.618 ¾ [[Pariser Kubikzoll]] = 1500 [[Liter]]&lt;br /&gt;
* [[Herzogtum Braunschweig]] 1 Fuder = 4 [[Oxhoft]] = 6 [[Ohm (Flüssigkeitsmaß)|Ahm]] = 240 [[Stübchen (Einheit)|Stübchen]] = 960 [[Quartier (Einheit)|Quartier]] = 1920 [[Nösel]] = 44.478 Pariser Kubikzoll = 881 ⅜ Liter&lt;br /&gt;
* [[Kanton Graubünden]] 1 Fuder (Getränke) = 8 [[Zuber (Einheit)|Zuber]] = 80 Viertel = 640 Maß = 2560 Quärtlein = 42.880 Pariser Kubikzoll = 850 Liter&lt;br /&gt;
* [[Kassel]], [[Mainz]], [[Worms]] = 1 Fuder = 6 Ohm = 955 Liter&lt;br /&gt;
* [[Kurtrier]] 1 Fuder = 6 [[Ohm (Flüssigkeitsmaß)|Ohm]] = 960 Liter&lt;br /&gt;
* [[Kopenhagen]] 1 Fuder = 6 Ahm = 24 [[Anker (Hohlmaß)|Anker]] = 240 Stübchen = 456 [[Kanne (Einheit)|Kannen]] = 930 [[Pott (Einheit)|Pott]] = 3720 Päle = 45.291 Pariser Kubikzoll = 897 ½ Liter&lt;br /&gt;
* [[Danzig]] 1 Fuder/Fass = ½ [[Last (Einheit)|Last]] = 2 [[Both (Einheit)|Both]] = 4 Oxhoft = 6 Ohm = 12 [[Eimer (Volumenmaß)|Eimer]] = 24 Anker = 720 Quart (Berliner) = 41.560 ½ Pariser Kubikzoll = 823 Liter&lt;br /&gt;
* [[Erfurt]] 1 Fuder = 6 Ohm = 12 Eimer = 1008 Maß = 2016 Nösel = 42.910 Pariser Kubikzoll = 850 3/10 Liter&lt;br /&gt;
* [[Frankfurt am Main]] 1 Fuder = 6 Ohm = 120 Viertel = 480 Maß (altes Eichmaß) = 540 Maß (Jungmaß, Schenkmaß) = 751 ½ Quart = 43.380 Pariser Kubikzoll = 859 3/5 Liter&lt;br /&gt;
* [[Kanton Freiburg]] 1 Fahrt (Most) = 2 ½ [[Saum (Einheit)|Saum]] = 400 Maß (Trübmaß, groß) = 16 Brenten = 1600 Schoppen = 31.496 Pariser Kubikzoll = 624 Liter&lt;br /&gt;
* [[Gotha]] 1 Fuder = 12 Eimer = 480 Kannen = 960 Maß = 1920 Nösel = 40.040 Pariser Kubikzoll = 793 4/9 Liter&lt;br /&gt;
* [[Hamburg]] 1 Fuder = 6 Ohm = 24 Anker = 30 Eimer = 120 Viertel = 240 Stübchen = 480 Kannen = 43.800 Pariser Kubikzoll = 867 19/20 Liter&lt;br /&gt;
* [[Hannover]]/[[Hildesheim]] 1 Fuder = 4 Oxhoft = 15 Eimer = 24 Anker = 240 Stübchen = 480 Kannen = 814 23/25 Quart = 47.040 Pariser Kubikzoll = 932 1/7 Liter&lt;br /&gt;
* [[Leipzig]] 1 Fuder = 2 2/5 Fass = 12 Eimer = 24 Ohm = 756 Kannen = 795 Quart = 45.900 Pariser Kubikzoll = 909 1/3 Liter&lt;br /&gt;
* [[Lübeck]] 1 Fuder = 6 Ohm = 120 Viertel = 240 Stübchen = 480 Kannen = 960 Quartier = 43.800 Pariser Kubikzoll = 867 19/20 Liter&lt;br /&gt;
* [[Mecklenburg]]/[[Rostock]] 1 Fuder = 4 Oxhoft = 6 Ohm = 24 Anker = 30 Eimer = 120 Viertel = 240 Stübchen = 480 Kannen = 43.800 Pariser Kubikzoll = 867 19/20 Liter&lt;br /&gt;
* [[Nürnberg]] 1 Fuder (fränkische/nürnberger) = 12 Eimer = 768 Maß = 820 Liter&lt;br /&gt;
* [[Osnabrück]] 1 Fuder = 6 Ohm =168 Viertel = 672 Kannen = 716 Quart = 41.326 4/5 Pariser Kubikzoll = 819 Liter&lt;br /&gt;
* [[Preußen]] 1 Fuder = 4 Oxhoft = 6 Ohm = 12 Eimer = 24 Anker = 720 Quart = 41561 Pariser Kubikzoll ≈ 824,4 Liter&lt;br /&gt;
* [[Kanton St. Gallen]] 1 Fuder = 7 ½ Saum = 30 Eimer = 120 Viertel = 960 Maß = 3840 Schoppen = 1338 4/5 Quart = 77.280 Pariser Kubikzoll = 1531 2/5 Liter&lt;br /&gt;
* [[Schweden]] 1 Fuhre = 2 Pipen = 4 Oxhoft = 6 Ohm = 12 Eimer = 24 Anker = 360 Kannen = 720 [[Stoop (Einheit)|Stoop]] = 823 ¼ Quart = 47.520 Pariser Kubikzoll = 941 ⅔ Liter&lt;br /&gt;
* [[Wien]] 1 Fuder = 32 Eimer = 1280 Maß = 1621 Quart = 93.590 Pariser Kubikzoll = 1854 ⅔ Liter&lt;br /&gt;
* [[Württemberg]] 1 Fuder = 6 Eimer = 96 Imi = 960 Maß = 3840 [[Schoppen]] = 88.905 Pariser Kubikzoll = 1761 8/9 Liter&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Getreidemaß ===&lt;br /&gt;
* Braunschweig 1 Fuder = 12&amp;amp;nbsp;[[Malter (Einheit)|Malter]] = 72&amp;amp;nbsp;[[Himten]] = 288&amp;amp;nbsp;[[Metzen (Hohlmaß)|Metzen]] = 2373&amp;amp;nbsp;Liter&amp;lt;ref&amp;gt;August Blind: &amp;#039;&amp;#039;Maß-, Münz- und Gewichtswesen.&amp;#039;&amp;#039; Walter de Gruyter, Berlin/Leipzig 1923, S.&amp;amp;nbsp;22.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Hannover 1 Fuder = 12&amp;amp;nbsp;Malter = 72&amp;amp;nbsp;Himten = 112.896&amp;amp;nbsp;Pariser Kubikzoll = 2240&amp;amp;nbsp;Liter&lt;br /&gt;
* Hildesheim 1 Fuder = 13&amp;amp;nbsp;⅓&amp;amp;nbsp;Malter = 40&amp;amp;nbsp;[[Scheffel (Maßeinheit)|Scheffel]] = 80&amp;amp;nbsp;Himten = 104.560&amp;amp;nbsp;Pariser Kubikzoll = 2072 Liter&lt;br /&gt;
* Osnabrück 1 Fuder = 6&amp;amp;nbsp;Malter = 72&amp;amp;nbsp;Scheffel = 288&amp;amp;nbsp;Viertel = 1152&amp;amp;nbsp;Becher = 104.184&amp;amp;nbsp;Pariser Kubikzoll = 2061&amp;amp;nbsp;Liter&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Sonstige Waren ===&lt;br /&gt;
* [[Eisenerz]] in [[Amberg]]: 1 [[Bergfuder]] (eine Wagenladung Erz) = 2 Erzseidel zu je 120 Liter bzw. 280 kg = 560 kg Eisenerz.&amp;lt;ref&amp;gt;{{Literatur |Autor=Franz Michael Ress |Titel=Bauten, Denkmäler und Stiftungen deutscher Eisenhüttenleute |TitelErg=Verfasst im Auftrage des [[Stahlinstitut VDEh|Vereins Deutscher Eisenhüttenleute]] |Verlag=Verlag Stahleisen |Ort=Düsseldorf |Datum=1960 |Seiten=310 |DNB=453998070}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Erz, Kiese, Eisenstein im Meißnischen Erzgebirge: 1 Fuder = 3 Karren; 1 [[Rostzwitter]] = 60 Fuder&lt;br /&gt;
* Heumaß: die Fläche, die ein Fuder (bzw. eine Fuhre) Heu lieferte.&lt;br /&gt;
* [[Holzkohle]]nmaß in [[Preußen]]: 1 Hüttenfuder = 112 [[Scheffel (Maßeinheit)|Scheffel]] = 32 [[Tonne (Einheit)|Tonnen]]&lt;br /&gt;
* Kohle im [[Harz (Mittelgebirge)|Harz]]: 1 Bergfuder = 26 [[Balg (Einheit)|Balgen]] = 12,688 [[Hektoliter]]&lt;br /&gt;
* [[Koks]] im Harz: 1 Fuder = 36 Balgen = 17,578 Hektoliter&lt;br /&gt;
* [[Salzmaß]] im [[Salzkammergut]]: 1 Fuder (Gewicht eines [[Fuderstock]]es) = 100–115 [[Linz]]er Pfund zu je 0,56 kg = 56–64 kg&amp;lt;ref&amp;gt;[[Ferdinand Krackowizer (Heimatforscher)|Ferdinand Krackowizer]]: &amp;#039;&amp;#039;Geschichte der Stadt Gmunden in Oberösterreich.&amp;#039;&amp;#039; Band II, Gmunden 1899, S. 235–236, 296, 306 ({{landesbibliothek.at |urn=urn:nbn:at:AT-OOeLB-4267709}}).&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Berufsgruppen ==&lt;br /&gt;
Zur Verarbeitung der Salzfuder gab es eigene Berufsgruppen&amp;lt;ref&amp;gt;Franz Josef Feichtinger: &amp;#039;&amp;#039;Die „Fertiger“ - Manager des Salzwesens im Lande ob der Enns vom 14. bis zum 19. Jahrhundert.&amp;#039;&amp;#039; In: &amp;#039;&amp;#039;[[Oberösterreichische Heimatblätter]].&amp;#039;&amp;#039; Jahrgang 64, Linz 2010, Heft 1/2, S. 18–44 ({{OöHeimatblätter|jahr=2010|heft=1}}).&amp;lt;/ref&amp;gt;, die erst Ende des 18. Jahrhunderts durch die Einführung kostengünstigerer Arten von [[Formsalz]] überflüssig wurden:&lt;br /&gt;
* Fuderführer verschifften die in [[Salzkufe]]n verpackten Fuder von [[Hallstatt]] nach [[Gmunden]] auf speziell angefertigten Fuderzillen.&lt;br /&gt;
* Fuderhacker arbeiteten für die Gmundener Salzfertiger. Sie zerkleinerten die Fuder mit langstieligen Äxten und schaufelten das Salz auf einen Haufen.&lt;br /&gt;
* Fuderstößer befüllten mit dem Salz eines Fuders neun bis zehn [[Salzkufe|Küfel]], wonach sie das Salz in den Küfeln mittels „Stößel“ feststampften&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Siehe auch ==&lt;br /&gt;
Fuder steht unter anderem für&lt;br /&gt;
* [[Nietro]] (spanisches Weinmaß)&lt;br /&gt;
* verschiedene [[Alte Maße und Gewichte (Sachsen)#Raummaße|Alte Maße und Gewichte (Sachsen)]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Literatur ==&lt;br /&gt;
* [[Johann Friedrich Krüger]]: &amp;#039;&amp;#039;Vollständiges Handbuch der Münzen, Maße und Gewichte aller Länder der Erde.&amp;#039;&amp;#039; Verlag Gottfried Basse, Quedlinburg/Leipzig 1830, S. 97.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Weblinks ==&lt;br /&gt;
* {{HLS|30746|Autor=[[Anne-Marie Dubler]]}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Einzelnachweise ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Kategorie:Altes Maß oder Gewicht (Deutschland)]]&lt;br /&gt;
[[Kategorie:Altes Maß oder Gewicht (Schweiz)]]&lt;br /&gt;
[[Kategorie:Altes Maß oder Gewicht (Schweden)]]&lt;br /&gt;
[[Kategorie:Volumeneinheit]]&lt;br /&gt;
[[Kategorie:Getreidemaß (Deutschland)]]&lt;br /&gt;
[[Kategorie:Weinmaß|!]]&lt;br /&gt;
[[Kategorie:Maßeinheit (Bergbau)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>imported&gt;Stefan Kühn</name></author>
	</entry>
</feed>