Tironische Noten
Vorlage:Hinweisbaustein{{#ifeq: 0| 0 | }}
Die Tironischen Noten sind ein römisches Kurzschriftsystem, das im ersten vorchristlichen Jahrhundert von Marcus Tullius Tiro, dem Privatsekretär Ciceros, zum Mitschreiben von Reden und Gerichtsverhandlungen entwickelt wurde und rund 4.000 Zeichen umfasste.
Das Zeichensystem besteht aus stark reduzierten Kapital-, teils aus Kursivbuchstaben. Die groß geschriebenen Hauptzeichen (Wortzeichen) stehen für ein ganzes Wort und werden ergänzt durch kleine Beizeichen (Auxiliar, titulus), die die Flexionsendungen ausdrücken.
Geschichte
Antike
Tiro unterrichtete jugendliche Senatoren in seinen Noten, und diese zeichneten damit am 5. Dezember 63 v. Chr. die Anklagerede gegen Catilina nach dem Verfahren der Schreibrunde auf.
Die tironischen Noten waren in der Antike wichtiger Bestandteil der Schreibausbildung. Bis zum Ende des römischen Reiches hatte sich der Zeichenschatz mehr als verdoppelt. In den Commentarii Notarum Tironianarum, der im 5. Jahrhundert n. Chr. entstandenen Sammlung der tironischen Noten, die im Mittelalter die Hauptquelle ihrer Kenntnis bildete, sind 13.000 Zeichen zu finden.
Mittelalter
Im Frankenreich wurden die tironischen Noten insbesondere von den Urkundenschreibern der fränkischen Herrscher verwendet. Karl der Große forderte wohl in der Admonitio generalis von 789, dass die tironischen Noten in den Schulen studiert werden sollen. Im Original der Libri Carolini, dem Gutachten, das Karl als Antwort auf die Frage der Bilderverehrung in Byzanz verfassen ließ, befinden sich am Rand tironische Noten mit den Bekräftigungen des Kaisers. Karolingische Gelehrte lernten in den Schulen tironische Noten und benutzen sie auch für Kommentare oder Glossierungen in Handschriften. Eine solche Verwendung kann man beispielsweise im Vergilius Turonensis finden, einer Handschrift aus dem 2. Viertel des 9. Jahrhunderts. Manuskripte mit tironischen Noten werden ab dem 10. Jahrhundert selten. Einzelne Zeichen sind in den allgemeinen Schatz der Abkürzungen übergegangen, die hauptsächlich zur Raumersparnis verwendet wurden. Für den Alltagsgebrauch waren die Noten zu schwierig und umfangreich. Bekannt sind über 10.000 unterschiedliche Noten. In Deutschland sind aus dem hohen und späten Mittelalter besonders wenige Spuren ihrer Verwendung belegt.
Im Mittelalter wurden die tironischen Noten zum Korrigieren, Exzerpieren und Kommentieren von Handschriften verwendet. Einige Tironische Noten wurden bis ins 17. Jahrhundert in ganz Westeuropa verwendet.
Erforschung
Im 19. und in der ersten Hälfte des 20. Jahrhunderts wurden die tironischen Noten insbesondere von Wilhelm Schmitz, Maurice Jusselin,<ref>Werkliste:
- Maurice Jusselin: Mentions tironiennes des diplômes carolingiens utiles à la diplomatique, Bull. phil. et hist. ### (1951/2) 11–29
- Maurice Jusselin: Notes tironiennes de quelques diplômes carolingiens, in: Bibliothèque de l’École des Chartes, CIX (1949), S. 193–197.
- Maurice Jusselin: Questions tironiennes à propos des « Diplomata Karolinorum », in: Bibliothèque de l’École des Chartes, C (1939), S. 5–7.
- Maurice Jusselin: Notes Tironiennes dans un diplôme de Charles le Chauve du 25 juillet 864, Le Moyen Age 41 (= 3. sér. 2 (1931) 3f).
- Maurice Jusselin: Liste chronologique et lecture des mentions en notes tironiennes dans les diplômes de Charles le Chauve, Le Moyen Age 39 (1929) 217–232
- Maurice Jusselin: La Chancellerie de Charles le Chauve d’après les notes Tironiennes, in: Le Moyen Age 33 (1922), S. 18ff.
- Maurice Jusselin: La transmission des ordres à la chancellerie mérovingienne d’après les souscriptions en notes tironiennes, BECh 74 (1913) 67–73
- Maurice Jusselin: La garde et l’usage du sceau dans les chancelleries carolingiennes d’après les notes tironiennes. In: Mélanges offerts à M. Émile Châtelain, Paris 1910 (ND Genf 1976), S. 35–41
- Maurice Jusselin: Tironiana. Le prétendu scribe d’un acte du synode de Pitres du 20 juin 86 r, in: Bibliothèque de l’École des Chartes, LXVIII (1907), S. 668–669.
- Maurice Jusselin: Notes tironiennes dans les diplômes mérovingiens, in: BECh 68 (1907), S. 481–508.
- Maurice Jusselin: Der Verfall der tironischen Noten am Ende des 11. Jahrhunderts, in: Archiv für Stenographie, Berlin 1906.
- Maurice Jusselin: Notes tironiennes dans les diplômes, in: Bibliothèque de l’École des Chartes, LXVI (1905), S. 361–389.
</ref> Arthur Mentz<ref>Werkliste:
- Arthur Mentz: Gabelsberger und die Tironischen Noten, in: ders., Franz Xaver Gabelsberger, gest. 4. Januar 1849, Wolfenbüttel 1948.
- Arthur Mentz: Drei Homilien aus der Karolingerzeit in Tironischen Noten, Bayreuth 1942.
- Arthur Mentz: Die tironischen Noten. Eine Geschichte der römischen Kurzschrift, Teil 2: Fortsetzung zu Bd. XVI, S. 287–384, Mit 2 Tafeln und vielen Abbildungen im Text, in: AUF 17 (1942), S. 155ff.
- Arthur Mentz: Die Tironischen Noten. Eine Geschichte der römischen Kurzschrift, Teil 1: Mit 1 Tafel, in: AUF 16 (1939), S. 287ff.
- Arthur Mentz: Ein Brief des 9. Jahrhunderts in Tironischen Noten (Tafel I, II, III), in: AUF 14 (1936), S. 211ff.
- Arthur Mentz: Beiträge zu den Tironischen Noten, in: AUF 11 (1930), S. 153ff.
- Arthur Mentz: Die Tironischen Noten im Evangeliar des hl. Kilian zu Würzburg, (mit Abbildungen S. 13), in: AUF 8 (1923), S. 6ff.
- Arthur Mentz: Beiträge zu den Tironischen Noten im Mittelalter, in: AUF 6 (1918), S. 1ff. PDF (651 kB)
- Arthur Mentz: Beiträge zur Geschichte der Tironischen Noten, in: AUF 4 (1912), S. 1ff.
- Arthur Mentz: Beiträge (zur Geschichte) der Tironischen Noten (im Mittelalter), AUF 4 (1912) 1–38 und 6 (1916/8) 1–18 und 11 (1930) 153–175
- Arthur Mentz: Die Anfügung in den Tironischen Noten. In: Mélanges offerts à M. Émile Châtelain, Paris 1910 (ND Genf 1976), S. 501–507
</ref> und Michael Tangl<ref>Werkliste:
- Michael Tangl: Die Tironischen Noten des Cod. Vat. Regin. lat. 612, NA 39 (1914) 507–509 und Tafel
- Michael Tangl: Die tironischen Noten in den Urkunden der Karolinger, in: AUF 1 (1908), S. 97–105.
- Michael Tangl: Der Entwurf einer unbekannten Urkunde Karls des Großen in Tironischen Noten, in: MIÖG 21 (1900), S. 344–350.
</ref> erforscht.
Tironisches Et
Verwendung
Das tironische Et ist ein Kürzel für {{#invoke:Vorlage:lang|full|CODE=la |SCRIPTING=Latn |SERVICE=lateinisch}} (deutsch „und“). Als einzige tironische Note wird dieses ⁊ heute noch verwendet, und zwar im Irischen und Schottisch-Gälischen<ref>{{#if:|{{#iferror: {{#iferror:{{#invoke:Vorlage:FormatDate|Execute}}|}}| |}}}}{{#if:|{{{autor}}}: }}{{#if:|{{#if:Scottish Parliament translation guidelines|[{{#invoke:Vorlage:Internetquelle|archivURL|1={{#invoke:URLutil|getNormalized|1={{{archiv-url}}}}}}} {{#invoke:Vorlage:Internetquelle|TitelFormat|titel=Scottish Parliament translation guidelines}}]{{#if:PDF, 185 kB| (PDF, 185 kB)}}{{#if:| {{{titelerg}}}{{#invoke:Vorlage:Internetquelle|Endpunkt|titel={{{titelerg}}}}}}}}}|{{#if:https://archive2021.parliament.scot/Gaelic/Scottish_Parliament_translation_guidelines_2019.pdf#page=2%7C{{#if:{{#invoke:TemplUtl%7Cfaculty%7C}}%7C{{#invoke:Vorlage:Internetquelle%7CTitelFormat%7Ctitel={{#invoke:WLink%7CgetEscapedTitle%7C1=Scottish Parliament translation guidelines}}}}|[{{#invoke:URLutil|getNormalized|1=https://archive2021.parliament.scot/Gaelic/Scottish_Parliament_translation_guidelines_2019.pdf#page=2}} {{#invoke:Vorlage:Internetquelle|TitelFormat|titel={{#invoke:WLink|getEscapedTitle|1=Scottish Parliament translation guidelines}}}}]}}{{#if:PDF, 185 kB| (PDF, 185 kB{{#if:National Records of Scotland2019-05-01{{#if: 2019-11-15 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}||1}}}}
| )
| {{#if:{{#ifeq:en gd|de||{{#if:en gd|1}}}}siehe Abschnitt Ampersands| ;
| )}}}}}}{{#if:| {{{titelerg}}}{{#invoke:Vorlage:Internetquelle|Endpunkt|titel={{{titelerg}}}}}}}}}}}{{#if:https://archive2021.parliament.scot/Gaelic/Scottish_Parliament_translation_guidelines_2019.pdf#page=2%7C{{#if:{{#invoke:URLutil%7CisResourceURL%7C1=https://archive2021.parliament.scot/Gaelic/Scottish_Parliament_translation_guidelines_2019.pdf#page=2}}%7C%7C}}}}{{#if:Scottish Parliament translation guidelines|{{#if:{{#invoke:WLink|isValidLinktext|1=Scottish Parliament translation guidelines|lines=0}}||}}}}{{#if: National Records of Scotland| In: {{#invoke:Vorlage:Internetquelle|TitelFormat|titel=National Records of Scotland}}}}{{#if: | {{{hrsg}}}{{#if: 2019-05-01|,|{{#if: 2019-11-15 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}||,}}}}}}}}{{#if: 2019-05-01| {{#if:{{#invoke:DateTime|format|2019-05-01|noerror=1}}
|{{#invoke:DateTime|format|2019-05-01|T._Monat JJJJ}}
|{{#invoke:TemplUtl|failure|1=Fehler bei Vorlage:Internetquelle, datum=2019-05-01|class=Zitationswartung}} }}{{#if: |,|{{#if: 2019-11-15 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}||,}}}}}}}}{{#if: | S. {{{seiten}}}{{#if: |,|{{#if: 2019-11-15 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}||,}}}}}}}}{{#if: {{#invoke:TemplUtl|faculty|}}| {{#if:2019-05-01|{{#if:|archiviert|ehemals}}|{{#if:|Archiviert|Ehemals}}}} {{#if:|vom|im}} Vorlage:Referrer{{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}| (nicht mehr online verfügbar)}}{{#if: | am {{#iferror: {{#iferror:{{#invoke:Vorlage:FormatDate|Execute}}|}}|{{{archiv-datum}}}{{#if:35454||(?)}}}}}}{{#if: 2019-11-15|;}}}}{{#if: 2019-11-15| {{#if:2019-05-01{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}|abgerufen|Abgerufen}} {{#switch: {{#invoke:Str|len| {{#invoke:DateTime|format| 2019-11-15 |ISO|noerror=1}} }}
|4=im Jahr
|7=im
|10=am
|#default={{#invoke:TemplUtl|failure|1=Fehler bei Vorlage:Internetquelle, abruf=2019-11-15|class=Zitationswartung}} }} {{#invoke:DateTime|format|2019-11-15|T._Monat JJJJ}}
| {{#invoke:TemplUtl|failure|1=Vorlage:Internetquelle | abruf=2026-MM-TT ist Pflichtparameter}} }}{{#if:{{#ifeq:en gd|de||{{#if:en gd|1}}}}siehe Abschnitt Ampersands|{{#if:National Records of Scotland2019-05-01{{#if: 2019-11-15 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}||1}}}}
| (
| {{#if:PDF, 185 kB | | (}}
}}{{#ifeq:{{#if:en gd|en gd|de}}|de||
{{#invoke:Multilingual|format|en gd|slang=!|split=[%s,]+|shift=m|separator=, }}}}{{#if: siehe Abschnitt Ampersands|{{#ifeq:{{#if:en gd|en gd|de}}|de||, }}siehe Abschnitt Ampersands}})}}{{#if: 2019-05-01{{#if: 2019-11-15 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}||1}} }}en gdsiehe Abschnitt Ampersands|{{#if: |: {{
#if:
| „{{
#ifeq: {{#if:{{#if: {{#invoke:templutl|faculty|}}|de-ch|de}}|{{#if: {{#invoke:templutl|faculty|}}|de-ch|de}}|de}} | de
| Vorlage:Str trim
| {{#invoke:Vorlage:lang|flat}}
}}“
| {{#ifeq: {{#if:{{#if: {{#invoke:templutl|faculty|}}|de-ch|de}}|{{#if: {{#invoke:templutl|faculty|}}|de-ch|de}}|de}} | de
| „Vorlage:Str trim“
| {{#invoke:Text|quote
|1={{#if:
| {{#invoke:Vorlage:lang|flat}}
| {{#invoke:Vorlage:lang|flat}} }}
|2={{#if: {{#invoke:TemplUtl|faculty|}}|de-CH|de}}
|3=1}} }}
}}{{#if:
| (<templatestyles src="Person/styles.css" />{{#if: | : }}{{#if: | , deutsch: „“ }})
| {{#if:
| ({{#if: | , deutsch: „“ }})
| {{#if: | (deutsch: „“) }}
}}
}}{{#if: {{{zitat}}}
| {{#if:
| {{#if: {{{zitat}}}
| Vorlage:": Text= und 1= gleichzeitig, bzw. Pipe zu viel }} }}
| Vorlage:": Text= fehlt }}{{#if: | {{#if: {{#invoke:Text|unstrip|{{{ref}}}}}
| Vorlage:": Ungültiger Wert: ref=
| {{{ref}}} }}
}}|.{{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}|{{#if:||{{#ifeq: | JaKeinHinweis |{{#switch:
|0|=Vorlage:Toter Link/Core{{#if: https://archive2021.parliament.scot/Gaelic/Scottish_Parliament_translation_guidelines_2019.pdf#page=2 | {{#if: | [1] }} (Seite {{#switch:|no|0|=|dauerhaft }}nicht mehr abrufbar{{#if: | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format||F Y}} }}. Suche im Internet Archive ){{#if: | {{#if: deadurlausgeblendet | | Vorlage:Toter Link/archivebot }} }} | (Seite {{#switch:|no|0|=|#default=dauerhaft }}nicht mehr abrufbar{{#if: | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format||F Y}} }}.) }}{{#switch: |no|0|= |#default={{#if: || }} }}{{#invoke:TemplatePar|check |opt = inline= url= text= datum= date= archivebot= bot= botlauf= fix-attempted= checked= |cat = Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Toter Link |errNS = 0 |template = Vorlage:Toter Link |format = |preview = 1 }}{{#if: https://archive2021.parliament.scot/Gaelic/Scottish_Parliament_translation_guidelines_2019.pdf#page=2 | {{#if:{{#invoke:URLutil|isWebURL|https://archive2021.parliament.scot/Gaelic/Scottish_Parliament_translation_guidelines_2019.pdf#page=2}} || {{#if: || }} }} | {{#if: | {{#if: || }} | {{#if: || }} }} }}{{#if: | {{#if:{{#invoke:DateTime|format||F Y|noerror=1}} || {{#if: || }} }} }}{{#switch: deadurl |checked|deadurl|= |#default= {{#if: || }} }}|#default= https://wiki-de.moshellshocker.dns64.de/index.php?title=Wikipedia:Defekte_Weblinks&dwl=https://archive2021.parliament.scot/Gaelic/Scottish_Parliament_translation_guidelines_2019.pdf#page=2 Die nachstehende Seite ist {{#switch:|no|0|=|dauerhaft }}nicht mehr abrufbar]{{#if: | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format||F Y}} }}. (Suche im Internet Archive. ) {{#if: | {{#if: deadurlausgeblendet | | Vorlage:Toter Link/archivebot }} }}Vorlage:Toter Link/Core{{#switch: |no|0|= |#default= {{#if: || }} }}{{#invoke:TemplatePar|check |all = inline= url= |opt = datum= date= archivebot= bot= botlauf= fix-attempted= checked= |cat = Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Toter Link |errNS = 0 |template = Vorlage:Toter Link |format = |preview = 1 }}{{#if: https://archive2021.parliament.scot/Gaelic/Scottish_Parliament_translation_guidelines_2019.pdf#page=2 | {{#if:{{#invoke:URLutil|isWebURL|https://archive2021.parliament.scot/Gaelic/Scottish_Parliament_translation_guidelines_2019.pdf#page=2}} || {{#if: || }} }} }}{{#if: | {{#if:{{#invoke:DateTime|format||F Y|noerror=1}} || {{#if: || }} }} }}{{#switch: deadurl |checked|deadurl|= |#default= {{#if: || }} }}[https://archive2021.parliament.scot/Gaelic/Scottish_Parliament_translation_guidelines_2019.pdf#page=2 }}|{{#switch: |0|=Vorlage:Toter Link/Core{{#if: https://archive2021.parliament.scot/Gaelic/Scottish_Parliament_translation_guidelines_2019.pdf#page=2 | {{#if: | [2] }} (Seite {{#switch:|no|0|=|dauerhaft }}nicht mehr abrufbar{{#if: | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format||F Y}} }}. Suche im Internet Archive ){{#if: | {{#if: | | Vorlage:Toter Link/archivebot }} }} | (Seite {{#switch:|no|0|=|#default=dauerhaft }}nicht mehr abrufbar{{#if: | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format||F Y}} }}.) }}{{#switch: |no|0|= |#default={{#if: || }} }}{{#invoke:TemplatePar|check |opt = inline= url= text= datum= date= archivebot= bot= botlauf= fix-attempted= checked= |cat = Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Toter Link |errNS = 0 |template = Vorlage:Toter Link |format = |preview = 1 }}{{#if: https://archive2021.parliament.scot/Gaelic/Scottish_Parliament_translation_guidelines_2019.pdf#page=2 | {{#if:{{#invoke:URLutil|isWebURL|https://archive2021.parliament.scot/Gaelic/Scottish_Parliament_translation_guidelines_2019.pdf#page=2}} || {{#if: || }} }} | {{#if: | {{#if: || }} | {{#if: || }} }} }}{{#if: | {{#if:{{#invoke:DateTime|format||F Y|noerror=1}} || {{#if: || }} }} }}{{#switch: |checked|deadurl|= |#default= {{#if: || }} }}|#default= https://wiki-de.moshellshocker.dns64.de/index.php?title=Wikipedia:Defekte_Weblinks&dwl=https://archive2021.parliament.scot/Gaelic/Scottish_Parliament_translation_guidelines_2019.pdf#page=2 Die nachstehende Seite ist {{#switch:|no|0|=|dauerhaft }}nicht mehr abrufbar]{{#if: | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format||F Y}} }}. (Suche im Internet Archive. ) {{#if: | {{#if: | | Vorlage:Toter Link/archivebot }} }}Vorlage:Toter Link/Core{{#switch: |no|0|= |#default= {{#if: || }} }}{{#invoke:TemplatePar|check |all = inline= url= |opt = datum= date= archivebot= bot= botlauf= fix-attempted= checked= |cat = Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Toter Link |errNS = 0 |template = Vorlage:Toter Link |format = |preview = 1 }}{{#if: https://archive2021.parliament.scot/Gaelic/Scottish_Parliament_translation_guidelines_2019.pdf#page=2 | {{#if:{{#invoke:URLutil|isWebURL|https://archive2021.parliament.scot/Gaelic/Scottish_Parliament_translation_guidelines_2019.pdf#page=2}} || {{#if: || }} }} }}{{#if: | {{#if:{{#invoke:DateTime|format||F Y|noerror=1}} || {{#if: || }} }} }}{{#switch: |checked|deadurl|= |#default= {{#if: || }} }}[https://archive2021.parliament.scot/Gaelic/Scottish_Parliament_translation_guidelines_2019.pdf#page=2 }} }}}}}}}}}}{{#if:| {{#invoke:Vorlage:Internetquelle|archivBot|stamp={{{archiv-bot}}}|text={{#if:|Vorlage:Webarchiv/archiv-bot}}
}}}}{{#invoke:TemplatePar|check |all= url= titel= |opt= autor= hrsg= format= sprache= titelerg= werk= seiten= datum= abruf= zugriff= abruf-verborgen= archiv-url= archiv-datum= archiv-bot= kommentar= zitat= AT= CH= offline= |cat= {{#ifeq: 0 | 0 | Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Internetquelle}} |template= Vorlage:Internetquelle |format=0 |preview=1 }}</ref> statt „&“ (siehe zweites Bild rechts).
Im deutschen Fraktursatz wurde das tironische Et weit bis in das 19. Jahrhundert in der Abkürzung ⁊c. (i. e. etc., für „et cetera“) verwendet. Das runde r der gebrochenen Schriften ähnelt dem ⁊ in einigen Schriftarten, in anderen Schriftarten dagegen weniger (vergleiche linkes/erstes Bild unten). Beim Fehlen von ⁊ in einem Schriftsatz wurde das runde r häufig als Ersatz für ⁊ verwendet (siehe rechtes/zweites Bild unten). In der Folge wird das tironische Et gelegentlich mit einem runden r verwechselt.
Beispiele
-
Tironisches Et in einer lateinischen Bibelhandschrift (Gerard Brils, Belgien), 1407
-
Tironisches Et in der Abkürzung etc. (doppelt) am Ende der Adelstitelliste. Deutscher Druck, 1768
-
Tironische Noten
Darstellung in Computersystemen
Unicode enthält das Zeichen ⁊ U+204A {{#if:tironian sign et | tironian sign et | Vorlage:Kapitälchen – Text fehlt}} im Block Allgemeine Interpunktion. Mit der deutschen Tastaturbelegung E1 wird das Zeichen als Vorlage:Extra-Wahltaste – {{#if:trim|&}} (das heißt {{#if:trim|Alt Gr}}+{{#if:trim|f}} – {{#if:trim|⇧}}+{{#if:trim|6}}) eingegeben.
Eine Großbuchstaben-Variante ⹒ U+2E52 {{#if:tironian sign capital et | tironian sign capital et | Vorlage:Kapitälchen – Text fehlt}}<ref>{{#if:|{{#iferror: {{#iferror:{{#invoke:Vorlage:FormatDate|Execute}}|}}| |}}}}{{#if:Michael Everson, Andrew West|Michael Everson, Andrew West: }}{{#if:|{{#if:Proposal to add one or two Latin Tironian letters to the UCS (Unicode Document L2/19-172)|[{{#invoke:Vorlage:Internetquelle|archivURL|1={{#invoke:URLutil|getNormalized|1={{{archiv-url}}}}}}} {{#invoke:Vorlage:Internetquelle|TitelFormat|titel=Proposal to add one or two Latin Tironian letters to the UCS (Unicode Document L2/19-172)}}]{{#if:PDF, 582 kB| (PDF, 582 kB)}}{{#if:| {{{titelerg}}}{{#invoke:Vorlage:Internetquelle|Endpunkt|titel={{{titelerg}}}}}}}}}|{{#if:https://www.unicode.org/L2/L2019/19172-n5042-tironian-et.pdf%7C{{#if:{{#invoke:TemplUtl%7Cfaculty%7C}}%7C{{#invoke:Vorlage:Internetquelle%7CTitelFormat%7Ctitel={{#invoke:WLink%7CgetEscapedTitle%7C1=Proposal to add one or two Latin Tironian letters to the UCS (Unicode Document L2/19-172)}}}}|[{{#invoke:URLutil|getNormalized|1=https://www.unicode.org/L2/L2019/19172-n5042-tironian-et.pdf}} {{#invoke:Vorlage:Internetquelle|TitelFormat|titel={{#invoke:WLink|getEscapedTitle|1=Proposal to add one or two Latin Tironian letters to the UCS (Unicode Document L2/19-172)}}}}]}}{{#if:PDF, 582 kB| (PDF, 582 kB{{#if:Unicode Technical Committee2019-04-26{{#if: 2026-02-11 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}||1}}}}
| )
| {{#if:{{#ifeq:en|de||{{#if:en|1}}}}| ;
| )}}}}}}{{#if:| {{{titelerg}}}{{#invoke:Vorlage:Internetquelle|Endpunkt|titel={{{titelerg}}}}}}}}}}}{{#if:https://www.unicode.org/L2/L2019/19172-n5042-tironian-et.pdf%7C{{#if:{{#invoke:URLutil%7CisResourceURL%7C1=https://www.unicode.org/L2/L2019/19172-n5042-tironian-et.pdf}}%7C%7C}}}}{{#if:Proposal to add one or two Latin Tironian letters to the UCS (Unicode Document L2/19-172)|{{#if:{{#invoke:WLink|isValidLinktext|1=Proposal to add one or two Latin Tironian letters to the UCS (Unicode Document L2/19-172)|lines=0}}||}}}}{{#if: | In: {{#invoke:Vorlage:Internetquelle|TitelFormat|titel={{{werk}}}}}}}{{#if: Unicode Technical Committee| Unicode Technical Committee{{#if: 2019-04-26|,|{{#if: 2026-02-11 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}||,}}}}}}}}{{#if: 2019-04-26| {{#if:{{#invoke:DateTime|format|2019-04-26|noerror=1}}
|{{#invoke:DateTime|format|2019-04-26|T._Monat JJJJ}}
|{{#invoke:TemplUtl|failure|1=Fehler bei Vorlage:Internetquelle, datum=2019-04-26|class=Zitationswartung}} }}{{#if: |,|{{#if: 2026-02-11 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}||,}}}}}}}}{{#if: | S. {{{seiten}}}{{#if: |,|{{#if: 2026-02-11 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}||,}}}}}}}}{{#if: {{#invoke:TemplUtl|faculty|}}| {{#if:2019-04-26Unicode Technical Committee|{{#if:|archiviert|ehemals}}|{{#if:|Archiviert|Ehemals}}}} {{#if:|vom|im}} Vorlage:Referrer{{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}| (nicht mehr online verfügbar)}}{{#if: | am {{#iferror: {{#iferror:{{#invoke:Vorlage:FormatDate|Execute}}|}}|{{{archiv-datum}}}{{#if:35454||(?)}}}}}}{{#if: 2026-02-11|;}}}}{{#if: 2026-02-11| {{#if:2019-04-26Unicode Technical Committee{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}|abgerufen|Abgerufen}} {{#switch: {{#invoke:Str|len| {{#invoke:DateTime|format| 2026-02-11 |ISO|noerror=1}} }}
|4=im Jahr
|7=im
|10=am
|#default={{#invoke:TemplUtl|failure|1=Fehler bei Vorlage:Internetquelle, abruf=2026-02-11|class=Zitationswartung}} }} {{#invoke:DateTime|format|2026-02-11|T._Monat JJJJ}}
| {{#invoke:TemplUtl|failure|1=Vorlage:Internetquelle | abruf=2026-MM-TT ist Pflichtparameter}} }}{{#if:{{#ifeq:en|de||{{#if:en|1}}}}|{{#if:Unicode Technical Committee2019-04-26{{#if: 2026-02-11 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}||1}}}}
| (
| {{#if:PDF, 582 kB | | (}}
}}{{#ifeq:{{#if:en|en|de}}|de||
{{#invoke:Multilingual|format|en|slang=!|split=[%s,]+|shift=m|separator=, }}}}{{#if: |{{#ifeq:{{#if:en|en|de}}|de||, }}{{{kommentar}}}}})}}{{#if: 2019-04-26{{#if: 2026-02-11 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}||1}} }}en|{{#if: |: {{
#if:
| „{{
#ifeq: {{#if:{{#if: {{#invoke:templutl|faculty|}}|de-ch|de}}|{{#if: {{#invoke:templutl|faculty|}}|de-ch|de}}|de}} | de
| Vorlage:Str trim
| {{#invoke:Vorlage:lang|flat}}
}}“
| {{#ifeq: {{#if:{{#if: {{#invoke:templutl|faculty|}}|de-ch|de}}|{{#if: {{#invoke:templutl|faculty|}}|de-ch|de}}|de}} | de
| „Vorlage:Str trim“
| {{#invoke:Text|quote
|1={{#if:
| {{#invoke:Vorlage:lang|flat}}
| {{#invoke:Vorlage:lang|flat}} }}
|2={{#if: {{#invoke:TemplUtl|faculty|}}|de-CH|de}}
|3=1}} }}
}}{{#if:
| (<templatestyles src="Person/styles.css" />{{#if: | : }}{{#if: | , deutsch: „“ }})
| {{#if:
| ({{#if: | , deutsch: „“ }})
| {{#if: | (deutsch: „“) }}
}}
}}{{#if: {{{zitat}}}
| {{#if:
| {{#if: {{{zitat}}}
| Vorlage:": Text= und 1= gleichzeitig, bzw. Pipe zu viel }} }}
| Vorlage:": Text= fehlt }}{{#if: | {{#if: {{#invoke:Text|unstrip|{{{ref}}}}}
| Vorlage:": Ungültiger Wert: ref=
| {{{ref}}} }}
}}|.{{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}|{{#if:||{{#ifeq: | JaKeinHinweis |{{#switch:
|0|=Vorlage:Toter Link/Core{{#if: https://www.unicode.org/L2/L2019/19172-n5042-tironian-et.pdf | {{#if: | [3] }} (Seite {{#switch:|no|0|=|dauerhaft }}nicht mehr abrufbar{{#if: | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format||F Y}} }}. Suche im Internet Archive ){{#if: | {{#if: deadurlausgeblendet | | Vorlage:Toter Link/archivebot }} }} | (Seite {{#switch:|no|0|=|#default=dauerhaft }}nicht mehr abrufbar{{#if: | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format||F Y}} }}.) }}{{#switch: |no|0|= |#default={{#if: || }} }}{{#invoke:TemplatePar|check |opt = inline= url= text= datum= date= archivebot= bot= botlauf= fix-attempted= checked= |cat = Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Toter Link |errNS = 0 |template = Vorlage:Toter Link |format = |preview = 1 }}{{#if: https://www.unicode.org/L2/L2019/19172-n5042-tironian-et.pdf | {{#if:{{#invoke:URLutil|isWebURL|https://www.unicode.org/L2/L2019/19172-n5042-tironian-et.pdf}} || {{#if: || }} }} | {{#if: | {{#if: || }} | {{#if: || }} }} }}{{#if: | {{#if:{{#invoke:DateTime|format||F Y|noerror=1}} || {{#if: || }} }} }}{{#switch: deadurl |checked|deadurl|= |#default= {{#if: || }} }}|#default= https://wiki-de.moshellshocker.dns64.de/index.php?title=Wikipedia:Defekte_Weblinks&dwl=https://www.unicode.org/L2/L2019/19172-n5042-tironian-et.pdf Die nachstehende Seite ist {{#switch:|no|0|=|dauerhaft }}nicht mehr abrufbar]{{#if: | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format||F Y}} }}. (Suche im Internet Archive. ) {{#if: | {{#if: deadurlausgeblendet | | Vorlage:Toter Link/archivebot }} }}Vorlage:Toter Link/Core{{#switch: |no|0|= |#default= {{#if: || }} }}{{#invoke:TemplatePar|check |all = inline= url= |opt = datum= date= archivebot= bot= botlauf= fix-attempted= checked= |cat = Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Toter Link |errNS = 0 |template = Vorlage:Toter Link |format = |preview = 1 }}{{#if: https://www.unicode.org/L2/L2019/19172-n5042-tironian-et.pdf | {{#if:{{#invoke:URLutil|isWebURL|https://www.unicode.org/L2/L2019/19172-n5042-tironian-et.pdf}} || {{#if: || }} }} }}{{#if: | {{#if:{{#invoke:DateTime|format||F Y|noerror=1}} || {{#if: || }} }} }}{{#switch: deadurl |checked|deadurl|= |#default= {{#if: || }} }}[https://www.unicode.org/L2/L2019/19172-n5042-tironian-et.pdf }}|{{#switch: |0|=Vorlage:Toter Link/Core{{#if: https://www.unicode.org/L2/L2019/19172-n5042-tironian-et.pdf | {{#if: | [4] }} (Seite {{#switch:|no|0|=|dauerhaft }}nicht mehr abrufbar{{#if: | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format||F Y}} }}. Suche im Internet Archive ){{#if: | {{#if: | | Vorlage:Toter Link/archivebot }} }} | (Seite {{#switch:|no|0|=|#default=dauerhaft }}nicht mehr abrufbar{{#if: | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format||F Y}} }}.) }}{{#switch: |no|0|= |#default={{#if: || }} }}{{#invoke:TemplatePar|check |opt = inline= url= text= datum= date= archivebot= bot= botlauf= fix-attempted= checked= |cat = Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Toter Link |errNS = 0 |template = Vorlage:Toter Link |format = |preview = 1 }}{{#if: https://www.unicode.org/L2/L2019/19172-n5042-tironian-et.pdf | {{#if:{{#invoke:URLutil|isWebURL|https://www.unicode.org/L2/L2019/19172-n5042-tironian-et.pdf}} || {{#if: || }} }} | {{#if: | {{#if: || }} | {{#if: || }} }} }}{{#if: | {{#if:{{#invoke:DateTime|format||F Y|noerror=1}} || {{#if: || }} }} }}{{#switch: |checked|deadurl|= |#default= {{#if: || }} }}|#default= https://wiki-de.moshellshocker.dns64.de/index.php?title=Wikipedia:Defekte_Weblinks&dwl=https://www.unicode.org/L2/L2019/19172-n5042-tironian-et.pdf Die nachstehende Seite ist {{#switch:|no|0|=|dauerhaft }}nicht mehr abrufbar]{{#if: | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format||F Y}} }}. (Suche im Internet Archive. ) {{#if: | {{#if: | | Vorlage:Toter Link/archivebot }} }}Vorlage:Toter Link/Core{{#switch: |no|0|= |#default= {{#if: || }} }}{{#invoke:TemplatePar|check |all = inline= url= |opt = datum= date= archivebot= bot= botlauf= fix-attempted= checked= |cat = Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Toter Link |errNS = 0 |template = Vorlage:Toter Link |format = |preview = 1 }}{{#if: https://www.unicode.org/L2/L2019/19172-n5042-tironian-et.pdf | {{#if:{{#invoke:URLutil|isWebURL|https://www.unicode.org/L2/L2019/19172-n5042-tironian-et.pdf}} || {{#if: || }} }} }}{{#if: | {{#if:{{#invoke:DateTime|format||F Y|noerror=1}} || {{#if: || }} }} }}{{#switch: |checked|deadurl|= |#default= {{#if: || }} }}[https://www.unicode.org/L2/L2019/19172-n5042-tironian-et.pdf }} }}}}}}}}}}{{#if:| {{#invoke:Vorlage:Internetquelle|archivBot|stamp={{{archiv-bot}}}|text={{#if:|Vorlage:Webarchiv/archiv-bot}}
}}}}{{#invoke:TemplatePar|check |all= url= titel= |opt= autor= hrsg= format= sprache= titelerg= werk= seiten= datum= abruf= zugriff= abruf-verborgen= archiv-url= archiv-datum= archiv-bot= kommentar= zitat= AT= CH= offline= |cat= {{#ifeq: 0 | 0 | Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Internetquelle}} |template= Vorlage:Internetquelle |format=0 |preview=1 }}</ref> im Block Zusätzliche Interpunktion wurde im März 2020 mit Version 13.0 in Unicode aufgenommen.
Weblinks
|X|x= |0|-= |S|s= – Sammlung von Bildern |1|= – Sammlung von Bildern{{#if: 00
| {{#switch: {{#invoke:TemplUtl|faculty|0}}/{{#invoke:TemplUtl|faculty|0}}
|1/= und Videos
|1/1=, Videos und Audiodateien
|/1= und Audiodateien}}
| , Videos und Audiodateien
}}
|#default= – }}{{#if: Tironian notes
| {{#ifeq: {{#invoke:Str|left|tironian notes|9}}
| category:
| FEHLER: Ohne Category: angeben!}}}}Vorlage:Wikidata-Registrierung
- TypoAkademie München: Tironische Noten
- {{#if:2006-02-14|{{#iferror: {{#iferror:{{#invoke:Vorlage:FormatDate|Execute}}|}}| |}}}}{{#if:Eberhard Henke|Eberhard Henke: }}{{#if:https://web.archive.org/web/20060214155341/http://www.mgh-bibliothek.de/cgi-bin/hs_b_16/hs_b_16.html%7C{{#if:Über Tironische Noten|[{{#invoke:Vorlage:Internetquelle|archivURL|1={{#invoke:URLutil|getNormalized|1=https://web.archive.org/web/20060214155341/http://www.mgh-bibliothek.de/cgi-bin/hs_b_16/hs_b_16.html}}}} {{#invoke:Vorlage:Internetquelle|TitelFormat|titel=Über Tironische Noten}}]{{#if:| ({{{format}}})}}{{#if:| {{{titelerg}}}{{#invoke:Vorlage:Internetquelle|Endpunkt|titel={{{titelerg}}}}}}}}}|{{#if:http://www.mgh-bibliothek.de/cgi-bin/hs_b_16/hs_b_16.html%7C{{#if:{{#invoke:TemplUtl%7Cfaculty%7C}}%7C{{#invoke:Vorlage:Internetquelle%7CTitelFormat%7Ctitel={{#invoke:WLink%7CgetEscapedTitle%7C1=Über Tironische Noten}}}}|[{{#invoke:URLutil|getNormalized|1=http://www.mgh-bibliothek.de/cgi-bin/hs_b_16/hs_b_16.html}} {{#invoke:Vorlage:Internetquelle|TitelFormat|titel={{#invoke:WLink|getEscapedTitle|1=Über Tironische Noten}}}}]}}{{#if:| ({{{format}}}{{#if:Monumenta Germaniae Historicahttps://web.archive.org/web/20060214155341/http://www.mgh-bibliothek.de/cgi-bin/hs_b_16/hs_b_16.html{{#if: 2019-05-26 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}||1}}}}
| )
| {{#if:{{#ifeq:de|de||{{#if:|1}}}}| ;
| )}}}}}}{{#if:| {{{titelerg}}}{{#invoke:Vorlage:Internetquelle|Endpunkt|titel={{{titelerg}}}}}}}}}}}{{#if:http://www.mgh-bibliothek.de/cgi-bin/hs_b_16/hs_b_16.html%7C{{#if:{{#invoke:URLutil%7CisResourceURL%7C1=http://www.mgh-bibliothek.de/cgi-bin/hs_b_16/hs_b_16.html}}%7C%7C}}}}{{#if:Über Tironische Noten|{{#if:{{#invoke:WLink|isValidLinktext|1=Über Tironische Noten|lines=0}}||}}}}{{#if: | In: {{#invoke:Vorlage:Internetquelle|TitelFormat|titel={{{werk}}}}}}}{{#if: Monumenta Germaniae Historica| Monumenta Germaniae Historica{{#if: https://web.archive.org/web/20060214155341/http://www.mgh-bibliothek.de/cgi-bin/hs_b_16/hs_b_16.html%7C,%7C{{#if: 2019-05-26 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}||,}}}}}}}}{{#if: | {{#if:{{#invoke:DateTime|format|{{{datum}}}|noerror=1}}
|{{#invoke:DateTime|format|{{{datum}}}|T._Monat JJJJ}}
|{{#invoke:TemplUtl|failure|1=Fehler bei Vorlage:Internetquelle, datum={{{datum}}}|class=Zitationswartung}} }}{{#if: https://web.archive.org/web/20060214155341/http://www.mgh-bibliothek.de/cgi-bin/hs_b_16/hs_b_16.html%7C,%7C{{#if: 2019-05-26 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}||,}}}}}}}}{{#if: | S. {{{seiten}}}{{#if: https://web.archive.org/web/20060214155341/http://www.mgh-bibliothek.de/cgi-bin/hs_b_16/hs_b_16.html%7C,%7C{{#if: 2019-05-26 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}||,}}}}}}}}{{#if: https://web.archive.org/web/20060214155341/http://www.mgh-bibliothek.de/cgi-bin/hs_b_16/hs_b_16.html{{#invoke:TemplUtl%7Cfaculty%7C}}%7C+{{#if:Monumenta Germaniae Historica|{{#if:https://web.archive.org/web/20060214155341/http://www.mgh-bibliothek.de/cgi-bin/hs_b_16/hs_b_16.html%7Carchiviert%7Cehemals}}%7C{{#if:https://web.archive.org/web/20060214155341/http://www.mgh-bibliothek.de/cgi-bin/hs_b_16/hs_b_16.html%7CArchiviert%7CEhemals}}}}+{{#if:https://web.archive.org/web/20060214155341/http://www.mgh-bibliothek.de/cgi-bin/hs_b_16/hs_b_16.html%7Cvom%7Cim}}+Vorlage:Referrer{{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}| (nicht mehr online verfügbar)}}{{#if: 2006-02-14| am {{#iferror: {{#iferror:{{#invoke:Vorlage:FormatDate|Execute}}|}}|2006-02-14{{#if:35454||(?)}}}}}}{{#if: 2019-05-26|;}}}}{{#if: 2019-05-26| {{#if:Monumenta Germaniae Historicahttps://web.archive.org/web/20060214155341/http://www.mgh-bibliothek.de/cgi-bin/hs_b_16/hs_b_16.html{{#invoke:TemplUtl%7Cfaculty%7C}}%7Cabgerufen%7CAbgerufen}} {{#switch: {{#invoke:Str|len| {{#invoke:DateTime|format| 2019-05-26 |ISO|noerror=1}} }}
|4=im Jahr
|7=im
|10=am
|#default={{#invoke:TemplUtl|failure|1=Fehler bei Vorlage:Internetquelle, abruf=2019-05-26|class=Zitationswartung}} }} {{#invoke:DateTime|format|2019-05-26|T._Monat JJJJ}}
| {{#invoke:TemplUtl|failure|1=Vorlage:Internetquelle | abruf=2026-MM-TT ist Pflichtparameter}} }}{{#if:{{#ifeq:de|de||{{#if:|1}}}}|{{#if:Monumenta Germaniae Historicahttps://web.archive.org/web/20060214155341/http://www.mgh-bibliothek.de/cgi-bin/hs_b_16/hs_b_16.html{{#if: 2019-05-26 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}||1}}}}
| (
| {{#if: | | (}}
}}{{#ifeq:{{#if:de|de|de}}|de||
{{#invoke:Multilingual|format|{{{sprache}}}|slang=!|split=[%s,]+|shift=m|separator=, }}}}{{#if: |{{#ifeq:{{#if:de|de|de}}|de||, }}{{{kommentar}}}}})}}{{#if: https://web.archive.org/web/20060214155341/http://www.mgh-bibliothek.de/cgi-bin/hs_b_16/hs_b_16.html{{#if: 2019-05-26 | {{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}||1}} }}|{{#if: |: {{
#if:
| „{{
#ifeq: {{#if:{{#if: {{#invoke:templutl|faculty|}}|de-ch|de}}|{{#if: {{#invoke:templutl|faculty|}}|de-ch|de}}|de}} | de
| Vorlage:Str trim
| {{#invoke:Vorlage:lang|flat}}
}}“
| {{#ifeq: {{#if:{{#if: {{#invoke:templutl|faculty|}}|de-ch|de}}|{{#if: {{#invoke:templutl|faculty|}}|de-ch|de}}|de}} | de
| „Vorlage:Str trim“
| {{#invoke:Text|quote
|1={{#if:
| {{#invoke:Vorlage:lang|flat}}
| {{#invoke:Vorlage:lang|flat}} }}
|2={{#if: {{#invoke:TemplUtl|faculty|}}|de-CH|de}}
|3=1}} }}
}}{{#if:
| (<templatestyles src="Person/styles.css" />{{#if: | : }}{{#if: | , deutsch: „“ }})
| {{#if:
| ({{#if: | , deutsch: „“ }})
| {{#if: | (deutsch: „“) }}
}}
}}{{#if: {{{zitat}}}
| {{#if:
| {{#if: {{{zitat}}}
| Vorlage:": Text= und 1= gleichzeitig, bzw. Pipe zu viel }} }}
| Vorlage:": Text= fehlt }}{{#if: | {{#if: {{#invoke:Text|unstrip|{{{ref}}}}}
| Vorlage:": Ungültiger Wert: ref=
| {{{ref}}} }}
}}|.{{#if:{{#invoke:TemplUtl|faculty|}}|{{#if:https://web.archive.org/web/20060214155341/http://www.mgh-bibliothek.de/cgi-bin/hs_b_16/hs_b_16.html%7C%7C{{#ifeq: | JaKeinHinweis |{{#switch:
|0|=Vorlage:Toter Link/Core{{#if: http://www.mgh-bibliothek.de/cgi-bin/hs_b_16/hs_b_16.html | {{#if: | [5] }} (Seite {{#switch:|no|0|=|dauerhaft }}nicht mehr abrufbar{{#if: | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format||F Y}} }}. Suche im Internet Archive ){{#if: | {{#if: deadurlausgeblendet | | Vorlage:Toter Link/archivebot }} }} | (Seite {{#switch:|no|0|=|#default=dauerhaft }}nicht mehr abrufbar{{#if: | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format||F Y}} }}.) }}{{#switch: |no|0|= |#default={{#if: || }} }}{{#invoke:TemplatePar|check |opt = inline= url= text= datum= date= archivebot= bot= botlauf= fix-attempted= checked= |cat = Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Toter Link |errNS = 0 |template = Vorlage:Toter Link |format = |preview = 1 }}{{#if: http://www.mgh-bibliothek.de/cgi-bin/hs_b_16/hs_b_16.html | {{#if:{{#invoke:URLutil|isWebURL|http://www.mgh-bibliothek.de/cgi-bin/hs_b_16/hs_b_16.html}} || {{#if: || }} }} | {{#if: | {{#if: || }} | {{#if: || }} }} }}{{#if: | {{#if:{{#invoke:DateTime|format||F Y|noerror=1}} || {{#if: || }} }} }}{{#switch: deadurl |checked|deadurl|= |#default= {{#if: || }} }}|#default= https://wiki-de.moshellshocker.dns64.de/index.php?title=Wikipedia:Defekte_Weblinks&dwl=http://www.mgh-bibliothek.de/cgi-bin/hs_b_16/hs_b_16.html Die nachstehende Seite ist {{#switch:|no|0|=|dauerhaft }}nicht mehr abrufbar]{{#if: | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format||F Y}} }}. (Suche im Internet Archive. ) {{#if: | {{#if: deadurlausgeblendet | | Vorlage:Toter Link/archivebot }} }}Vorlage:Toter Link/Core{{#switch: |no|0|= |#default= {{#if: || }} }}{{#invoke:TemplatePar|check |all = inline= url= |opt = datum= date= archivebot= bot= botlauf= fix-attempted= checked= |cat = Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Toter Link |errNS = 0 |template = Vorlage:Toter Link |format = |preview = 1 }}{{#if: http://www.mgh-bibliothek.de/cgi-bin/hs_b_16/hs_b_16.html | {{#if:{{#invoke:URLutil|isWebURL|http://www.mgh-bibliothek.de/cgi-bin/hs_b_16/hs_b_16.html}} || {{#if: || }} }} }}{{#if: | {{#if:{{#invoke:DateTime|format||F Y|noerror=1}} || {{#if: || }} }} }}{{#switch: deadurl |checked|deadurl|= |#default= {{#if: || }} }}[http://www.mgh-bibliothek.de/cgi-bin/hs_b_16/hs_b_16.html }}|{{#switch: |0|=Vorlage:Toter Link/Core{{#if: http://www.mgh-bibliothek.de/cgi-bin/hs_b_16/hs_b_16.html | {{#if: | [6] }} (Seite {{#switch:|no|0|=|dauerhaft }}nicht mehr abrufbar{{#if: | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format||F Y}} }}. Suche im Internet Archive ){{#if: | {{#if: | | Vorlage:Toter Link/archivebot }} }} | (Seite {{#switch:|no|0|=|#default=dauerhaft }}nicht mehr abrufbar{{#if: | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format||F Y}} }}.) }}{{#switch: |no|0|= |#default={{#if: || }} }}{{#invoke:TemplatePar|check |opt = inline= url= text= datum= date= archivebot= bot= botlauf= fix-attempted= checked= |cat = Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Toter Link |errNS = 0 |template = Vorlage:Toter Link |format = |preview = 1 }}{{#if: http://www.mgh-bibliothek.de/cgi-bin/hs_b_16/hs_b_16.html | {{#if:{{#invoke:URLutil|isWebURL|http://www.mgh-bibliothek.de/cgi-bin/hs_b_16/hs_b_16.html}} || {{#if: || }} }} | {{#if: | {{#if: || }} | {{#if: || }} }} }}{{#if: | {{#if:{{#invoke:DateTime|format||F Y|noerror=1}} || {{#if: || }} }} }}{{#switch: |checked|deadurl|= |#default= {{#if: || }} }}|#default= https://wiki-de.moshellshocker.dns64.de/index.php?title=Wikipedia:Defekte_Weblinks&dwl=http://www.mgh-bibliothek.de/cgi-bin/hs_b_16/hs_b_16.html Die nachstehende Seite ist {{#switch:|no|0|=|dauerhaft }}nicht mehr abrufbar]{{#if: | , festgestellt im {{#invoke:DateTime|format||F Y}} }}. (Suche im Internet Archive. ) {{#if: | {{#if: | | Vorlage:Toter Link/archivebot }} }}Vorlage:Toter Link/Core{{#switch: |no|0|= |#default= {{#if: || }} }}{{#invoke:TemplatePar|check |all = inline= url= |opt = datum= date= archivebot= bot= botlauf= fix-attempted= checked= |cat = Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Toter Link |errNS = 0 |template = Vorlage:Toter Link |format = |preview = 1 }}{{#if: http://www.mgh-bibliothek.de/cgi-bin/hs_b_16/hs_b_16.html | {{#if:{{#invoke:URLutil|isWebURL|http://www.mgh-bibliothek.de/cgi-bin/hs_b_16/hs_b_16.html}} || {{#if: || }} }} }}{{#if: | {{#if:{{#invoke:DateTime|format||F Y|noerror=1}} || {{#if: || }} }} }}{{#switch: |checked|deadurl|= |#default= {{#if: || }} }}[http://www.mgh-bibliothek.de/cgi-bin/hs_b_16/hs_b_16.html }} }}}}}}}}}}{{#if:| {{#invoke:Vorlage:Internetquelle|archivBot|stamp={{{archiv-bot}}}|text={{#if:https://web.archive.org/web/20060214155341/http://www.mgh-bibliothek.de/cgi-bin/hs_b_16/hs_b_16.html%7CVorlage:Webarchiv/archiv-bot}}
}}}}{{#invoke:TemplatePar|check |all= url= titel= |opt= autor= hrsg= format= sprache= titelerg= werk= seiten= datum= abruf= zugriff= abruf-verborgen= archiv-url= archiv-datum= archiv-bot= kommentar= zitat= AT= CH= offline= |cat= {{#ifeq: 0 | 0 | Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Internetquelle}} |template= Vorlage:Internetquelle |format=0 |preview=1 }} Handschrift B 16 der Bibliothek der Monumenta Germaniae Historica, ca. 1960
- Martin Hellmann: Hypertext-Lexikon der tironischen Noten
- Stephan Bender: Geschichte der tironischen Kurzschriftzeichen
- Tironische Noten in der Karolingerzeit (PDF-Datei; 14 kB)
Einzelnachweise
<references />
Literatur
- P. Ladner: Tironische Noten. In: Lexikon des Mittelalters. Band VIII. Sp. 804f.
- Martin Hellmann: Tironische Noten der Karolingerzeit. Am Beispiel eines Persius-Kommentars aus der Schule von Tours. Hahn, Hannover 2000, ISBN 3-7752-5727-6, (Monumenta Germaniae historica Studien und Texte 27), (zugleich: Heidelberg, Univ., Diss., 1999: Der älteste überlieferte Persius-Kommentar. Geschrieben in tironischen Noten in der Schule von Tours).
- Peter Ganz (Hrsg.): Tironische Noten. Vorträge gehalten anlässlich eines Arbeitsgespräches vom 7. bis 10. Dezember 1987 in der Herzog August Bibliothek. Harrassowitz, Wiesbaden 1990, ISBN 3-447-03104-2, (Wolfenbütteler Mittelalter-Studien 1).
- Arthur Mentz: Die tironischen Noten. Eine Geschichte der römischen Kurzschrift. In: Archiv für Urkundenforschung (AUF) 16, 1939, {{#if: {{#if: | {{#invoke:TemplUtl|faculty|{{{suffix}}}}} }}
| {{#if:trim|212111-6}}. In: Zeitschriftendatenbank (ZDB). | {{#if: {{#if: | {{#invoke:TemplUtl|faculty|{{{kurz}}}}} }} | | ZDB-ID }}212111-6
}}{{#if: {{#invoke:TemplUtl|faculty|}} | | {{#if: {{#invoke:URIutil|isDNBvalid|212111-6|ZDB}} | | ZDB-ID ungültig{{#ifeq: 0 | 0 | }}}}}}, S. 287–384 und 17 (1942), S. 222–235, (auch selbständig: de Gruyter, Berlin 1944).
- Émile Châtelain: Introduction à la lecture des notes tironiennes. Eigenverlag, Paris 1900, (auch Nachdruck: Franklin, New York NY 1963, (Burt Franklin research and source Works Series 62, {{#if: {{#if: | {{#invoke:TemplUtl|faculty|{{{suffix}}}}} }}
| {{#if:trim|844446-8}}. In: Zeitschriftendatenbank (ZDB). | {{#if: {{#if: | {{#invoke:TemplUtl|faculty|{{{kurz}}}}} }} | | ZDB-ID }}844446-8
}}{{#if: {{#invoke:TemplUtl|faculty|}} | | {{#if: {{#invoke:URIutil|isDNBvalid|844446-8|ZDB}} | | ZDB-ID ungültig{{#ifeq: 0 | 0 | }}}}}})).
- Herbert Boge: Griechische Tachygraphie und Tironische Noten. Ein Handbuch der antiken und mittelalterlichen Schnellschrift. Akademie-Verlag, Berlin 1973.
- Georg Söldner: Die abgeleiteten Verba in den tironischen Noten. Inaug.-Dissertation. München, 1916 (erschienen bei Noske, Borna-Leipzig, 1916)
- Lexika
- Ulrich Friedrich Kopp: Lexicon Tironianum. (Nachdruck aus Kopps Palaeographia critica 1817 mit Nachwort und einem Alphabetum Tironianum von Bernhard Bischoff). Zeller, Osnabrück 1965.
- P. Carpentier: Alphabetum Tironianum, seu Notas Tironis Explicandi Methodus. Cum pluribus Ludovici Pii Chartis, quae notis iisdem exaratae sunt et hactenus ineditae, ad Historiam et Jurisdictionem cum ecclesiasticam, tum civilem pertinentibus. Guerin, Paris 1747.
- Giorgio Costamagna, Maria Franca Baroni, Luisa Zagni: Notae Tironianae quae in lexicis et in chartis reperiuntur novo discrimine ordinatae. Il Centro di Ricerca, Rom 1983, (Fonti e studi del corpus Membranarum Italicarum ser. 2: Fonti Medievali 10, {{#if: {{#if: | {{#invoke:TemplUtl|faculty|{{{suffix}}}}} }}
| {{#if:trim|439669-8}}. In: Zeitschriftendatenbank (ZDB). | {{#if: {{#if: | {{#invoke:TemplUtl|faculty|{{{kurz}}}}} }} | | ZDB-ID }}439669-8
}}{{#if: {{#invoke:TemplUtl|faculty|}} | | {{#if: {{#invoke:URIutil|isDNBvalid|439669-8|ZDB}} | | ZDB-ID ungültig{{#ifeq: 0 | 0 | }}}}}}).
- Wikipedia:Redundanz Februar 2025
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Parameter:URL
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Parameter:Linktext
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Parameter:Datum
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:"
- Wikipedia:Weblink offline fix-attempted
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Toter Link
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Vorlage:Toter Link/URL fehlt
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Schwesterprojekt
- Wikipedia:Vorlagenfehler/Parameter:ZDB
- Stenografie
- Kultur (Römisches Reich)
- Paläographie
- Schreibtechnik
- Diplomatik